Irmak Çağlayan

Jean Baudrillard: Simülasyon, Hipergerçeklik ve Modern Dünyanın İllüzyonu

Modern dünyayı anlamak için artık gerçeğe değil, onun sergilendiği sahneye bakmamız gerektiğini söyleyen Jean Baudrillard, 20. yüzyılın en provokatif düşünürlerinden biriydi. Ona göre gerçek çoktan yok olmuş, geriye yalnızca onun kusursuz bir simülasyonu kalmıştı. Peki postmodernizmin kötü çocuğu Baudrillard kimdir?

Jean Baudrillard Kimdir?

Jean Baudrillard, 27 Temmuz 1929’da Fransa’nın Reims kentinde doğdu. Köylü ve küçük memur kökenli bir aileden gelen Baudrillard, ailesinden üniversiteye giden ilk ferdi oldu. Bu durum, hayatı boyunca Fransız entelektüel elitlerine karşı mesafeli, dışardan bakan bir yabancı konumda olmasına sebep olacaktı.

Sorbonne Üniversitesi’nde Alman Dili ve Edebiyatı okudu. Ancak onun düşünceleri asıl şekillenmeye Alfred Jarry’nin “Patofizik” (hayali çözümler bilimi) kavramına duyduğu ilgi ve Roland Barthes ile tanışmasıyla başladı. Barthes’ta nesnelerin sadece birer araç değil, okunması gereken birer toplumsal işaret olduklarını öğrendi. Bu bakış açısı ileride tüketim toplumunu çözümlemesini sağlayan en anahtar işlevi görecekti. Üniversite sonrası klasik akademiye hemen dahil olmadı. 1956–1966 yılları arasında lise öğretmenliği yaptı; çevirilerle hayatını kazandı. Sessiz geçen bu on yıl, onun sıradan nesneler ve gündelik yaşam üzerine derinlemesine düşünmesini sağladı.

1966’da Henri Lefebvre danışmanlığında tamamladığı Nesneler Sistemi teziyle Nanterre Üniversitesi’nde adım attı. Tez jürisi, dönemin entelektüel ağırlıklarını içeriyordu: Danışmanı Henri Lefebvre’in yanı sıra Roland Barthes ve Pierre Bourdieu de karşısındaydı. Ancak bu parlak başlangıç onu akademik kalıplara sokmaya yetmedi. Nanterre kısa süre sonra 1968 Öğrenci Hareketleri’nin merkezi olduğunda Baudrillard, bu dönemi barikatlarda slogan atan bir militan değil, modern toplumun çatlaklarını gözlemleyen mesafeli bir düşünür olarak deneyimledi. Bu süreç, onun devrim, siyaset ve kitle kavramlarına yönelik şüpheci tutumunun şekillenmesinde oldukça etkili oldu. Dönemin hâkim rüzgârı Marksizm olsa da Baudrillard Guy Debord ve onun görüşünü benimseyen Sitüasyonistlerle (Situationist International) daha yakındı. Ancak kısa süre sonra onlarla da yollarını ayırdı. Debord, imajların dünyayı sahte bir gösteriye dönüştürdüğünü söylüyor ama bunun altında hâlâ bir gerçekliğin (yabancılaşma) olduğuna inanıyordu. Baudrillard ise daha radikaldi. Ona göre imajların arkasında kurtarılacak bir gerçeklik kalmamıştı. Sorun artık üretim değil, nesnelerin birer statü işaretine dönüştüğü tüketim ve simülasyon düzeniydi. 1970’te yayımlanan Tüketim Toplumu ve ardından gelen Üretimin Aynası (1973), klasik Marksizm hem de Sitüasyonistler ile iplerini koparıp “hipergerçeklik” teorisinin inşa ettiği dönüm noktaları oldu.

Foucault Eleştirisi ve Teorik Kopuş

Akademik dünyadaki asıl sarsıntıyı ise 1977’de, dönemin entelektüel postarı Michel Foucault’ya doğrudan meydan okuduğu Foucault’yu Unutmak adlı metni yarattı. Bu cüretkâr saldırı, Baudrillard’ı akademik camiada istenmeyen adam haline getirse de aynı zamanda onu Foucault gibi bir felsefe popstarına dönüştürdü. Hemen ardından gelen 1981 tarihli başyapıtı Simülakrlar ve Simülasyon ile bu statüsünü perçinledi. Gerçekliğin yerini modellerin ve haritaların aldığını ileri sürerek artık gerçeğin içinde yaşadığımız ilan eden Baudrillard, kışkırtıcı üslubuyla üniversite kürsülerine sığmayan, küresel bir figür haline geldi.

Simülasyon Teorisi ve Popüler Kültür

Simülakrlar ve Simülasyon, yıllar sonra popüler kültürün fenomen filmi Matrix’e (1999) ilham kaynağı oldu. Filmin ana karakteri Neo’nun elinde Baudrillard’ın kitabı görünüyordu. Ancak Baudrillard, filmi teorisinin yanlış bir yorumu olarak değerlendirdi. Filmde karakterler fişi çekip gerçek dünyaya uyanabiliyordu. Baudrillard’ın itirazı tam da buradaydı: Ona göre artık uyanılacak bir gerçek dünya, gidilecek bir Zion şehri yoktu; simülasyon her yeri kaplamıştı ve çıkış imkânsızdı.

Baudrillard 1980’lerden sonra akademik dilin terk ederek kışkırtıcı metinler yöneldi. ABD seyahatleri sonucunda yazdığı Amerika (1986) adlı eserinde, ABD’yi gerçekleşmiş bir ütopya ve gerçekliğin çölünün kendisi olarak yorumladı. Ancak kamunun içindeki eleştirel tartışmaların fitilini, simülasyon teorisini güncel siyasete uyguladığında ateşledi. 1991 tarihli Körfez Savaşı Olmadı adlı eserinde, fiziksel çatışmayı inkâr etmedi; ancak savaşın bir cephe mücadelesinden çıkıp ekranlarda kurgulanan, sonucu baştan belli bir video oyununa dönüştüğünü savundu.

2001’deki 11 Eylül saldırıları sonrasında yazdığı Terörizmin Ruhu başlıklı makalesi ise bardağı taşıran son damla oldu. Saldırıyı, Batı’nın kurduğu tek kutuplu küresel sisteme karşı içerden gelen kaçınılmaz bir sembolik tepki olarak yorumlayan bu metin, Baudrillard’ın terörü meşrulaştırmakla suçlanmasına ve entelektüel dünyadan adeta aforoz edilmesine neden oldu.

Kariyerinin son dönemlerinde akademik unvanlarını ve sözcüklerin gürültüsünü bir kenara bırakan Baudrillard, kendini fotoğrafın sessizliğine teslim etti. Onun için fotoğraf bir hobi değil, felsefenin devamıydı. Objektifini insanlardan ziyade terk edilmiş koltuklara, boş sokaklara ve cansız nesnelere çevirerek teorisindeki “gerçekliğin ölümünü” görselleştirmeye çalıştı.

Dünyanın pek çok yerinde sergilenen bu kareler, onun sözcüklerle anlatamadığı nesnenin sırrını ifşa etme çabasıydı. 6 Mart 2007’de Paris’te hayata veda ettiğinde ya da kendi favori tabiriyle “ortadan kaybolduğunda” geride 50’den fazla kitap ve modern insanın zihnini meşgul eden o rahatsız edici soruyu bıraktı:

Gerçeklik hâlâ var mı? Yoksa yalnızca ona inanmaya devam ettiğimiz için mi varmış gibi görünüyor?

Oğuz Adanır’dan – Baudrillard’ın Gerçeklik İlkesi

Daha önce yazmış olduğum bir metinde ayrıntılı bir şekilde açıklamaya çalıştığım, “gerçeklik ilkesi”nin burada bir özetini yapalım. Gerçekliğin kendisini metafi zik yani düşünsel, zihinsel bir süreç olarak yorumlayan Baudrillard, Modern toplumlarda bu ilkenin son iki yüzyıl içinde ortaya çıkmış olduğunu söylemektedir. Bu ilke gerçekten de bir tür zihinsel/duygusal bir süreç gibi iş görmektedir. Bu toplumlara özgü insanların gündelik yaşamlarındaki davranışları, düşünceleri sanki böyle bir ilke tarafından belirlenmektedir. Bu ilkenin eski ideoloji terimine yakın bir anlama sahip olduğu söylenebilir. Son iki yüzyıl içinde ortaya çıkan Burjuva dünya görüşü ve tarih sahnesine onun alternatifi şeklinde çıkan Marksist (sosyalizm ya da komünizm başlıkları altında sunulan) dünya görüşü aslında aynı dünyaya, aynı topluma bakarak bundan iki farklı sonuç çıkartan ideolojik yaklaşımlar gibi algılanmışlardı.

Oysa Baudrillard dünya görüşlerinin bir peynir kalıbı gibi birbirlerinden kesin bir şekilde ayrılamayacaklarını ve birey düzeyinde bu iki ayrı ideolojik yapılanmaya ait pek çok verinin, değerin iç içe geçmiş bir şekilde var olmayı sürdürdüklerini söylemektedir. İnsanların gerçeklik ilkesine boyun eğmeleri demek gündelik yaşamlarını bir tür insani değerlere inanç üstüne oturtmaları demektir. Dolayısıyla bu inançlaşmış düşünce yapısını sürdürdükleri ölçüde sözcüğün gerçek anlamında bir toplumsal, ekonomik, politik ve kültürel yaşamdan söz edilebileceğini ifade etmektedir.

Ona göre iki yüzyıllık bir süre içinde ortaya çıkıp oluşan ve 1960’lı yıllardan itibaren içeriğini, anlamını, önemini yitiren bu inançlaşmış düşünce artık insanların gündelik yaşamlarındaki davranışlarını belirleyemez bir hale gelmiş ve insanlar giderek bu gerçeklik ilkesine yabancılaşmaya, ondan uzaklaşmaya başlamışlardır. Son aşamada yüzyıldan uzun bir süreden bu yana kutuplaşmış bir görünüm arz eden Burjuva ve Sosyalist dünya görüşlerinin merkez sağ, merkez sol, sosyal demokrasi adı altında birleşip, kaynaştıklarından dolayısıyla artık bir iktidar, bir muhalefetten söz edilemeyeceğinden, bunların yerini herkesin neredeyse hiç sorgulamadan kabul ettiği sistem kavramının aldığından söz etmektedir. Baudrillard, gerçeklik ilkesini yani bir anlamda amaçlarını, umutlarını, geleceğe yönelik düşlerini yitiren bir toplumun mevcut sistemi, düzeni, yaşamı yeniden üretmekten başka bir seçeneğe sahip olamayacağını ve bunun olsa olsa bir simülasyon evreni olabileceğini söylemektedir. Modern toplumlar bir gelişme yani sanayileşme, yüksekögrenim, zenginleşme, çağdaşlaşma, demokratlaşma aşamasından sonra total denilebilecek bir tüketim aşamasına geçmişlerdir. Kapitalizm böyle bir tüketim aşamasını hiçbir şekilde öngörmemiştir. Akılcı bir sanayileşmiş kapitalizm döneminden sonra her nedense hiperakılcı bir neoliberalizme geçilmiştir. Bu aşamada mutasyona uğrayan kapitalizm bir tür devrim yapmış gibidir.

Burada toplum yaşamın tüm alanlarında sınırsız ve sonsuz bir tüketim düzenini benimsemiştir. Bireyler kendi yaşamlarıyla birlikte içinde yaşamakta oldukları doğa, çevre ve dünyayı da tüketmeye programlanmış varlıklara benzetmektedirler. Burada çelişkili gibi görünse de bir tür kapalı toplumdan söz edebilmek mümkündür. Bu toplumsal yapıda sistem değişmeyen kurum ve kuruluşlar vs. üstüne oturma aşamasına geldiğinden bireyler dünyaya geldikleri andan itibaren tüm yaşamları boyunca bu kurumlar, kuruluşlar vs.’nin varlıklarını sürdürmelerine hizmet eden canlılara dönüşmektedirler. Baudrillard’ın deyişiyle bu toplumda sonuçlar nedenlerden önce gelmektedir. Her şey yazgısal bir görünüme sahip olmakla birlikte her seyin rastlantısal bir şekilde olup bittiği izlenimi yaratılmaya çalışılmaktadır.

Oysa bireylerin bu toplumsal yaşam stilini kabul etmekten başka seçenekleri yoktur. Her ne kadar alternatifl erden söz edilmeye çalışılsa da sonuç itibarıyla mevcut sistemin dışında bir yaşam sürdürebilmek olanaksızdır. Başka bir deyişle bireyler her gün bir robot gibi gerçekleştirmeleri gereken tüm eylemleri yinelemekten başka bir şey yapmayan, içleri boşalmış, yalnızca biyolojik bir yaşantı sürdüren maddi varlıklara benzemeye başlamışlardır. Neoliberalizm adlı sistem bir yaşam boyunca kendisine boyun eğenleri dünyanın diğer bölgelerindeki düzenlere oranla cömert bir şekilde ödüllendirmekte ve tüm tatmin biçimlerine maddi bir görünüm kazandırmaya çalışmaktadır.

Baudrillard, bunun olsa olsa bir yaşam simülasyonu, böyle bir yaşama sahip insanlarınsa olsa olsa birer insan simülakrına dönüşmüş olabileceklerinden söz etmektedir. Gerçeklik ilkesini, gerçekliğini yitiren bir toplumsal yaşam bir tür sanal yaşama dönüştüğünde ortaya çıkan sanal teknolojilerin yardımıyla toplumlar sanal değil gerçek bir yaşantı sürdürdüklerine inandırılmaya çalışılmakta ve bu uğurda muazzam çaba, enerji ve para harcanmaktadır. Bir anlamda özünü, ruhunu, manevi, insani değerlerini yitiren bireyler robotu andıran basit birer biyolojik varlığa dönüşmekte ve insanlığını yitirince geriye kalan tek duygusal yanının yani arzularının kölesi haline gelmiş bir varlığa benzemektedirler.

Tüketim toplumu bir arzu üretim ve paradoksal bir şekilde arzuları tatmin etmeme sisteminden başka bir şey değildir. Neoliberalizm bu uğurda, Modernleşmenin başlangıç döneminde daha rahat ve özgür bir yaşamın simgesi olarak sunduğu yararlı teknolojik gelişmeyi gözünü bile kırpmadan yararsız ve anlamsız bir teknolojik sürece yani insanları giderek bilinçsizleştirerek yalnızca kendisine boyun eğmelerini istediği bir şeye dönüştürmüştür. Başka bir deyişle günümüz Modern toplumlarında teknoloji artık büyük ölçüde tüketim düzenine hizmet eden bir sürece benzemektedir yoksa insanlığa hizmet eden bir sürece değil. Baudrillard yazmış olduğu metinleri okuyan insanların önemli bir kısmının betimlemesini ve çözümlemesini yapmış olduğu dünyayı, toplumu ya da evreni algılayamadıklarını ya da algılamakta çok zorlandıklarını, dolayısıyla kendisini bir tür düşsel metinler üreten biri gibi göründüğünden söz etmektedir. Ona göre sistemin penceresinden, sistemin gözlükleriyle bakan insanların betimlemesini yapmış olduğu dünyayı görebilmeleri kolay değildir.

Dolayısıyla Baudrillard’ın sistemi oluşturan merkez sağ ve merkez sola karşı düşünceler üretmesini anlayabilmek de kolaylaşmaktadır. Baudrillard ne merkez sağ ne de merkez sola karşıdır o sisteme karşıdır dolayısıyla hem merkez sağ hem de merkez sola karşıdır. Çünkü gerçeklik ilkesini, gerçekliğini yitirmiş bir evrende politika, ekonomi ve kültürel yaşantının da birer yaşantı simülakrına dönüşmeleri kaçınılmaz hale gelmektedir. Bu noktada gerçekliğini yitirmiş bir evren hakkında gerçek kavramlara dayanan gerçek bir kuram üretilemeyeceğini iddia eden düşünür içinde yaşamakta olduğunu söylediği simülasyon evreni konusunda ancak patafizik yorumlar üretilebileceğini söylemektedir.

Yazar ve Yayıma Hazırlayan: Oğuz Adanır. Kitap: Baudrillard. 1. Baskı Say Yayınları, 2010. Sayfa: 51-54.