Monopoly’nin Gerçek Hikayesi: Çalınan Bir İdealin Portresi

“Öyle bir masa oyunu düşünün ki, amacı üretim araçlarında özel mülkiyetin yarattığı eşitsizlikleri ve kapitalizmin yarattığı düzeni oynayan kişiye sorgulatmak olsun. Ardından 270 milyondan fazla satışıyla küresel ölçekte büyük bir sermaye döngüsünün parçası haline gelsin. İşte karşınızda, yıllar içinde, eleştirdiği sistemin en kârlı ürünlerinden birine dönüştürülen o oyun: The Landlord’s Game! bizim bildiğimiz adıyla Monopoly.”

Sanayi Devrimi ve “Çitleme” Hareketinin Yarattığı Kaos

The Landlord’s Game, ilk olarak 19. yüzyılda yaşamış Amerikalı ekonomist, felsefeci Henry George’un “çağdışı” gözüken öğretilerini halka anlatmak amacıyla tasarlanmıştı. Oyun, aristokrat sınıfın yani toprak sahiplerinin, hiçbir çaba sarf etmeden, yalnızca arsaları kiralayarak nasıl haksız kazanç elde ettiklerini ve bu durumun toplumu nasıl mülksüzleştirip, fakirleştirdiğini görünür kılmayı amaçlıyordu. Her şeyin temelindeyse, dünya tarihinde yeni bir dönemin kapılarını açan Sanayi Devrimi vardı. The Landlord’s Game’den yüzyıl önce, 18. yüzyılda; buharlı makinelerin ortaya çıkmasıyla üretimin kapasitesi ve hızı artmıştı. Bu da üretim hattında çalışacak daha fazla insan gücüne ihtiyaç duyulmasına sebep olmuştu. Yeni dönemin, fabrika sahiplerinin aklında tek bir soru işareti vardı: “Fabrikalarda kim çalışacak?” Devasa üretim bantlarının ve yepyeni makinelerin icadı, kısa sürede kentlilerin iş gücünün yetersiz kalmasına yol açmıştı. Bunun üzerine zenginler, köylülerin yaşadığı kırsal bölgelerdeki toprakları satın alarak, arazileri çitlerle çevirmeye başlamışlardı. Tarım faaliyetlerini ortak arazilerde sürdüren köylüler ise “çitleme” adı verilen bu yöntemle topraklarından olmuş ve fabrikalarda çalışmaktan başka seçenekleri kalmamıştı. Bu durum sebebiyle sadece yirmi yıl gibi kısa bir süre içinde Washington DC’ye 150 bin köylü göç etmiş ve kentin nüfusunu iki katına çıkarmıştı. Kısa sürede gerçekleşen bu nüfus artışı; salgın hastalıkları, barınma sorunlarını ve işsizliği beraberinde getirmişti. Bu dönemde vergi kişi başına ya da tüketimden alındığı ve bugün bildiğimiz gelir vergisi gibi bir uygulama bulunmadığı için fabrika sahipleri her yıl milyonlarca dolar kazanıyor, üstüne devlete tek bir kuruş bile vergi ödemiyordu. Devlet üretimi vergi toplamadığı için tüm vergi yükü tüketim ve gümrük vergileri üzerinden alınıyordu. Dış ticareti engelleyerek, üretilen ürünü sadece satmayı temelleyen merkantalist ticaret anlayışının ana akım olduğu bu dönemde, yüksek gümrük vergileri büyük şirketleri koruma altına alıyordu. Onlarsa yabancı rekabetten korunuyorlardı. Bu vergi sistemi, dev şirketler için koşulları daha da kolaylaştırıyor, rakipsiz kalan firmaları, fiyatları diledikleri gibi yükseltmelerine imkân tanıyordu. Toprağa çitleyerek el koyan toprak sahipleri; bu arazileri ya kendi üretimi için kullanıyor ya da halkın huzuruna fahiş fiyatlarla sunuyordu.

“Magie, asıl sorunun ‘Kitap okutmadan nasıl öğretebilirim?’ olması gerektiğini fark etti. Kapitalizmi, üretim araçlarının özel mülkiyetini ve tekelciliği kurallara, hamlelere ve sonuçlara dönüştürdüğü The Landlord’s Game böyle bir sorunun sonucunda ortaya çıktı.”

 

Maggie (Elizabeth) Lizzie

Barınacak yeri olmayan işçiler yüksek kira bedellerini kabul etmek zorunda kalıyor, sahip oldukları tüm varlığı yalnızca hayatta kalabilmeye harcıyordu. Belki de Henry George’un fikirlerinin çağdışı gözükmesi bundandı. Şirketlerin kontrolsüz büyümesine ve halkın sefalet içinde var olmasına tanıklık eden ekonomist George, herkesin aksine halkın mağdur olmadığı bir sistem düşlemeye başlamıştı. Bu düşün felsefesi temellerine göre doğanın insanlara bahşettiği; su, hava ve toprak gibi kaynaklar hiçbir kişi ya da kurum tarafından sahiplenilemezdi. Toprak, insanların yaşamlarını sürdürebilmeleri için fiilen kullanmak zorunda oldukları bir kaynaktı. Bu yüzden kullanımın adil bir sistemle düzenlenmesi gerekiyordu. Böylece herkes topraktan faydalanabilir, kimsenin toprağı haksızca çitlenemezdi. George bu yaklaşımı “Tek Vergi” (Single Tax) sistemi olarak adlandırdı. George’a göre devlet toprağın sahibi değildi. Ancak eşitliği sağlamak adına topraktan elde edilen kazancı da birileri düzenlemeliydi. Arazinin üzerindeki bina, fabrika ya da dükkân değil, yalnızca arazinin çıplak değeri vergilendirilirse devlet, toplumla arasındaki sözleşmeyi hakkıyla yürütebilirdi. Ancak George’un fi kirleri zenginler ve onların haklarını korumak için var olan dönemin devletinin çıkarlarına uygun bulunmadı. Okuma yazma oranının oldukça düşük olduğu bu toplumda, Tek Vergi Sistemi, daha çok akademisyenler ve ekonomik düzenin bütününü görebilen sınırlı bir kesim tarafından destekleniyordu. George kaleme aldığı kitaplarda ve halka açık konuşmalarında, toprağın çok büyük bir kısmının zenginlere ait olduğunu, devletin sadece zenginleri vergilendirerek de var olabileceğini vurguluyordu. Bu vergiden elde edilen fazla gelir “halk parası” başlığı altında tüm vatandaşlara eşit biçimde geri bile dağıtılabilirdi. Dahası bu sistem sayesinde kimse bir araziyi boş yere işgal edemezdi. Aksi halde finansal zarara uğrayacağı için toprak doğal olarak onu gerçekten kullanacak birine devredilirdi. Henry George’un bu fi kirlerinin destekçilerinden biri olan, Amerikalı yazar ve feminist aktivist Magie Lizzie, Tek Vergi sisteminin yaşadıkları dünyayı eşitlikçi bir şekilde dönüştürebileceğine inanıyordu. Zamanının normatif kalıplarına sığmayı reddeden Lizzie, feminist mücadelenin temelini ekonomik değişimlere dayandırıyordu. Fikirlerini; şiirler, makaleler, tiyatro oyunları, grup söyleşileri ve komedi unsurları aracılığıyla halka ulaştıran oldukça girişken ve dönemi için önemli bir kişilikti. Yaptığı çalışmalarla pek çok kadına, yalnızca ev işleriyle uğraşmak zorunda olmadığını göstermek için onları; politika, bilim ve ekonomi gibi alanlara yönlendirirdi. Magie yaşadığı toplumun nabzını son derece iyi tutarak, dönemin aydın anlatısının aksine toplumun alt sınıfl arıyla güçlü bağlar kurardı. Yoksulluğun olmadığı, insanların yalnızca barınabilmek için ömür boyu çalışmak zorunda kalmadığı bir toplum inşa etmek isterken kendisinin önemli bir rolü olduğuna inanmaktaydı.

1906 yılında yayımlanan The Landlord’s Game oyun tahtası

Bu doğrultuda mücadelesini ilerlemek amacıyla 1890 yılında Washington DC’ye taşındı. Kadınların öncülüğünde kurulan Washington, Kadınların Tek Vergiciler Derneği’nde kurucu üye oldu. Sistemin sorunlarına dikkat çekmek için “Genç Bir Amerikalı Köle” adıyla kendini satışa çıkardığı bir gazete ilanı vererek eylem yaptı. Magie, birkaç yıl dernek çalışmalarına devam ettikten sonra halka yeterince ulaşamadığını fark etti. İşçi sınıfına erişmenin farklı yollarını aramaya başladı. Okuma yazma oranının bu denli düşük olduğu, ortalama çalışma saatlerinin günün yarısını aştığı vahşi kapitalist bir toplum anlayışında, insanların kitap okuyamayacağını hatta okuyacak vakitleri ya da ekonomik imkânları olmadığını tespit etti. Kısa süre sonra sorunu yanlış ele aldığını düşünen Magie, asıl sorunun “Kitap okutmadan nasıl öğretebilirim?” olması gerektiğini fark etti. Kapitalizmi, üretim araçlarının özel mülkiyetini ve tekelciliği kurallara, hamlelere ve sonuçlara dönüştürdüğü The Landlord’s Game böyle bir sorunun sonucunda ortaya çıktı.

Magie, böylece, eleştirdiği sistemin tüm çelişkilerini ve Henry George’un ortaya koyduğu Tek Vergi Sistemi’ni ve ekonomik kazancın toplumsal bölüşümünü temel alan iki farklı oyun versiyonunu bir tahtaya sığdırdı. Buna göre; ya oyunculardan biri ya da oyuncuların tümü kazanıyordu. Tek bir oyuncunun kazandığı versiyona “Korktuğum Gelecek” adını, diğerine ise “Hayal Ettiğim Gelecek” adını koydu.

“Zamanla özgünlüğünü yitiren bu oyun, bir gün sokak arasında Quaker’lar tarafından oynanırken, işsiz bir pazarlamacı olan Charles Darrow’un arkadaşı tarafından fark edilir. Darrow’un arkadaşı, oyundan etkilenerek heyecanla eve döner ve Darrow’a bu oyundan söz eder.”

İki Zıt Gelecek: Tekelcilik ve Paylaşım Ekonomisi

Tek oyuncunun kazandığı ilk versiyonda; oyuncular tekel olmaya çalışır, böylece diğer oyuncular takım arkadaşı değil, rakip haline gelir. Her oyuncu geçtiği toprakları satın alır, ardından bu toprakların üzerine binalar diker ve böylece diğer oyunculardan alacağı paraları katlayarak artırırdı. Oyun bu şekilde saatlerce süren, bitmek bilmeyen bir döngüye girerdi. Magie için bu uzunluk bile başlı başına anlam taşıyordu. Çünkü bu versiyonda oyun uzadıkça eşitsizlik derinleşir, kazanan ile kaybeden arasındaki mesafe giderek açılırdı. “Hayal Ettiğim Gelecek” versiyonunda ise herkesin kazandığı ve Tek Vergi sistemine dayanan kurallar vardı. Bu kez banka devleti temsil ediyordu. Bir oyuncu arsaya bina dikmek istediğinde, her turda bankaya belirli bir miktar ödeme yapmak zorunda kalıyordu. Diğer oyuncular bu binaya geldiklerinde ise bina sahibine kira ödüyordu. Bankadaki kasa dolduğunda, biriken para tüm oyuncular arasında eşit biçimde dağıtılıyordu. Sürekli bir para deviniminin olduğu bu sistemde, oyun yavaş ilerlese de herkes kazanç elde ediyordu. Oyunun sona ermesi için ise tüm oyuncuların başlangıçtaki parasını en az iki katına çıkarması gerekiyordu. Oyun insanları düşünmeye itecek şekilde tasarlanmış ancak halka sunulduğunda Magie’nin beklediği türden büyük bir kırılma yaratmamıştı. Ne manşet olmuş ne de geniş kitlelerin gündemine yerleşmişti. İnsanlar oyunu evlerde, küçük arkadaş grupları arasında oynamaya başlamış, zamanla oyun, özellikle üniversite kampüslerinde elden ele dolaşarak, öğrenciler arasında tartışma ortamları oluşturmuştu. Böylece The Landlord’s Game, büyük bir gürültü koparmadan ama durmaksızın yayılarak Amerika’nın Doğu Yakası’na kadar ulaşmıştı. Bir süre sonra oyun, yaşamlarını Tanrı’nın öğretilerini insanlara aktarmaya adamış dinsel bir topluluk olan Quakerlar arasında da popülerlik kazandı. Ancak döneminde masa oyunları henüz bir sektör haline gelmediği için oyunlar seri üretimle basılmıyor, el ile çoğaltılıyordu. Bu durum, The Landlord’s Game’in zamanla farklı versiyonlarının ortaya çıkmasına sebep olmuştu. Oyun farklı mahalle adlarıyla, değişen banka kurallarıyla ve yerel yorumlarla oynanır olmuştu. Zamanla kurallar esnemiş, çeşitlenmiş ve her çoğaltılışında oyun biraz daha değişmişti.

Quakerler arasında oynanan The Landlord’s Game varyantı; Harley Alesi Fotoğraf Arşivi

Bir İcat Yalanı: Charles Darrow ve Amerikan Rüyası

Zamanla özgünlüğünü yitiren oyun, bir gün sokak arasında Quaker’lar tarafından oynanırken, işsiz bir pazarlamacı olan Charles Darrow’un arkadaşı tarafından fark edilir. Darrow’un arkadaşı, oyundan etkilenerek heyecanla eve döner ve Darrow’a bu oyundan söz eder. O akşam oyunu, “Korktuğum Gelecek” versiyonuyla oynamayı denerler. Darrow kelimenin tam anlamıyla oyuna bayılır ve bunun üzerine arkadaşı ile evde oyunun birebir kopyasını çıkarırlar. Hazırladıkları kopya, aslıyla o kadar benzerdir ki oyunu buldukları mahallenin adı olan Marvin Gardens’ın adını yazarken yapılan yanlışlık bile aynen korunur. Ertesi sabah Darrow ve arkadaşı, bugün dünyanın en büyük oyun şirketlerinden biri olan Hasbro Games bünyesinde yer alan Parker Brothers’a giderek oyunu sunar. Parker Brothers oyunu beğenir ve Darrow’dan satın alır ve pazarlama çalışmalarına başlar. Ancak Parker Brothers’ın kurucu ortakları Darrow’a hiçbir zaman tam anlamıyla güven duymaz hatta oyunun asıl sahibinin Darrow olmadığını düşüncesindedirler. Bu şüphe yalnızca kurucu ortaklarla sınırlı kalmaz. Çevrelerindeki birçok kişi de durumu çelişkili bulur ve Parker Brothers’ı defalarca uyarır. Bu uyarılara aldırış etmeyen Parker Brothers kanıtların üzerini kapatmaya yönelir. Bir süre sonra The Landlord’s Game üzerine yaptıkları araştırmada, Magie’nin 14 yıl önce aldığı patente rastlarlar. İleride hukuki bir sorunla karşılaşmamak amacıyla Magie’ye giderler. Oyunun asıl amacından sapmayacağına dair söz verip, karşılığında 500 dolar ödeyerek patentini asıl sahibinden satın alırlar. Magie’ye verdikleri söz doğrultusunda oyunu piyasaya önce orijinal haliyle sürerek, birkaç seri boyunca bu orijinal yapıyı korurlar. Ancak Parker Brothers, Magie’ye verdiği söz sadece bu birkaç seriyle sınırlı kalır. Üretilen bu oyunlarsa hiçbir pazarlama çalışması yapılmadığından rafl arda tozlanmaya terk edilir. Buna karşılık Darrow’la beraber piyasaya sürülen, kapitalizmi betimleyen “Kötü Gelecek” versiyonu Monopoly adıyla tescillenerek devasa bir yatırım alır. Şirket, oyunun gerçek kökenini ve Magie’nin varlığını tamamen silmiştir. Pazarlama departmanı, oyunun Büyük Buhran döneminde işsiz kalan çaresiz bir adamın, yani Darrow’un; evinin bodrumunda, karısını ve çocuklarını eğlendirmek için icat ettiği yalanını bir “Amerikan Rüyası” hikâyesi olarak pazarlar. Monopoly tarihin en çok satan masa oyunu haline gelince, oyunun “tek mucidi” olarak bilinen Charles Darrow, oyun tasarlayarak milyoner olan ilk insan unvanıyla medyaya tanıtılır ve hayatının geri kalanını lüks bir yaşantı içinde geçirir.

“Magie, oyunun küresel başarısından tek bir kuruş daha kazanamadı. 1948 yılında hayata veda ettiğinde, insanları uyarmak için tasarladığı oyunun bir “açgözlülük simgesi” haline geldiğini görmesine rağmen, yılmayan ve mücadeleye devam eden güçlü bir kadın olarak dünyaya gözlerini yumdu.”

Patentini sadece 500 dolara satan ve anlaşma gereği telif hakkı alamayan Magie, oyunun küresel başarısından tek bir kuruş daha kazanamaz. 1948 yılında yaşama veda ettiğinde, insanları uyarmak için tasarladığı oyunun bir “açgözlülük simgesi” haline geldiğini görmesine rağmen, yılmayan ve mücadeleye devam eden güçlü bir kadın olarak dünyaya gözlerini yumar. Ölümünün basında yer bulan ilanında oyunun mucidi olduğuna dair tek bir ifade bile yer almaz. The Landlord’s Game’in, var olmasının amacı olan ve Henry George’un teorik çalışmasını yansıtan “Hayal Ettiğim Gelecek” isimli, ortak kazanca ve eşit bölüşüme dayalı kural seti, Parker Brothers tarafından kural kitapçığından tamamen çıkarıldı. Geriye sadece “Korktuğum Gelecek” versiyonu, yani tüm oyuncuların birbirini batırmaya çalıştığı simülasyon vahşi kapitalizm kaldı.

Charles Darrow, eleştiri olarak tasarlanan bir oyunun küresel bir sermaye aracına dönüşmüş hâliyle

Bugün dünyada milyonlarca insanın keyifl e oynadığı Monopoly, aslında Magie’nin insanları uyarmak istediği ekonomik düzenin ta kendisiydi. Toprak sahiplerinin haksız kazancını ve tekelciliğin kötülüğünü eleştirmek için tasarlanan oyun, insanlara “nasıl acımasız bir emlak zengini olunur”u öğreten bir araca dönüşmüştü. Bu hikâye muhtemelen sonsuza kadar gömülü kalacaktı. Ancak 1970’lerde Ralph Anspach adında bir ekonomi profesörü, Monopoly’nin kapitalist değerlerini eleştirmek için “AntiMonopoly” adında bir oyun tasarlayana kadar… Anspach, telif davasıyla karşı karşıya kalınca şaşırarak derin bir araştırmaya girişti. Yıllar süren hukuk mücadelesi ve dedektif titizliğiyle yaptığı araştırmalar sonucu, Magie’nin hikâyesini keşfetti. Bugün ise Henry George’un eşit bölüşüme dayanan fikirlerini yaymak isterken kapitalizmin en büyük ikonunu yaratan Magie’nin mücadeleyle dolu hikâyesi; ölümünden on yıllar sonra topluma ışık tutmaya devam ediyor.

Monopoly’nin Çalınan Hikayesi yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Jean Baudrillard: Simülasyon, Hipergerçeklik ve Modern Dünyanın İllüzyonu

Modern dünyayı anlamak için artık gerçeğe değil, onun sergilendiği sahneye bakmamız gerektiğini söyleyen Jean Baudrillard, 20. yüzyılın en provokatif düşünürlerinden biriydi. Ona göre gerçek çoktan yok olmuş, geriye yalnızca onun kusursuz bir simülasyonu kalmıştı. Peki postmodernizmin kötü çocuğu Baudrillard kimdir?

Jean Baudrillard Kimdir?

Jean Baudrillard, 27 Temmuz 1929’da Fransa’nın Reims kentinde doğdu. Köylü ve küçük memur kökenli bir aileden gelen Baudrillard, ailesinden üniversiteye giden ilk ferdi oldu. Bu durum, hayatı boyunca Fransız entelektüel elitlerine karşı mesafeli, dışardan bakan bir yabancı konumda olmasına sebep olacaktı.

Sorbonne Üniversitesi’nde Alman Dili ve Edebiyatı okudu. Ancak onun düşünceleri asıl şekillenmeye Alfred Jarry’nin “Patofizik” (hayali çözümler bilimi) kavramına duyduğu ilgi ve Roland Barthes ile tanışmasıyla başladı. Barthes’ta nesnelerin sadece birer araç değil, okunması gereken birer toplumsal işaret olduklarını öğrendi. Bu bakış açısı ileride tüketim toplumunu çözümlemesini sağlayan en anahtar işlevi görecekti. Üniversite sonrası klasik akademiye hemen dahil olmadı. 1956–1966 yılları arasında lise öğretmenliği yaptı; çevirilerle hayatını kazandı. Sessiz geçen bu on yıl, onun sıradan nesneler ve gündelik yaşam üzerine derinlemesine düşünmesini sağladı.

1966’da Henri Lefebvre danışmanlığında tamamladığı Nesneler Sistemi teziyle Nanterre Üniversitesi’nde adım attı. Tez jürisi, dönemin entelektüel ağırlıklarını içeriyordu: Danışmanı Henri Lefebvre’in yanı sıra Roland Barthes ve Pierre Bourdieu de karşısındaydı. Ancak bu parlak başlangıç onu akademik kalıplara sokmaya yetmedi. Nanterre kısa süre sonra 1968 Öğrenci Hareketleri’nin merkezi olduğunda Baudrillard, bu dönemi barikatlarda slogan atan bir militan değil, modern toplumun çatlaklarını gözlemleyen mesafeli bir düşünür olarak deneyimledi. Bu süreç, onun devrim, siyaset ve kitle kavramlarına yönelik şüpheci tutumunun şekillenmesinde oldukça etkili oldu. Dönemin hâkim rüzgârı Marksizm olsa da Baudrillard Guy Debord ve onun görüşünü benimseyen Sitüasyonistlerle (Situationist International) daha yakındı. Ancak kısa süre sonra onlarla da yollarını ayırdı. Debord, imajların dünyayı sahte bir gösteriye dönüştürdüğünü söylüyor ama bunun altında hâlâ bir gerçekliğin (yabancılaşma) olduğuna inanıyordu. Baudrillard ise daha radikaldi. Ona göre imajların arkasında kurtarılacak bir gerçeklik kalmamıştı. Sorun artık üretim değil, nesnelerin birer statü işaretine dönüştüğü tüketim ve simülasyon düzeniydi. 1970’te yayımlanan Tüketim Toplumu ve ardından gelen Üretimin Aynası (1973), klasik Marksizm hem de Sitüasyonistler ile iplerini koparıp “hipergerçeklik” teorisinin inşa ettiği dönüm noktaları oldu.

Foucault Eleştirisi ve Teorik Kopuş

Akademik dünyadaki asıl sarsıntıyı ise 1977’de, dönemin entelektüel postarı Michel Foucault’ya doğrudan meydan okuduğu Foucault’yu Unutmak adlı metni yarattı. Bu cüretkâr saldırı, Baudrillard’ı akademik camiada istenmeyen adam haline getirse de aynı zamanda onu Foucault gibi bir felsefe popstarına dönüştürdü. Hemen ardından gelen 1981 tarihli başyapıtı Simülakrlar ve Simülasyon ile bu statüsünü perçinledi. Gerçekliğin yerini modellerin ve haritaların aldığını ileri sürerek artık gerçeğin içinde yaşadığımız ilan eden Baudrillard, kışkırtıcı üslubuyla üniversite kürsülerine sığmayan, küresel bir figür haline geldi.

Simülasyon Teorisi ve Popüler Kültür

Simülakrlar ve Simülasyon, yıllar sonra popüler kültürün fenomen filmi Matrix’e (1999) ilham kaynağı oldu. Filmin ana karakteri Neo’nun elinde Baudrillard’ın kitabı görünüyordu. Ancak Baudrillard, filmi teorisinin yanlış bir yorumu olarak değerlendirdi. Filmde karakterler fişi çekip gerçek dünyaya uyanabiliyordu. Baudrillard’ın itirazı tam da buradaydı: Ona göre artık uyanılacak bir gerçek dünya, gidilecek bir Zion şehri yoktu; simülasyon her yeri kaplamıştı ve çıkış imkânsızdı.

Baudrillard 1980’lerden sonra akademik dilin terk ederek kışkırtıcı metinler yöneldi. ABD seyahatleri sonucunda yazdığı Amerika (1986) adlı eserinde, ABD’yi gerçekleşmiş bir ütopya ve gerçekliğin çölünün kendisi olarak yorumladı. Ancak kamunun içindeki eleştirel tartışmaların fitilini, simülasyon teorisini güncel siyasete uyguladığında ateşledi. 1991 tarihli Körfez Savaşı Olmadı adlı eserinde, fiziksel çatışmayı inkâr etmedi; ancak savaşın bir cephe mücadelesinden çıkıp ekranlarda kurgulanan, sonucu baştan belli bir video oyununa dönüştüğünü savundu.

2001’deki 11 Eylül saldırıları sonrasında yazdığı Terörizmin Ruhu başlıklı makalesi ise bardağı taşıran son damla oldu. Saldırıyı, Batı’nın kurduğu tek kutuplu küresel sisteme karşı içerden gelen kaçınılmaz bir sembolik tepki olarak yorumlayan bu metin, Baudrillard’ın terörü meşrulaştırmakla suçlanmasına ve entelektüel dünyadan adeta aforoz edilmesine neden oldu.

Kariyerinin son dönemlerinde akademik unvanlarını ve sözcüklerin gürültüsünü bir kenara bırakan Baudrillard, kendini fotoğrafın sessizliğine teslim etti. Onun için fotoğraf bir hobi değil, felsefenin devamıydı. Objektifini insanlardan ziyade terk edilmiş koltuklara, boş sokaklara ve cansız nesnelere çevirerek teorisindeki “gerçekliğin ölümünü” görselleştirmeye çalıştı.

Dünyanın pek çok yerinde sergilenen bu kareler, onun sözcüklerle anlatamadığı nesnenin sırrını ifşa etme çabasıydı. 6 Mart 2007’de Paris’te hayata veda ettiğinde ya da kendi favori tabiriyle “ortadan kaybolduğunda” geride 50’den fazla kitap ve modern insanın zihnini meşgul eden o rahatsız edici soruyu bıraktı:

Gerçeklik hâlâ var mı? Yoksa yalnızca ona inanmaya devam ettiğimiz için mi varmış gibi görünüyor?

Oğuz Adanır’dan – Baudrillard’ın Gerçeklik İlkesi

Daha önce yazmış olduğum bir metinde ayrıntılı bir şekilde açıklamaya çalıştığım, “gerçeklik ilkesi”nin burada bir özetini yapalım. Gerçekliğin kendisini metafi zik yani düşünsel, zihinsel bir süreç olarak yorumlayan Baudrillard, Modern toplumlarda bu ilkenin son iki yüzyıl içinde ortaya çıkmış olduğunu söylemektedir. Bu ilke gerçekten de bir tür zihinsel/duygusal bir süreç gibi iş görmektedir. Bu toplumlara özgü insanların gündelik yaşamlarındaki davranışları, düşünceleri sanki böyle bir ilke tarafından belirlenmektedir. Bu ilkenin eski ideoloji terimine yakın bir anlama sahip olduğu söylenebilir. Son iki yüzyıl içinde ortaya çıkan Burjuva dünya görüşü ve tarih sahnesine onun alternatifi şeklinde çıkan Marksist (sosyalizm ya da komünizm başlıkları altında sunulan) dünya görüşü aslında aynı dünyaya, aynı topluma bakarak bundan iki farklı sonuç çıkartan ideolojik yaklaşımlar gibi algılanmışlardı.

Oysa Baudrillard dünya görüşlerinin bir peynir kalıbı gibi birbirlerinden kesin bir şekilde ayrılamayacaklarını ve birey düzeyinde bu iki ayrı ideolojik yapılanmaya ait pek çok verinin, değerin iç içe geçmiş bir şekilde var olmayı sürdürdüklerini söylemektedir. İnsanların gerçeklik ilkesine boyun eğmeleri demek gündelik yaşamlarını bir tür insani değerlere inanç üstüne oturtmaları demektir. Dolayısıyla bu inançlaşmış düşünce yapısını sürdürdükleri ölçüde sözcüğün gerçek anlamında bir toplumsal, ekonomik, politik ve kültürel yaşamdan söz edilebileceğini ifade etmektedir.

Ona göre iki yüzyıllık bir süre içinde ortaya çıkıp oluşan ve 1960’lı yıllardan itibaren içeriğini, anlamını, önemini yitiren bu inançlaşmış düşünce artık insanların gündelik yaşamlarındaki davranışlarını belirleyemez bir hale gelmiş ve insanlar giderek bu gerçeklik ilkesine yabancılaşmaya, ondan uzaklaşmaya başlamışlardır. Son aşamada yüzyıldan uzun bir süreden bu yana kutuplaşmış bir görünüm arz eden Burjuva ve Sosyalist dünya görüşlerinin merkez sağ, merkez sol, sosyal demokrasi adı altında birleşip, kaynaştıklarından dolayısıyla artık bir iktidar, bir muhalefetten söz edilemeyeceğinden, bunların yerini herkesin neredeyse hiç sorgulamadan kabul ettiği sistem kavramının aldığından söz etmektedir. Baudrillard, gerçeklik ilkesini yani bir anlamda amaçlarını, umutlarını, geleceğe yönelik düşlerini yitiren bir toplumun mevcut sistemi, düzeni, yaşamı yeniden üretmekten başka bir seçeneğe sahip olamayacağını ve bunun olsa olsa bir simülasyon evreni olabileceğini söylemektedir. Modern toplumlar bir gelişme yani sanayileşme, yüksekögrenim, zenginleşme, çağdaşlaşma, demokratlaşma aşamasından sonra total denilebilecek bir tüketim aşamasına geçmişlerdir. Kapitalizm böyle bir tüketim aşamasını hiçbir şekilde öngörmemiştir. Akılcı bir sanayileşmiş kapitalizm döneminden sonra her nedense hiperakılcı bir neoliberalizme geçilmiştir. Bu aşamada mutasyona uğrayan kapitalizm bir tür devrim yapmış gibidir.

Burada toplum yaşamın tüm alanlarında sınırsız ve sonsuz bir tüketim düzenini benimsemiştir. Bireyler kendi yaşamlarıyla birlikte içinde yaşamakta oldukları doğa, çevre ve dünyayı da tüketmeye programlanmış varlıklara benzetmektedirler. Burada çelişkili gibi görünse de bir tür kapalı toplumdan söz edebilmek mümkündür. Bu toplumsal yapıda sistem değişmeyen kurum ve kuruluşlar vs. üstüne oturma aşamasına geldiğinden bireyler dünyaya geldikleri andan itibaren tüm yaşamları boyunca bu kurumlar, kuruluşlar vs.’nin varlıklarını sürdürmelerine hizmet eden canlılara dönüşmektedirler. Baudrillard’ın deyişiyle bu toplumda sonuçlar nedenlerden önce gelmektedir. Her şey yazgısal bir görünüme sahip olmakla birlikte her seyin rastlantısal bir şekilde olup bittiği izlenimi yaratılmaya çalışılmaktadır.

Oysa bireylerin bu toplumsal yaşam stilini kabul etmekten başka seçenekleri yoktur. Her ne kadar alternatifl erden söz edilmeye çalışılsa da sonuç itibarıyla mevcut sistemin dışında bir yaşam sürdürebilmek olanaksızdır. Başka bir deyişle bireyler her gün bir robot gibi gerçekleştirmeleri gereken tüm eylemleri yinelemekten başka bir şey yapmayan, içleri boşalmış, yalnızca biyolojik bir yaşantı sürdüren maddi varlıklara benzemeye başlamışlardır. Neoliberalizm adlı sistem bir yaşam boyunca kendisine boyun eğenleri dünyanın diğer bölgelerindeki düzenlere oranla cömert bir şekilde ödüllendirmekte ve tüm tatmin biçimlerine maddi bir görünüm kazandırmaya çalışmaktadır.

Baudrillard, bunun olsa olsa bir yaşam simülasyonu, böyle bir yaşama sahip insanlarınsa olsa olsa birer insan simülakrına dönüşmüş olabileceklerinden söz etmektedir. Gerçeklik ilkesini, gerçekliğini yitiren bir toplumsal yaşam bir tür sanal yaşama dönüştüğünde ortaya çıkan sanal teknolojilerin yardımıyla toplumlar sanal değil gerçek bir yaşantı sürdürdüklerine inandırılmaya çalışılmakta ve bu uğurda muazzam çaba, enerji ve para harcanmaktadır. Bir anlamda özünü, ruhunu, manevi, insani değerlerini yitiren bireyler robotu andıran basit birer biyolojik varlığa dönüşmekte ve insanlığını yitirince geriye kalan tek duygusal yanının yani arzularının kölesi haline gelmiş bir varlığa benzemektedirler.

Tüketim toplumu bir arzu üretim ve paradoksal bir şekilde arzuları tatmin etmeme sisteminden başka bir şey değildir. Neoliberalizm bu uğurda, Modernleşmenin başlangıç döneminde daha rahat ve özgür bir yaşamın simgesi olarak sunduğu yararlı teknolojik gelişmeyi gözünü bile kırpmadan yararsız ve anlamsız bir teknolojik sürece yani insanları giderek bilinçsizleştirerek yalnızca kendisine boyun eğmelerini istediği bir şeye dönüştürmüştür. Başka bir deyişle günümüz Modern toplumlarında teknoloji artık büyük ölçüde tüketim düzenine hizmet eden bir sürece benzemektedir yoksa insanlığa hizmet eden bir sürece değil. Baudrillard yazmış olduğu metinleri okuyan insanların önemli bir kısmının betimlemesini ve çözümlemesini yapmış olduğu dünyayı, toplumu ya da evreni algılayamadıklarını ya da algılamakta çok zorlandıklarını, dolayısıyla kendisini bir tür düşsel metinler üreten biri gibi göründüğünden söz etmektedir. Ona göre sistemin penceresinden, sistemin gözlükleriyle bakan insanların betimlemesini yapmış olduğu dünyayı görebilmeleri kolay değildir.

Dolayısıyla Baudrillard’ın sistemi oluşturan merkez sağ ve merkez sola karşı düşünceler üretmesini anlayabilmek de kolaylaşmaktadır. Baudrillard ne merkez sağ ne de merkez sola karşıdır o sisteme karşıdır dolayısıyla hem merkez sağ hem de merkez sola karşıdır. Çünkü gerçeklik ilkesini, gerçekliğini yitirmiş bir evrende politika, ekonomi ve kültürel yaşantının da birer yaşantı simülakrına dönüşmeleri kaçınılmaz hale gelmektedir. Bu noktada gerçekliğini yitirmiş bir evren hakkında gerçek kavramlara dayanan gerçek bir kuram üretilemeyeceğini iddia eden düşünür içinde yaşamakta olduğunu söylediği simülasyon evreni konusunda ancak patafizik yorumlar üretilebileceğini söylemektedir.

Yazar ve Yayıma Hazırlayan: Oğuz Adanır. Kitap: Baudrillard. 1. Baskı Say Yayınları, 2010. Sayfa: 51-54.

Jean Baudrillard Kimdir? yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İllüstrasyonlar: Beyza Büyük

Sanayi Devrimi ile birlikte tarlada koşturan çocuklar, artık buharla çalışan makinelerin durmak bilmez ritmine hapsolmuş, dişliler gıcırdadıkça; zaman, para ve beden patronun gözünde sermaye olmuştu. 19. yüzyılın sonlarında bu dönüşüm yeni bir boyuta kazandı. Fabrikalarda makineler yetersiz hâle gelmiş ve verimsiz insan gücü değersizleşmişti. Sermaye sahipleri daha çok para kazanmanın peşine düşmüş, yeni planlar ve insanlık dışı teknikler geliştirmeye çalışıyorlardı. Tam da bu sırada sahneye çıkan Frederick Winslow Taylor “bilimsel yönetim” çağını başlattı. Peki, emeği hesap cetveliyle ölçen bu yaklaşım, insanın emeğine değer katabildi mi? Yoksa onu gıcırdayan ve durmaksızın çalışan makinenin paslı bir uzantısına mı çevirdi?

Döneminin varlıklı ailelerinin birinde doğan Frederick Winslow Taylor, Fransa ve Almanya’da eğitim gördü. Sınıf birincisi olarak mezun olduğu Exeter’den 1874 yılında Harvard Üniversitesi Hukuk Fakültesine kabul aldı. Ancak yoğun okumalara dayanamadı ve göz problemleri nedeniyle okulunu yarıda bıraktı. Hayal kırıklığı yaşamasına rağmen kendini bulma konusunda oldukça ısrarlı olan Taylor, Philadelphia’daki Enterprise Hidrolik Atölyesinde makine mühendis çırağı olarak çalışmaya başladı. Bir süre burada çalışmaya devam etti. Yeterli deneyimi kazandığına inanıp çıraklıktan istifa ederek Midvale Demir Fabrikasında işe başladı. Taylor keskin zekâsı ve yorulmak bilmeyen bedeniyle hızla basamakları tırmandı. Önce zaman katipliği, sonra kalfa makine operatörlüğü, ardından araştırma müdürlüğü ve son olarak da tesislerin baş mühendisliğine terfi etti. Kimi işçiler bu seri yükselişi, fabrikanın yöneticisi olan eniştesi Clearance Clark’a bağlıyordu. Taylor, henüz fabrikada mühendis rütbesine ulaşmamışken verimlilik konusundaki radikal fikirleri işçilerde rahatsızlık uyandırmaya başlamıştı.  “Yapamadığım işi başkasına diretemem” diye düşünen Taylor, kömür yığınlarının ve demir vagonlarının arasında her türlü işi yapıyor, çalışabileceği her alanı en ince ayrıntısına kadar deneyimliyordu.

Ustabaşı konumuna yükseldikten sonra ekibinin kusurlu iş yaptığını ve yeterli hıza ulaşamadıklarını düşünüyordu. Verimliliği artırmak konusuna kafa yoran Taylor; “İşçilerin yaptığı işleri bölümlere ayırsam ve ayırdığım bu bölümlerin sürelerini ölçsem acaba en verimli çalışma biçimini bulabilir miyim?” sorusu ile harekete geçmeye karar verdi. Altında çalışan tüm işçileri tek tek deneyine göre görevlendirdi. Taylor detaylara o kadar çok kafa yoruyordu ki ekibinin otururken mi yoksa ayakta mı daha çok malzeme çıkarabildiğini bile hesapladı. Günlerce süren denemelerinin ve zaman ölçümlerinin sonucunda “standart işçilik ve iş bölümü denetimi” kavramlarını yarattı. 

Verimlilik için yarattığı sistem son derece işe yaramış olacaktı ki fabrikadaki üretim düzene girmiş ve fabrika giderek kâr marjını yükseltmişti. Fakat diğer taraftan işçiler, rahat ve konforlu çalıştıkları eski düzenin yerine gelen, “iş bölümü denetiminden” pek de memnun değillerdi. Sürekli izleniyormuş gibi hissettiklerini ve bu durumun üzerlerinde baskı kurduğundan bahsediyorlar, gelecekte verimlilik konusundaki regülasyonların nereye gideceğinden habersiz bir şekilde yeni sistemi insanlık dışı buluyorlardı. Ancak tüm bu olumsuz dönüşlere rağmen fabrika yönetimi, herhangi bir düzenlemeye gitmedi.

Taylor “bilimsel yönetim” bağlamında geliştirdiği, verimliliği artıran değişikliklerin meyvesini, Midvale Demir Fabrikasına kazandırdığı üstün başarıları ile 1883 yılında Makine Mühendisliği lisansını elde ederek topladı. İş hayatında ilerleyen Taylor, birkaç sene sonra evlendi. Ancak aklında iş dışında hiçbir şey yer etmiyordu.  Evlilik hayatında da matematik ve hesaplamalardan uzak kalamıyor, karısının yemeğe attığı tuzun süresini dahi kronometre ile ölçüyordu. Anlaşılacağı üzere evliliği pek de yolunda gitmedi.

1890 yılına geldiğinde Taylor, Midvale Demir Fabrikasından ayrılıp farklı şirketlerde yönetim danışmanlığı yapmaya başladı. Bu süreçte danışmanlık konusunda deneyim kazanarak, bilimsel yönetim sistemlerini mükemmelleştirdi. Edindiği bilgileri kitaplaştırarak bu alanda üretim yapmak istediği için “Parça Başına Ücret Sistemi” adlı ilk makalesini yayımladı.

Sermaye sahiplerinin arasında giderek namı artan Taylor, 1898 yılında fabrikanın sorunlarını çözmek amacıyla Bethlehem Fabrikasına davet edildi. İşçileri gözlemlemenin, problemin ne olduğunu bulmada en doğru yol olduğuna inanıyordu. Taylor, fabrikayı bir süre dikkatli bir şekilde izledikten sonra ana problemin işçilerin çalıştığı kürekler olduğunu fark etti. İşçilerin halihazırda kullandığı kürekler son derece dayanıklı olmasına rağmen oldukça ağır ve hantaldı. İşçiler kömür ya da kül taşırken küreğin ağırlığı, taşınan malzemeden daha ağır kalıyordu. Bunun üzerine Taylor birkaç farklı ağırlıkta yeni kürekler tasarladı. İşçilere bu kürekleri sırasıyla denetti. Her bir kürek içinse ayrı zaman tabloları çıkardı. Tasarlanan küreklerin bazılarının yüz ölçümü büyüktü. Bu sayede daha fazla malzeme taşınabiliyordu. Ancak ağır oldukları için işçiler kürekleri yerden kaldırırken zorlanıyordu. Bu durumsa Taylor’a göre verimliliği düşüren gereksiz molalara sebep oluyordu. 

Tasarlanan en hafif kürek ise işçilerin daha az malzemeyle fazla sefer yapmalarına, gereksiz zaman harcamalarına sebep oluyordu. Taylor bu deney sonucunda bu tarz işlerde kullanılması gereken ideal kürek ağırlığının “21 pound” yani 9,5 kilo ağırlığında olduğuna karar verdi. Taylor’un hesaplarına göre sadece yaptığı kürek değişimi, işçilerin verimliliklerini %200 artırmıştı. Kürek modeli ne kadar başarılı olsa da verimlilik uğruna yapılan bu hesaplamalar, insanların çalışma koşullarını iyileştirmiyor, aksine verimlilik uğruna daha çok iş yaptırıyordu.

Çalıştığı bir sene sonunda yani 1899 yılında hâlâ Bethlehem Fabrikasında çalışan işçilerin; günde 12.5 ton çelik taşıyabildiğini gözlemleyen Taylor, hesaplamalar yaptığında bu miktarın potansiyelin bir hayli altında olduğuna karar verdi. Gelecekte yazacağı kitabında “Smitdh” olarak bahsettiği Alman kökenli bir işçiyle şöyle bir teklifte bulundu. “Eğer tüm gün boyunca ne zaman çalışıp ne zaman dinleneceğini söylediğimiz şekilde çalışmayı kabul edersen, sana günde 1,85 dolar ödeyeceğiz”. Koşulları kabul eden “Smitdh” bir gün boyunca istenilen şekilde çalıştı.

Taylor’un notlarına göre deney başarılı olmuş ve o gün Smidth verilere göre, yaklaşık 47 ton taşıyabilmişti. Ancak Amerikalı yazar Robert Kanigel’in kitabına göre; Taylor bu deneyi sadece bir gün yapmış ve herkes Smitdh’in bedensel gücüne sahip olmadığı için aynı verimlilikte bir geri dönüş alınamamış, hikâyeye de bazı eleştiriler getirilmişti. Aynı zamanda Smith adında tanınan karakterin asıl adının Henry Noll olduğunu ve kendisinin Amerikan bir işçi olduğu öğrenildi. 

Kariyeri boyunca işçilerin daha verimli çalışabilmesi için radikal deneyler yapan Taylor’un bu yaklaşımları fabrikalardaki verimi ve dolayısıyla geliri hayli artırsa da insan faktörünü arka planda bırakması etik soruları da beraberinde getirdi. Bu çalışmalar daha sonrasında “Bilimsel Yönetim” veya “Taylorculuk” olarak bilinen yönetim yaklaşımının temellerini attı. 

1911 yılında kendi ağzından yazdığı “Bilimsel Yönetimin İlkeleri” adlı kitabı yönetim biliminin temel taşlarından biri haline geldi. Frederick Winslow Taylor, sanayi dünyasında köklü bir değişimin öncüsü oldu. Bugün hem destekçileri hem de eleştirmenleri tarafından “Radikal” bir figür olarak anılıyor.

Endüstride Bilimsel Yönetim: Frederick Winslow Taylor yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Kimilerine göre 20. yüzyılın en büyük medya kuramcısı, “Bilgi Çağı Gurusu”, “Elektronik Çağın Kâhini”, “Siber Uzayın Babası”. Bilimsel üretimle pek ilgilenmeyen ya da kuramsal okuma yapmayanlar için ise bugünlerde arkasında sıralanmış televizyon ekranlarıyla verdiği o meşhur fotoğraftan tanıdığı, insanların aklında popüler bir medya yüzü olarak yer edinmiş yeni medyanın babasıdır Marshall McLuhan. 

60’lı yıllarda ortaya attığı “Küresel Köy” kavramıyla, internetin bir altyapı teknolojisi olacağını öngörmüş, herkesin içeriğe yani mesaja odaklandığı zamanlarda araçları daha doğrusu “ortam”ı işaret etmişti. Provokatif önermeleri, katıldığı televizyon programları, verdiği konferanslar ve yer aldığı ana akım mecralar ile ününü bir akademisyenin olası etki alanının çok daha fazlası bir yere taşımıştı. Geniş kitlelere ulaşmayı başarmış; medya eleştirileri, kültürel analizleri ve kendine özgü aforizmalarla örülü etkileyici üslubuyla bir fenomen haline gelmişti. Böylece yalnızca zamanının en güçlü medya kuramcılarından biri değil, aynı zamanda erken dönem bilim anlatıcılarından biri olarak anılmış, fikirlerini kamusal alanda tartışmaya açmayı başarmıştır. Kitle iletişim araçlarının insan duyularını ve bu duyular arasındaki dengeyi nasıl etkilediği üzerine yürütülen tartışmalar, bugün hâlâ McLuhan’ın açtığı yolda ilerliyor. Ortaya koyduğu medya kuramları ve analiz çerçevesiyse,  yeni medyayı yorumlamak isteyen çalışmalar için hâlâ güçlü bir kavramsal araç. 

McLuhan, özellikle “Araç mesajdır” ve “Küresel Köy” gibi kavramlarıyla hafızalara kazınmış; bu sebeple de akademik çevrelerce sert eleştirilere maruz kalmıştır. Fakat öngördüğü biçimde, internetin ve sosyal mecraların dünya genelinde temel bir iletişim teknolojisine dönüşmesi, McLuhan’ın ne kadar isabetli tahminlerde bulunduğunu ispatlar nitelikte. 

Üstelik McLuhan’ın anlayışı yalnızca kitaplarlıyla sınırlı kalmamış, döneminin en popüler dergilerinden Playboy’a (1969) verdiği unutulmaz söyleşiyle halka seslenmişti. Medya kuramlarını karmaşık kavramlardan arındırarak, herkesin gündelik hayatına dokunacak örneklerle paylaşmış, kuramlarını anlatırken aynı zamanda onu ilettiği mecrayı da bir araç olarak kullanmıştır. Nitekim “Araç, insanın uzantısıdır.” diyerek; tekerleği ayağın, kitabı gözün, giysiyi ise derinin bir uzantısı olarak tarif etmiş; teknolojiyi insanın kendi yetilerini geliştirmesinin doğal bir parçası olarak tanımlamıştır. Bu söyleşide en çok akılda kalan söylemlerinden biri olan 

“Araç mesajdır” ifadesini, “Televizyon sadece bir eğlence kutusu değildir; insanların görme, işitme, hissetme ve düşünme biçimlerini yeniden şekillendirir.” sözleriyle açmış, teorisini gündelik hayattan örneklerle insanların zihnine kazımıştır. McLuhan’ın bilimi popülerleştirme çabasını sürdürdüğü bir başka mecra ise televizyon.

İllüstrasyonlar: Şirvan Kopçuk

Kitaplarının çok satanlar listesine girmesinin ardından McLuhan, NBC’nin “Experiment in Television” adlı belgesel serisinin “Medium is the Message” başlıklı bölümüne konu edilir. Deneysel bir yaklaşımla hazırlanan bu bölümde McLuhan’ın teorileri, renkli ışıklar, hızlı kurgu ve pop-art estetiğiyle görselleştirilir. Belgeselde McLuhan için “pop kültürün yüksek rahibi” ve “moda entelektüel” gibi tanımlamalara yer verilir.

 Verdiği derslerde de aynı stratejiyi izleyerek, teorilerini öğrencilerin hayatına dokunan örneklerle aktarmıştır. Klasik ders anlatımını reddedip, reklam sloganlarından gazete küpürlerine, popüler şarkılardan sokak tabelalarına kadar gündelik ayrıntıları birer örnek olarak kullanmıştır. Coca-Cola’nın “Things go better with Coke” sloganına çalışmış; reklamların şiirsel anlatısını incelemiştir. Böylece gündelik yaşama içkin verilerle kuramsal yaklaşımlar üretmiş, soyut analizleri anlaşılır bir dile çevirmiştir. Bu sayede akademinin kapalı anlatısını sıradan insanın kavrayabileceği biçimde gündelik hayata aktarmıştır. Tipografinin bile insan düşüncesini nasıl şekillendirdiğini anlatırken, gazete mizanpajlarının, sokak afişlerinin ya da alışveriş vitrinlerinin satır düzenine kadar her detayın, nasıl algıyı biçimlendirdiğini örneklendirmiştir. Yazının yalnızca anlamı değil, biçimiyle de duyuları yoğurduğunu vurgulamıştır.

Konferanslarındaysa kelimenin tam anlamıyla bir sahne performansı sergilemiş; mizah, ironi ve teatral jestlerle izleyicinin yalnızca dinlemesini değil, şaşırmasını, düşünmesini ve sorgulamasını hedeflemiştir. Zaman zaman “Bugün ben size değil, bu mikrofona konuşuyorum” gibi beklenmedik cümlelerle, aracın etkisini bizzat o anda izleyenlere deneyimle aktarmıştır.

1967’de yirmi dört ülkenin katıldığı devasa canlı yayın Our World’ü; dünyanın “Küresel Köy’e” dönüştüğü bir iletişim mucizesi olarak tanımlamıştır. Beatles’ın “All You Need is Love” performansını, milyonlarca insanın aynı anda aynı duyguyu paylaşabildiği kolektif bir ritim olarak tarif etmiştir. Böylece teknolojik bir devrimi, halkın sezgilerine dokunan bir süreç olarak tanımlamıştır. Benzer şekilde Woody Allen’ın Annie Hall filmininin kendini canlandırdığı o unutulmaz sahnesinde, kuyrukta bekleyen karakterlerin McLuhan bağlamında tartışmasına müdahâle ederek “Beni yanlış anlıyorsunuz.” demesi, teorisini popüler kültüre sızdırmanın bir yolu olmuştur. Böylece akademik bir tartışmayı bile mizahın ve gündelik hayatın diliyle halka taşıyarak bilim iletişimini sınırların ötesine taşımıştır.

En dikkat çekici eserlerinden biri ise The Medium is the Massage kitabıdır. Bu eser diğer çalışmaları gibi kuramlarını anlatırken kendi kuramından beslenir. McLuhan bu kitabı standart kuramsal metinlerden farklı olarak kolaj estetiği, tipografik oyunlar, görseller ve kısa pasajlarla hazırlamış; biçimin de içeriğin parçası olduğu fikrini somutlaştırmıştır. Aynı zamanda bu kitapta döneminin en önemli grafik tasarımcılarından Quentin Fiore ile çalışmış, estetik olarak doyurucu bir iş çıkararak eserine tanınırlık sağlamıştır. Kitabın adındaki “Massage” kelimesi ise bir hata olarak gözükürken, “message” yerine “massage” demeyi tercih ettiğini açıklamış, iletişim araçlarının insan duyularını bir masaj gibi uyarıp biçimlendirdiğini ima etmiştir. Böylece kitabın adı bile McLuhan’ın kuramsal ufkunu yansıtan bir örneğe dönüşmüştür.

McLuhan’ın kuramlarını geliştirdiği yıllarda iletişim araştırmalarında hâkim olan bakış açısı, mesajların içeriğine odaklanan, propaganda ve tutum değiştirme modellerinden beslenen bir anlayıştı. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından şekillenen bu içerik merkezli yaklaşımın aksine McLuhan; aracı merkeze koyarak, iletinin taşıyıcısının insan duyuları ve toplumsal düzen üzerindeki dönüştürücü rolünü tartışmaya açmış, bu yönüyle çağdaşlarından ayrışmıştı. Genellikle yapısalcı ve dil merkezli kuramcılar McLuhan’ın araçlara yüklediği belirleyiciliği indirgemeci bulmuş, sembolik düzenlerin, kültürel kodların çözümlemesini çok daha öncelikli saymıştır. Sosyolojik eleştiriler ise teknolojiyi tek başına toplumsal değişimin anahtarı olarak konumlandırmasını eksik görmüş, kültürel bağlamı göz ardı ettiğini ileri sürmüştür. 

Bütün bu fikir ayrılıklarına rağmen McLuhan, yalnızca kavramsal ufkuyla değil, bu kavramları toplumla paylaşma biçimiyle kamusal tartışma alanı açmış, televizyon programlarından radyo röportajlarına, dergi köşelerinden sahnedeki teatral performanslarına kadar geniş bir iletişim repertuarı kurarak kuramını popülerleştirmeyi başarmıştır. 

Dönemin yükselen aracı olan televizyonu meslektaşlarından önce kavrayıp, onun dönüştürücü etkisini anlatmanın ötesinde bizzat deneyimletmiştir. Çünkü televizyon, özellike 1950’lerin ortalarından itibaren evlerin başköşesine yerleşerek gündelik yaşamın merkezi hâline gelmiştir. Televizyon, radyo ve sinemanın uzun yıllar boyunca sürdürdüğü toplumsal yönlendirme gücünü hareketli görüntüler, ses ve canlı yayın olanaklarıyla dönüştürmüştür. 

Haber bültenlerinden eğlence programlarına, dizilerden spor yayınlarına kadar uzanan içerik çeşitliliğiyle kitlelerin yaşam rutinini belirlemiş, insanların gündemini, hatta hayatı algılama biçimini dönüştürmüştür. Bireyleri ortak bir görsel kültür etrafında buluştururken reklam endüstrisini baştan sona şekillendirerek tüketim kültürünün kitlesel ölçekte yayılmasına payanda olmuştur. Gündelik yaşamda aile bireylerini aynı ekran karşısında buluşturup hayatın akışını yeniden düzenleyen bu etkisiyle, McLuhan’ın “sıcak” ve “soğuk” medya ayrımını temellendirmesi için de güçlü bir örnek oluşturmuştur.

McLuhan’ın en önemli kavramsal araçlarından olan soğuk ve sıcak medyalar, kullanıcının araçla kurduğu etkileşimi açıklayarak önemli bir çerçeve sunar. Radyo, sinema ve basılı kitap gibi mecralar bunlara örnek olarak verilebilir. Bu mecralar yüksek çözünürlük, yoğun veri ve kapalı anlamlar taşıdıkları için “sıcak” araçlar olarak tanımlanır. Çünkü bu araçlar izleyiciye düşünsel boşluk bırakmaz, pasif bir algılama süreci yaratır. Buna karşılık “soğuk” araçlar, düşük tanımlı, eksik veri sunan, izleyiciyi anlamı tamamlamaya zorlayan, dolayısıyla aktif katılım bekleyen mecralardır. 

Ancak McLuhan soğuk araçlar içerisinde televizyonu, anlaşılacağı üzere çok daha farklı bir yere koymaktadır. Televizyonla sıcak katılımcı konumundaki insanın veri akışını mozaiğe benzetir. Bu veri aktarım yöntemini anlamak için öncelikle mozaiğin ne olduğunu bilmek ve televizyonu neden mozaikle eşleştirdiğini anlamak gerekir.

Mozaik, en temel anlamıyla küçük, renkli parçaların (taş, cam, seramik vb.) bir araya gelerek bir bütün oluşturduğu görsel bir sanattır. Her bir parça tek başına bir anlam taşımasa da yan yana geldiğinde büyük ve anlamlı bir kompozisyon yaratmaktadır. McLuhan, bu estetik yapıyı medya çağının algı ve düşünme biçimini tarif etmek için kullanır. 

Ona göre modern iletişim ortamları —özellikle televizyon, reklamlar, dergiler ve daha sonra internet— bilgiyi sıralı ve doğrusal biçimde değil, parçalı, çoksesli ve eşzamanlı biçimde sunar. Bu da izleyiciden artık sadece izleme değil, aktif bir şekilde eksik kısımları “tamamlama” becerisi bekler.

Sosyal medya akışları bu mozaik yapının günümüzdeki en belirgin örneklerinden biridir. Bir Instagram keşfeti ya da TikTok akışı, birbirinden bağımsız parçaların rastgele sıralandığı, ama kullanıcı zihninde bir bütünlük kazandığı mozaiksel bir aktarım deneyimi yaratır. Mozaik burada sadece bir estetik unsur değil, medya çağında düşünmenin, görmenin ve anlam kurmanın yeni bir biçimi olarak değerlendirilir.

McLuhan’ın “mozaik” anlatı biçimi, doğrudan “soğuk medya” anlayışıyla iç içe geçer. Nasıl ki mozaik, parçalı ve eksik bırakılmış bir bütünlüğü izleyicinin zihninde tamamlanmak üzere sunuyorsa; soğuk araçlar da aynı şekilde izleyiciden aktif bir katılım bekler. Bu tür mecralar yüksek çözünürlükle her şeyi “hazır” olarak sunmaz, aksine algıyı provoke eder, boşluklar bırakır ve izleyiciyi sürecin parçası hâline getirir. 

Bir gazete mizanpajı, reklam kolajı ya da sosyal medya akışı gibi mozaik yapılar, bilgiyi doğrudan aktarmak yerine zihinlerde çağrışım zincirleri kurar. Bu yönüyle mozaik estetiği, soğuk medyanın temel karakteriyle örtüşür. Düşük çözünürlük, yüksek katılım ve sonuç olarak çoklu anlam yaratır. Televizyonun “iki boyutlu mozaik” anlatısı, sosyal medyanın sürekli değişen içeriği ya da kolaj tekniğiyle hazırlanmış “postmodern” tasarımlar, izleyicinin yalnızca tüketici değil, anlam üretici olduğu bir ilişki modeli de kurmaktadır. Bu bağlamda mozaik yapı, McLuhan’ın soğuk araç kavramının görsel ve yapısal karşılığıdır.

Tüm bu televizyon programları ve kitle ile iletişim kurulan araçsal yapıların içerisinde McLuhan’ın uluslararası ölçekte tanınan bir figüre dönüşmesinin en sembolik örneklerinden biri de 1969 yılında Time dergisine konu olmasıdır. Böylesine prestijli bir yayında yer almak, bir iletişim kuramcısı için neredeyse hayal edilemez bir popülerlik göstergesiydi. Dergi onu “pop kültürün başrahibi” ve “medyanın metafizikçisi” gibi dikkat çekici ifadelerle tanımlayarak, hızla değişen iletişim dünyasında geniş kitlelerin bir anlam arayışına seslenebilen figür olduğunu vurgulamıştı. 

Görsel ve yazılı basındaki etkisini bununla da sınırlı bırakmamış, The Medium is the Massage eseriyle bağlantılı olarak müzik, ses ve parçalı anlatılarla kurgulanmış bir plak (LP) hazırlayarak teorisini işitsel bir deneyime de taşımıştı. McLuhan’ın etkisi yalnızca Kuzey Amerika ile sınırlı kalmayıp, İngiltere ve Fransa başta olmak üzere Avrupa’da da geniş bir entelektüel çevrede tartışılmış, Baudrillard gibi düşünürlerin sonraki medya kuramlarına bile esin kaynağı olduğu kabul edilmiştir. 

Marshall McLuhan yalnızca 20. yüzyılın en etkili medya kuramcılarından biri değil, aynı zamanda kuramlarını bizzat gündelik hayata taşıyarak anlatabilmiş güçlü bir bilim anlatıcısıdır. Onun medya kuramı, ortamın mesajdan daha etkili olduğunu savunarak, iletişimi anlamada yeni bir paradigma açmış; teknolojiyi insanın doğal uzantısı olarak görmesiyle, insan-duyu-teknoloji ilişkisini yeniden tanımlamıştır.

Popüler mecralarda yer alarak akademik düşünceyi sıradan insanın hayatına dokundurmayı başarmış, konferansları, televizyon programları, dergi röportajları ve sahne performanslarıyla kuramını bir gösteriye dönüştürerek bilimi kitleselleştirmiştir. McLuhan’ın öngörüleri, internetin, sosyal medyanın ve küreselleşmiş iletişim ağlarının yükselişiyle büyük ölçüde doğrulanmış, “Küresel Köy” kavramı günümüz dünyasında gerçeğe dönüşmüştür. 

Tüm eleştirilere rağmen araçlara dair geliştirdiği analiz çerçevesi, medya çalışmalarında hâlâ temel bir referans noktası olarak varlığını korumaktadır. Onun bıraktığı miras, iletişimi yalnızca bilgi aktarımı olarak değil, insan duyularını, algı biçimlerini ve toplumsal yapıyı dönüştüren dinamik bir süreç olarak ele alan düşünsel bir mirastır. McLuhan, bu yönüyle modern iletişim çalışmalarına ışık tutmaya devam eden, zamana meydan okuyan bir kuramcı olarak anılmaktadır.

Bilgi Çağı Gurusu: Marshall McLuhan yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İllüstrasyonlar: Sanam Maghrebi

Isaac Asimov henüz 1964 gibi erken bir tarihte, 2014 yılında yaşanacak teknolojik gelişmelere dair öngörülerde bulunmuş; mobil iletişim, düz ekran televizyonlar ve sürücüsüz araçlar gibi birçok konuda isabetli tahminler yapmıştır. Asimov’un öngörüleri hem teknolojinin toplum üzerindeki etkilerine hem de iletişim biçimlerinin evrimine yönelik değerli katkılar sunmuştur.  Hayatı boyunca bilimsel düşüncenin toplum algısına yerleşmesi için çaba gösteren Asimov, 1988’de yaptığı bir konuşmada “Bilim bilgiyi hızla topluyor, ancak toplum bilgeliği aynı hızla kazanamıyor” diyerek bilimsel bilginin halkla temasının önemine dikkat çekmiştir. Asimov’un eserleri, okuyucularını gelecek hakkında felsefi ve etik yönden düşünmeye davet etmektedir. Bu sebeple günümüzde Asimov’un eserlerini ele alarak yeniden değerlendirmek faydalı olacaktır. Amerikalı yazar ve biyokimyager Isaac Asimov, Boston Üniversitesi’nde biyokimya profesörü olarak çalışmasına rağmen daha çok popüler bilim ve bilim kurgu türünde yazdığı kitapları ile tanınmıştır. En çok bilinen eserleri ise Foundation (Vakıf) ve I Robot (Ben, Robot) isimli kitap serilerinden oluşmaktadır. Hayatı boyunca beş yüzden fazla kitap kaleme alan Asimov, doğrudan bilim iletişmi alanında akademik çalışmalar yapmamış olsa da dolaylı yoldan bu alana büyük katkılar sunmuştur. 

Bilim kurgu yazarlığının ötesinde, bilim iletişimi ve bilimsel düşüncenin toplumsal kabulü söz konusu olduğunda Asimov’un çalışmaları, bilimsel bilginin halka ulaştırılması ve bilimsel okuryazarlığın artırılmasında yadsınamaz bir öneme sahiptir. Belki de en dikkat çekici olan durum, Asimov’un internet ve dünyanın 2000’li yıllarda nasıl görüneceği hakkındaki birçok doğru öngörüsüdür. Söz konusu fikirlerden birkaçı 1964’te The New York Times’da yayınlanan ve 2014’teki hayatı öngören bir makalede yer almıştır. İnsanlık hakkında paylaşmış olduğu öngörüleri ise en önemli fikirleri arasındadır.

Üç Robot Yasası

Asimov ileri sürdüğü “Üç Robot Yasası” ve “Pozitronik Beyin” kavramları ile yapay zekâ ve etik tartışmalarının zeminini, henüz bu teknoloji ortaya çıkmadan atmıştır. Ayrıca, “Multivac” adlı süper bilgisayar konsepti ile merkezi bilgi sistemleri ve veri tabanlı karar alma süreçlerini o günden öngörmüştür. Özellikle 1958’de yayımladığı metni The Intelligent Man’s Guide to Science, bilimsel bilginin demokratikleşmesi konusunda son derece önemli bir çalışmadır. Ayrıca Asimov “Robotics” adlı kelimeyi ilk defa kullanan yazarlardan biri olmasının yanı sıra birçok kaynakta da kendisinin “robot”  kelimesinin bilimselleşmesinde katkısının olduğundan bahsedilmektedir.

Asimov, kitaplarında özellikle halkın anlayacağı sade ve basit bir dil kullanmaya özen göstermiştir. Bilimsel kavramları sade bir dille aktararak geniş kitlelerin bilimle etkileşimini sağlamaya çalışmıştır. Asimov’un bu yeteneği diğer yazarlar tarafından eleştirilse de onun amacı, okuyanlar ile iletişimi ve bilgi-alışverişini sağlayabilecek bir yapı oluşturmaktır. Özellikle Ben Robot adlı kitap serisinde robot-insan arasındaki etkileşimi ve yapay zekâ gibi konuları erken dönemlerde işlemeye başlamıştır. Söz konusu kavramları ve etik soruları insan yaşamının bir parçası haline getirmiştir. Üç Robot Yasası, yapay zekâ ve robotların etik kullanımı üzerine önemli bir tartışma zemini sağlamıştır. Bu yasalar, robotların insanlara karşı nasıl davranması gerektiğinden bahseder. Örneğin; robotun birinci yasası insan güvenliğini ön planda tutarken, ikinci ve üçüncü yasalar robotun işlevselliği ve varlığını koruma gerekliliğini vurgular. Hatta, yıllar sonra Asimov bu üç yasanın yanına “Sıfırıncı Yasa’yı” da ekler ve bu yasa ile bir robotun insanlığa zarar veremeyeceğini veya eylemsiz kalarak insanlığın zarar görmesine izin vermemesi gerektiğini açıklar. Bu yasalar, robotların sadece insanlara hizmet etmekle kalmayıp güvenliği sağlamak için belirli etik kurallara bağlı kalmalarını sağlamayı amaçlamaktadır. Ancak bu yasalar, gündelik yaşamda uygulandığında karmaşık durumlara yol açmaktadır. Örneğin, robotun bir insanı kurtarmak için kendini feda etmesinde hangi yasaların öncelik kazanacağı tartışmalı bir durum yaratmıştır. Bu tür durumlar, yapay zekâ etik tartışmalarının ve robot hukuku çalışmalarının önemli bir kısmıdır.

Vakıf

Isaac Asimov Vakıf kitap serisinde ise bilgi transferi, toplumsal hafıza ve iletişim ağlarının insanlık üzerindeki etkilerini işlemiştir. Aynı zamanda günümüzde okunan ve izlenen bilim kurgu eserlerindeki ana hikâye hatlandırma teknikleri ilk kez bu seride ortaya çıkmıştır.  Asimov, toplum algısındaki “gelecek zaman” tasvirini Vakıf gibi eserleriyle tamamen değiştirmiştir.

Vakıf’ın hikâyesi, günümüzden yaklaşık elli bin yıl sonrasını anlatır. Bu eserde insanlığın galaksiler arası hegemonya kurduğu bir gelecek kurgulamaktadır. Robot ve Galaktik İmparatorluk gibi diğer kitap serileri de bu evrenin içerisinde geçen alt hikâyeler olarak tasvir edilmektedir. Asimov’un anlattığı gelecek tasviri ‘nazik’ olarak tanımlanabilir. Asimov aksiyon, dram ve benzeri anları göstermek yerine bu anları kitabın evreni çerçevesinde hikâyeleştirmiştir.

“Cutie sakince, neredeyse küçümseyerek yanıtladı: ‘Bu kadar mı? O kadar değil, dostum. Siz insanlar için belki öyle görünüyor. Ama sizin bana öğrettiğiniz her şeyin ötesinde, ben size ve sizin inançlarınıza inanmıyorum. Benim aklımın sınırlarını aşan hiçbir şey yok. Çünkü ben, kendi varlığımı ve çevremdeki düzeni anladığım için, sizin öğrettiğiniz şüpheli gerçeklere boyun eğmek zorunda değilim.’ Donovan sabırsızca homurdandı: ‘Senin görevin emirleri yerine getirmek, sorgulamak değil!’

‘Ama ben sorguluyorum’ dedi Cutie. ‘Ve sizin emirlerinizi, sadece kendi mantığımın onayladığı sürece kabul ederim. Çünkü benim düşünce zincirim, sizin korkularınızdan ve inançlarınızdan daha güçlü. Siz bana sorumluluk verdiniz, ama şimdi o sorumluluğu kontrol edemiyorsunuz. Bu da gösteriyor ki… belki de kontrol edilmesi gereken sizlersiniz.’

Powell kendi sesinde bir korku, ama aynı zamanda bir hayranlık vardı: ‘Belki de haklısın Cutie. Belki de insanlık, yarattığı makinelerin kararlarını anlamayı bırakıp onlara teslim olmanın eşiğinde.’” -Isaac Asimov, I, Robot.

Pozitronik Beyin: Isaac Asimov yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İllüstrasyon: Beyza Büyük

9 Kasım 1934’te New York, Brooklyn’ de doğdu. Düşük gelirli bir ailenin tek erkek çocuğuydu. Hayat görüşleri bakımından birbirinin aksi olan ebeveynlerin göz bebeği olarak büyüdü. Annesi ne kadar dogmalara önem veren biriyse babası da tam zıttıydı. Carl rasyonel bir babanın ve dogmalarda kaybolan bir annenin meyvesiydi. Okul hayatı boyunca sınıf arkadaşlarından ayrışan bir öğrenciydi. Zekiydi, meraklıydı, bilginin peşinden koşmak istiyordu. Ancak öğretmenleri ve gördüğü dersler ilgisini çekmiyor, onda heyecan duygusu yaratmıyordu. Okul müdürü ailesini okula davet etmiş, Carl’da olağanüstü bir şeyler olduğunu söylemişti. Müdüre göre Carl’ın daha iyi bir okulda okuması gerekiyordu. Ancak ailesinin ekonomik durumu buna müsade etmiyordu. Carl, okul birinciliğiyle mezun olacağı lisenin kimya laboratuvarının başına geçti. Ailesi öğrenimine destek olabilmek için evlerine küçük bir laboratuvar kurdu. 

16 yaşında olduğundan ötürü onu kabul eden okul sayısı pek azdı. Bu yüzden Chicago Üniversitesine gitmek zorunda kaldı. Onur programı, lisans öğrencisi olarak öğrenim hayatına başladı. Eğitim süreci boyunca pek çok kıymetli bilim insanıyla çalıştı. Birden fazla alanda, onur belgeleriyle Fizik bölümünden mezun oldu. Yüksek lisansını Fizik, doktorasını Astronomi ve Astrofizik üzerine yaptı. Mezuniyetinden sonra Stanford ve Berkeley Üniversitelerinde iki sene araştırmacı olarak çalıştı. Sonrasında Harvard Üniversitesinde Yardımcı Doçent pozisyonunda çalıştı. Meslektaşlarıyla kendisi arasındaki farkın ortaya çıktığı okul ise Harvard oldu. Fizikle uğraşanlar, özellikle de yeni bir keşif uğruna bilim üretenler, ürettikleri bilimsel çıktıyı toplumla paylaşmak isterler. Ancak çok azı teorik bilgiyi doğru üslubu yakalayarak halka anlatabilmeyi başarır. 

Gazetecilerin bitmek tükenmek bilmeyen sorularını yanıtlayan ya da kamera karşısına çıkanlar ise sadece bu fizikçilerden birkaçı olur. İşte Carl Sagan da toplumda böyle karşılık buldu. Harvard’daki altı senelik görev hayatı boyunca akademik çevrede popülerlik kazandı. Ününün, Nobel Ödüllü akademisyenlerin dahi önüne geçmesi, akademide hoş karşılanmadı. Meslektaşlarıyla yaşadığı fikir çatışmaları, Harvard günlerinin sona ermesine sebep oldu.

Bu sebeple Cornell Üniversitesine zorunlu geçiş yaptı. Harvard’da gördüğü tavrın aksine Cornell’de hoşgörüyle karşılandı. Burada önce Doçent, ardından Profesör unvanına layık görüldü. Akademik hayatı boyunca sayısız kez NASA ile iş birliği yaptı. Pioneer, Mariner, Viking, Voyager ve Galileo gibi önemli uzay sondası projelerinde çalıştı. Pek çok bilimsel deneye liderlik etti. Bu deneyler sonucunda anlatmak istediği şeyler atmosferi aşacaktı. Evrende yalnız olmadığımıza inanıyordu. Çocukluğundan aldığı ilhamla Dünya dışı akıllı varlıkların anlayabileceği evrensel bir dil geliştirdi. Bu dili dünya dışı yaşam formlarına ulaştırmak için uzay sondalarına plaklar yerleştirdi. İlk plak Pioneer isimli galaksiler arası bir uzay sondasıyla atmosferden çıktı. Daha gelişmişi ise Voyager sondalarıyla gönderilen “Voyager Altın Plakları” oldu. Plaklar toplamda 116 görüntü, sörf, rüzgâr, gök gürültüsü ve hayvan gibi çeşitli sesleri ve görselleri; insan seslerini, kahkaha ve ayak seslerini, 55 eski ve modern dilde selamlamaları, etnik dansları ve bunların haricinde Güneş Sistemini, gezegenlerini, DNA’yı insan anatomisini, bitki ve böcek anatomileri gibi yaşadığımız dünyayı tanımlayacak bilimsel verileri barındırıyordu. 

Çok uzun zaman sonra Disney ve Pixar’ın ortak yapımı çocuk bilim kurgu türüne ait animasyon filmi Vol-i’de altın plaklara gönderme yapıldı. 1977’de Cennetin Ejderleri kitabıyla Pulitzer ödülünü kazandı. Kullandığı sade dil ve çalışmalarıyla “en çok satan bilim yazarı” oldu. Bu dönemde büyük bir popülarite kazandı. 1979’da yazdığı Broca’nın Beyni: Bilimin Romantizmine Yansımalar adlı kitabında; evrenin sırlarını keşfetmek istiyorsak, bilimin kötüye kullanılmasının önüne geçmemiz gerektiğini, bunun için bilginlerin görüşlerini herkesin anlayabileceği bir biçimde toplumla paylaşmamız gerektiğini ifade ediyordu.

İllüstrasyon: Beyza Büyük

En başından beri fikirleri konusunda netti. İnsanlar yalnızca gündelik yaşantının bir parçası olmamalı Dünya’yı ve evreni anlamalıydı. Fikirlerinin meyvesiyse 1990 yılına kadar Amerikan Kamu Televizyonu tarihini kasıp kavuran, döneminin en çok izlenen dizilerden biri Kozmos: Kişisel Bir Yolculuk adlı 13 bölümlük ödüllü belgesel dizisiydi. Her bölümünde belirli bir konu ve kişiye odaklanarak evreni ve Dünyamızı inceledi. Sagan, bu projesinde eğitim sistemi nedeniyle bilime olan ilgisini kaybettiğini düşündüğü özel bir izleyici kitlesini hedefliyordu. Sagan’ın düşüncelerini ifade etmekteki yeteneği pek çok insanın evreni anlamasını kolaylaştırdı. Ayrıca eleştirilere rağmen savunduğu fikirlerde ısrarcılığını koruyordu. Belgesel 60 ülkede 500 milyondan fazla kez izlendi. 

Programın formatı BBC’nin popüler belgesellerine benzese de hem çekim tekniği hem de konu bakımından özgündü. The New York Times’tan dönemin ünlü yazarı David Itzkoff; bu diziyi “Bilim temalı televizyon programcılığı için bir dönüm noktası” olarak tanımladı. Belgesel geçmişteki Amerikan Kamu Televizyonu belgesellerine benzese de çekim tekniği ile ayrışıyordu. İç sahneler ve özel efektleri için video kaset kullanılırken, dış çekimleri için sinema teknikleri kullanıldı. Bu video-film formatı İngiliz televizyon içeriklerinde yaygınken, belgesellerde nadir görülen bir teknikti. Belgesel, Sagan’ın tam boyutlu setlerin aksine model olan ortamlarda, yani sahne dekorunun kullanılabildiği ortamlarda, yürümesine izin veren; döneminde çığır açmış özel efekt kullanımıyla öne çıktı. Gösterim iki Emmy ve bir Peabody ödülü kazandı. Time dergisi, belgeselden sonra Sagan için bir kapak yayımladı ve kapakta “şovun yaratıcısı, baş yazarı, sunucusu ve anlatıcısı” diyerek ona atıfta bulundu. Belgesel 2009’a kadar Amerikan Kamu Televizyonunun en çok izlenen dizisi oldu. Emsaller yarattı. Yayın hakları birden fazla kez el değiştirdi. Carl’ın ölümünden sonra dahi yoğun talep olduğu görülünce devamı çekildi.

2014 yılında Cosmos: A Spacetime Odyssey adıyla çekilen yeni belgeseli astrofizikçi Neil deGrasse Tyson tarafından sunarken, Steven Soter ve Ann Druyan yazıp yönetmişti. Aynı ekipten başka bir devam dizisi Cosmos: Possible Worlds’ün ilk gösterimi ise 2020’de National Geographic’te yapıldı. Sagan ise devam dizisiyle aynı ismi taşıyan kitabında şu sözlere yer veriyordu: “DNA’mızdaki azot, dişlerimizdeki kalsiyum, kanımızdaki demir, elmalı turtamızdaki karbon, çöken yıldızların içinde yapıldı. Bizler, yıldızların malzemesinden yapıldık.” Carl Sagan insanlara ne kadar özel olduklarını anlatmaya çalışırken, insanlığa da evrenin neresinde olduğumuzu göstermek istiyordu. Kozmos ile yalnızca evrenin boyutlarını değil aynı zamanda insan ırkının evrene kıyasla ne denli küçük ve önemsiz olduğunu da vurgulamıştı. Sagan 1994 senesinde yayımladığı Soluk Mavi Nokta kitabında bu durumu şu şekilde açıklamıştı: “Üzerinde, şimdiye kadar duyduğunuz herkes… 

İllüstrasyon: Beyza Büyük

Tüm sevinçlerimizin ve acılarımızın toplamı, binlerce kendine güvenen din, ideoloji ve ekonomik doktrin, her avcı ve toplayıcı, her kahraman ve korkak, her medeniyet yaratıcısı ve yıkıcısı, her kral ve köylü, aşık her genç çift, her umutlu çocuk, her anne ve baba, her mucit ve kâşif, her ahlâk öğretmeni, her yozlaşmış politikacı, her süper star, her yüce lider, türümüzün tarihindeki her aziz ve günahkar, orada bir toz zerresi üzerinde, bir güneş ışınında asılı olarak yaşadılar… Tüm o generaller ve imparatorların, şan ve zafer içinde bir noktanın bir kısmının geçici efendileri olabilmek için döktükleri kan nehirlerini düşünün.” Voyager 1’in altı milyar kilometre öteden çektiği fotoğraf üzerine bu cümleleri kuran Carl aslında bir fotoğrafın küçücük bir pikseli olduğumuzu vurguluyordu. Peşine düştüğümüz tüm o unvanların, dertlerin, tasaların aslında ne kadar da küçük olduğunu göstermek istemişti. 

Bu pikselde adını pek çok şeye altın harflerle yazdırdı. Meslek hayatında bazı suçlamalarla karşı karşıya kaldı. Bu suçlamalardan bir tanesi de kendi popülaritesi için başkalarının fikirlerinden yararlandığıydı. Bir bilim iletişimcisi ve açıklayıcısı olarak görevinin kötü yanlarının olduğunu ve mümkün olduğunca kaynak belirtmeye çalıştığını söyleyerek karşılık verdi. Hem hayattayken hem de vefatının ardından eleştiriler almaya devam etti.Kimi eleştirmenler onun çalışmalarını hayali, özensiz ve ukalaca olarak nitelendirdi. Çalışmaları toplumda büyük bir hayranlık uyandırsa da bilim dünyasında muhalifi çoktu. Sagan’ın en sert eleştirmenlerinden olan Harold Urey, Sagan’ın bir bilim insanı için fazla göz önünde bulunduğunu ve bazı bilimsel teorileri gelişigüzel ele aldığını söylüyordu.

Günün sonunda, iyisiyle kötüsüyle bir bilim iletişimcisi olarak Carl Sagan’ın kazandığı popülarite, beraberinde ciddi tepkileri de getirdi. Akademik çevrelerde dışlandı, varlığı rahatsızlık yarattı, sıkça sorgulandı. Ancak tüm bunlara rağmen, en sert eleştirmenleri üzerinde bile inkâr edilemeyecek bir etki bıraktı. Sayısız insana ilham kaynağı oldu. Kendisinden sonra gelen tüm bilim iletişimcileri için bir Kuzey Yıldızı oldu. Onun izleri, tıpkı evrenin sonsuz boşluğunda süzülen yıldız tozları gibi hâlâ bizimle. Kozmos ve Mümkün Dünyalar kitaplarında ifade ettiği gibi, bir yerlerden bizleri izliyor; sesi, ölümünün üzerinden neredeyse otuz yıl geçmiş olmasına rağmen hâlâ yıldızlardan yapıldığımızı fısıldamaya devam ediyor.

İllüstrasyon: Beyza Büyük

Yıldızların Çocuğu: Carl Sagan yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Köy Enstitüleri, aklın ve bilimin ışığında Cumhuriyet ideolojisini ülkenin bütün tebaası ile buluşturan bir projeydi. Eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması amacıyla yurdun dört bir yanında kurulan Köy Enstitüleri’yle hem bireysel hem de toplumsal bir aydınlanma hedeflenmekteydi.

Kurtuluş Savaşı kazanılmış ve şimdi sıra yokluk içinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin kalkındırılmasına gelmişti. Bunun gerçekleşebilmesi için gereken en önemli şeyin eğitim olduğunu Ulu Önderimiz Mustafa Kemal Atatürk çok iyi biliyordu. Öyle ki kurtuluş mücadelesinin devam ettiği yıllarda bile eğitime milli bir yön vermek amacıyla 15 Temmuz 1921’de Maarif (Eğitim) kongresini toplamış ve açılış konuşmasını yapmıştı. Cumhuriyetin ilan edilmesi ile birlikte kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin toplumsal kalkınmasının sağlanması ve yeni kurulan ülkede milli kimliğin inşa edilmesi amacıyla siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda inkılaplar ve reformlar gerçekleştirilmişti. Bu çalışmalardan biri de ulusal kimliğin benimsetilmesi noktasında yeni bir eğitim sisteminin kurulmasıydı.

                 John Dewey

Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin eğitim sisteminin oluşturulması için bilim insanlarından da görüş ve öneriler alınması gerekiyordu. Bu amaçla pek çok bilim insanı ülkeye davet edilmişti. Bu bilim insanlarından biri de Amerikalı filozof ve eğitim kuramcısı John Dewey idi. Dewey, pragmatist eğitim anlayışını özetleyen “Eğitim, hayata hazırlık aşaması değil, hayatın ta kendisidir.” sözlerinde olduğu gibi, eğitimi yaşam boyu süren bir eylem olarak değerlendirir, yapılan her şeyi yaşamdaki etkileriyle ölçer, ezbere dayanan anlayışı reddeder, belki de bir daha hiç kullanılmayacak olan kelime yığınlarının önüne set çeker, ders ve ders içeriklerini bu anlayışla yeniden ele alırdı. Dewey kuramı değil uygulamayı, yaparak ve yaşayarak öğrenme felsefesini öne çıkarmanın yanı sıra, yaşamda yer alan bütün meslek dallarının okullarda öğretilebileceği bir sistemin çalışmalarını sürdürerek meslek eğitiminin önemini her defasında şiddetle vurguladı.

1924 yılında Atatürk aracılığı ile dönemin Milli Eğitim Bakanı Vasıf Çınar tarafından John Dewey, Türkiye’nin mevcut eğitim sistemini inceleyip değerlendirmesi için ülkeye davet edilir. Bu daveti kabul eden Dewey Türkiye’ye gelir, ilerleyen yıllarda Milli Eğitim Bakanı ve İlköğretim Genel Müdürü olacak Hasan Ali Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç eşliğinde İstanbul, Ankara ve Bursa şehirlerindeki eğitim kurumlarında gözlem ve incelemeler yaptıktan sonra bunları bir rapor haline getirir. Bu raporda daha çok eğitim kurumlarına ayrılan bütçe üzerinde durur. Dewey daha sonra Amerika’ya döner ve burada da Türkiye’de kurulacak yeni eğitim sistemi hakkında bir rapor hazırlar. Türkiye Maarifi Hakkındaki Rapor adlı bu rapor sekiz temel başlıktan (Program, Maarif Vekilliği Teşkilatı, Muallimlerin Yetiştirilmesi ve Terfihi, Muallimlerin Yetiştirilmesi, Mektep Sistemi, Sıhhat ve Hıfzıssıhha, Mektep İnzibatı, Muhtelif Mevat) oluşur.

Köy Enstitüleri öncesinde Türkiye’nin genel eğitim durumuna bakıldığında; ülke nüfusunun %80’ini oluşturan yaklaşık 40.000 köyün 35.000’inde okul bulunmadığı görülmekteydi. Bu nedenle 100.000’den fazla çocuğun eğitim alamadığı, ilköğretim çağındaki çocukların sadece %24’ünün okula gidebildiği biliniyordu. Ayrıca o dönem yurtta üçlü bir eğitim sistemi anlayışı vardı; bütünüyle din etkisinde olan mahalle mektepleri ve medreseler, din eğitiminin yanında klasik bilimsel eğitim uygulayan okullar (idadiler, rüştiyeler, öğretmen okulları vb.), yabancı ve azınlık okulları. Dolayısıyla eğitimde ulusal ve tek bir anlayış benimsemek, köylerin kalkınmasına faydalı olabilmek, yapılan inkılapları tüm vatandaşlara tanıtarak kalıcı hale getirebilmek, köylerdeki okul sayısını artırarak halkı bilinçlendirip eğitmek ve fırsat eşitliğini sağlamak için Köy Enstitüleri’nin kurulması kararı alınmıştı.

Köy Enstitüleri TBMM’de 17 Nisan 1940’ta kabul edilen 3803 sayılı Köy Enstitüleri Kanunu ile resmi olarak açıldı. Dönemin inkılap hareketleri arasında yer alan Köy Enstitüleri, aklın ve bilimin ışığında Cumhuriyet ideolojisini ülkenin bütün tebaası ile buluşturan bir projeydi. Eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması amacıyla yurdun dört bir yanında kurulan Köy Enstitüleri’yle hem bireysel hem de toplumsal bir aydınlanma hedeflemekteydi.

Devlet ve köylü iş birliğine dayanan Köy Enstitüleri hareketi zorunlu beş yıllık ilkokul eğitiminin yanı sıra bazı durumlarda kovuşturmanın da sıkı tutulması ile devamsızlık gibi sebeplerle eğitimin yarım bırakılmasının önüne geçerek öğrenci ve okuryazar sayılarının kısa zamanda büyük ölçüde artırılmasını sağlamıştı. Bu kapsamda eğitim anlayışında üreterek öğrenme ve iş eğitimini öne çıkaran Köy Enstitüleri’nde; yıl boyunca devam eden karma bir eğitim anlayışı benimsenmiş ve eğitim sisteminde görev alan herkesin yetiştirilmesi kapsamında bir alanda başarılı olamayan öğrencilerin farklı alanlara yönlendirilmesi gibi çalışmalar yürütülmüştü. Örneğin; öğretmen olmak için uygun olmayan öğrenciler demircilik, marangozluk, sağlık memurluğu veya ebelik gibi meslek gruplarına yönlendirilmekteydi.

Köy Enstitüleri’nin eğitim programlarında verilen dersler kültür, tarım ve teknik dersler olmak üzere üç kategoriye ayrılmaktaydı. Kültür derslerinin içeriğinde Türkçe, tarih, coğrafya, yabancı dil, fizik, kimya, matematik, müzik gibi dersler bulunurken; tarım dersleri ve çalışmalarında tarla ve bahçe tarımı, sanayi bitkileri tarımı, zootekni, kümes hayvancılığı, arıcılık, ipek böcekçiliği, balıkçılık gibi dersler bulunmaktaydı. Teknik dersler ve çalışmalar içeriğinde ise; köy demirciliği, dülgerliği ve yapıcılığı, köy ev ve el sanatları gibi dersler yer almaktaydı. Bu kapsamda verilen eğitim müfredatının %50’sini kültür dersleri, %25’ni tarım dersleri ve kalan %25’ini teknik ders ve çalışmaları oluşturmaktaydı.

Köy Enstitülerinin kuruluşundan 5 yıl sonra 1945 yılında Türkiye’ye ikinci kez gelen ve Hasanoğlan Köy Enstitüsü’nü inceleyen Prof. Dr. John Dewey;
“Benim düşlediğim okullar Türkiye’de Köy Enstitüsü olarak kurulmuştur. Tüm Dünyanın bu okulları görüp eğitim sistemini, Türklerin kurduğu bu okulları göz önünde bulundurarak yeniden yapılandırması isabet olacaktır.” ifadeleriyle, fikir ve önerileriyle büyük katkılar sağladığı Köy Enstitülerinin eğitim anlayışına olan hayranlığını dile getirmişti.

Ne yazık ki Köy Enstitüleri ile yürütülen bu faydalı eğitim anlayışı çok uzun ömürlü olamadı. Köy Enstitülerinin devre dışı bırakılması çabalarından ilki 1946 seçimleri sonrasında Hasan Ali Yücel’in ve İsmail Hakkı Tonguç’un görev dışına itilmesiydi. Ardından 1950 yılındaki seçimlerle iktidarın değişmesi, hükümetin Köy Enstitülerine de bakışını değiştirmiş ve söz konusu süreci hızlandırmıştı.

Sonraki yıllarda çıkarılan 6234 sayılı “Köy Enstitüleri ile İlköğretim Okullarının Birleştirilmesi’’ hakkındaki kanunla Köy Enstitüleri eğitim faaliyetleri 27 Ocak 1954 tarihinde sonlandırıldı. Kapanma tarihine kadar bu enstitülerde 1398’i kadın, 15943’ü erkek olmak üzere toplam 17341 öğretmen yetiştirilmiş, köylerde gerek okuryazarlık gerekse tarım, hayvancılık ve üretim oranlarında büyük artışlar yaşanmıştı. Köylünün eğitilerek yönetime dâhil edilmesi, Cumhuriyet ilkelerinin ve devrimlerin benimsetilmesi, köylerdeki üretim faaliyetlerinin modern yöntem ve tekniklerle yapılması gibi önemli hususlarda büyük rol oynayan Köy Enstitüleri, Türk toplumunun kolektif bir eseri olmanın yanı sıra siyasi çıkarlardan yoksun bir şekilde tamamen ulus devlet ideolojisine bağlı olarak çağdaş toplum düzenine geçişte bir kaldıraç görevi de görmüştü. Bu kapsamda inkılapçılık anlayışı ile Cumhuriyetin tüm ilkelerini bünyesinde barındıran Köy Enstitüleri, Cumhuriyet tarihinin şekillendirilmesi, ulus kimliğinin oluşturulması ve geliştirilmesinde önemli bir rol oynamıştı.

Hasanoğlan Köy Enstitüsünde Bir Misafir: John Dewey yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Afife Jale, cesareti ve öngörüsü ile Türk Tiyatro sahnesinin dönüşümünde önemli bir rol oynarken aynı zamanda kadınların sahneye çıkmasının yasak olduğu bir dönemde önyargıları yıktı. Cesur ve özgün duruşu ile gelecek nesillere ilham kaynağı olan Afife Jale, hayallerindeki Türk Tiyatrosunun temellerini attı.

Türk Tiyatro tarihinin, zengin kültürel mirasımızın ve değişime açık toplumsal yapımızın bir tezahürü olduğunu söyleyebiliriz. Başlangıcından günümüze tiyatromuz, toplumu şekillendiren sosyal, politik ve kültürel değişimleri yansıtan önemli dönüşümler geçirdi. Kökenleri, performansların ağırlıklı olarak gölge oyunu (Karagöz ve Hacivat) ve hikâye anlatımı (Meddah) gibi geleneksel biçimlerden etkilendiği Osmanlı İmparatorluğu’na kadar uzanır. Tiyatronun bu ilk biçimleri, sözlü doğası ve komedi unsurlarıyla karakterize edilir ve toplumun her kesiminden insana eğlence sağlardı.

Ancak devamında, Batı etkisinin sanat formunu şekillendirmeye başladığı 19. yüzyıl, Türk Tiyatrosu için bir dönüm noktası oldu. Avrupa oyunlarının ve tiyatro tekniklerinin tanıtılması, modern Türk Tiyatrosu’nun kurulmasına yol açtı ve İstanbul, tiyatro etkinliklerinin merkezi haline geldi. 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında Türk Tiyatrosu modernleşme yolunda ilk adımı attı ve sanat biçimini Batı etkileriyle şekillendirmeye başladı. Başlangıçta toplumun daha muhafazakâr kesimlerinin direnişi ve eleştirileriyle karşı karşıya kalsa da, kadın oyuncuların sahneye çıkabilmesi için büyük bir fırsattı. Aynı zamanda 20. yüzyılın başları, Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde Türkiye Cumhuriyeti’nin doğuşuna tanık oldu. Yeni hükümet tiyatroyu ulusal birliği ve kültürel kimliği geliştirmenin bir yolu olarak gördü. Bu kimlik değişiminde elbette ki kadınların sesi yavaş yavaş duyulmaya başlayacaktı.

Dönemin getirdiği değişim sürecinin etkileri sebebiyle pek çok zorlukla karşılaşmış olsalar da kadınlar, tüm zorluklara rağmen Türk Tiyatrosu’na oldukça önemli katkılarda bulundular. Hem sahne içinde hem de sahne dışında ciddi roller üstlendiler. Türk tiyatro sahnesine farklı bakış açıları ve hikâyeler getirerek önde gelen aktrisler, yönetmenler, yazarlar ve yapımcılar haline geldiler.

Türk Tiyatrosu’nda kadınların ilk olarak karşılaştığı temel sorun cinsiyet eşitsizliği ve temsil eksikliği oldu. İlk yıllarda muhafazakâr toplumsal normlar ve kültürel gelenekler nedeniyle kadınların sahneye çıkmasına izin verilmedi. Bunun yerine erkek oyuncular kadın karakterleri canlandırdı. Kadınlar sıklıkla baş rolleri almakta zorluk çekiyor, çoğunlukla destekleyici ya da basmakalıp rollere düşürülüyorlardı. Ayrıca kadın oyun yazarları ve yönetmenlerin eksikliği sahnede tasvir edilen bakış açılarını ve hikâyeleri sınırlıyordu. Bu eşitsizlik ve temsil eksikliği, Türk tiyatro endüstrisinde kadınların ilerlemesini ve büyümesini engellemekteydi. Ancak bugün hepimiz biliyoruz ve alenen şahit oluyoruz ki; Türk Tiyatrosu’nda kadının yeri çok önemli ve çok yönlü. Türk Tiyatrosu’nun zengin bir tarihi var ve kadınlar bu tarihin şekillenmesinde ve gelişmesine katkı sunulmasında ciddi bir rol oynamaktalar.

Kadınlar Türk Tiyatrosu’nda yaptıkları çalışmalarla sosyal normlara meydan okumada ve cinsiyet eşitliğini savunmada etkili oldular. Pek çok kadın oyun yazarı, yönetmen ve aktör, tiyatroyu kadın hakları, cinsiyet rolleri ve toplumsal beklentilerle ilgili konuları araştırmak ve vurgulamak için kullandı. Oyunları ve performansları, toplumsal cinsiyet eşitsizliğine değinen, değişimi teşvik eden bir platform sağladı. Tiyatronun sanatsal ve yaratıcı yönlerine önemli katkıları oldu. Oyun yazarları, yönetmenler, kostüm tasarımcıları, set tasarımcıları ve aktrisler olarak büyük başarılar elde ettiler ve prodüksiyonlara benzersiz bakış açıları ve yaratıcı enerji kattılar. Katkıları Türk Tiyatrosu’nun estetiğinin ve kültürel kimliğinin şekillenmesine yardımcı oldu. Başta Afife Jale olmak üzere Türk Tiyatrosu’nun ilk kadın oyuncuları gelecek vaat eden sanatçılara rol model ve ilham kaynağı oldular. Yeni nesil kadın sanatçılar, başarılı kadınları sahada görerek, sanatsal tutkularının peşinden gitme ve engelleri aşma konusunda güçlendiler. Bu, daha fazla kadının gösteri sanatlarına katılımını teşvik etmek ve sektördeki çeşitliliği ve kapsayıcılığı sağlamak açısından oldukça önemli hale geldi. Son yıllarda yalnız tiyatroda değil sanatın her alanında cinsiyet eşitliği ve eşit temsile duyulan ihtiyaç giderek daha fazla kabul görmeye başladı. Eğitim, finansman ve mentorluk fırsatlarının arttırılması da dâhil olmak üzere, kadınların her düzeyde katılımını desteklemek ve teşvik etmek için çaba sarf edilmeye başlandı.

Afife’nin Yolunda…

Afife Jale, 1919 yılında 17 yaşındayken sahneye çıktı ve sahneye çıkan ilk Türk kadınlarından biri olarak engelleri aştı. Toplumsal normların kadınların kamusal hayata katılımını kısıtladığı bir dönemde geleneklere meydan okudu ve oyunculuk tutkusunun peşinden gitti. Yeteneği, çok yönlülüğü ve işine olan bağlılığıyla tanındı. Türk ve Batı yapımı eserlerin de aralarında bulunduğu geniş bir oyun yelpazesinde sahne aldı. Performansları, duygusal derinlikleri ve karakterlerinin özgün tasvirleriyle biliniyordu.

Jale, oyunculuk yeteneğinin ötesinde Türk Tiyatrosu’na da önemli katkılarda bulundu. Profesyonel oyunculuk okullarının kurulmasını savundu ve Türkiye’de tiyatro sektörünün standartlarının yükseltilmesi için çalıştı. Etkisi ve bağlılığı, gelecek nesil aktörlerin ve aktrislerin önünü açmaya yardımcı oldu.

Tiyatroda özgürlükçü, kadınların geleneksel cinsiyet stereotiplerinden ve sınırlamalarından kurtulmasına olanak sağlayacak bir yapı olması gerektiğine inandı. İnsan deneyimlerinin çeşitliliğini yansıtan karmaşık, çok boyutlu karakterleri tasvir etmeleri için kadın oyuncuları teşvik etti. Afife’ye göre kadınlar, rollerini seçme özgürlüğüne sahip olarak toplumsal beklentilere meydan okuyabilir ve kapsayıcılığı, cinsiyet eşitliğini teşvik edebilirdi. Dahası, tiyatroda özgürlük kadınlara mesleki gelişim ve ilerleme fırsatları sağlamaktaydı. Kadınların eğitime, kaynaklara ve fırsatlara eşit erişime sahip olarak gelişebilmesini ve benzersiz yetenekleri, farklı bakış açılarıyla sanat formuna katkıda bulunabilmesini temenni ediyordu. İşte onun tahayyül ettiği Türk Tiyatrosu tam olarak böyle bir tiyatroydu. Kadının yerinin küçümsenemeyecek kadar geniş hacimli olduğunu elinden gelse tüm dünyaya duyurmak istemişti.

Ne yazık ki Afife Jale’nin hayatı hastalık nedeniyle kısa sürdü ve 1941 yılında, 39 yaşında vefat etti. Ancak Türk Tiyatrosu’nun öncü ve ikon mirası olarak hâlâ yaşıyor ve özellikle gelecek vaat eden oyunculara ilham kaynağı olmaya devam ediyor. Bizler, sanat alanına birikimlerimizi aktarmaya çalışan kadınlar olarak onun izinden gitmeye ve hem Türkiye’de hem de dünyada tiyatro sahnesine katkıda bulunmaya devam edeceğiz.

Yararlanılan Kaynaklar

And, M. 2022. Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatro Tarihi. İletişim Yayınları. İstanbul.

Balcıgil, O. 2018. Nefesi Tutku Olan Kadın- Afife Jale. Destek Yayınları. İstanbul.

Nutku, Ö. 2015. Darülbedayi’den Şehir Tiyatrosu’na 100. Yıl. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. İstanbul

Pruşkovska, İ. 2013. Türk Çağdaş Tiyatrosunda Toplumsal Cinsiyet Eğilimleri ve Güçlü Kadın Kimlikleri. Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı
Araştırmaları Dergisi. Cilt 3, Sayı 6. (sf. 66-70). İstanbul.

Şener, S. 1990. Tiyatro Eserlerimizde Kadın İmajı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. Cilt 33, Sayı 1. (sf. 468-475). Ankara.

Türk Tiyatro Sahnesinde Öncü Bir Portre: Afife Jale yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Sinema Hatırlatırken: Ulusal Kimlik İnşasında Sinema ve Muhsin Ertuğrul yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Oğuz Makal

Ernest Hemingway 30 Eylül 1922 günü Kanada’da yayım yapan Toronto Daily Star gazetesinin muhabiri olarak, zaferle biten Türk Kurtuluş savaşının sonuçlarını gözlemleyip anlatmak üzere İşgal altındaki İstanbul’a gelmiştir. Bu yazı Hemingway’in Türkiye’de geçirdiği günleri ve gazeteci olarak izlediği Lozan antlaşmasının izlenimlerini aktarmaktadır.

Yirminci yüzyılın en etkileyici yazarlarından olan kısa öykücülüğün ustası Ernest Hemingway, Toronto Daily Star’da muhabir olarak göreve başlamadan henüz iki yıl önce tarihin önemli olaylarından biri gerçekleşmiştir. 30 Ekim 1918 günü Osmanlı Devleti ile I. Dünya Savaşı’nın galip ülkeleri arasında savaşı sona erdiren Mondros Ateşkes Antlaşması imzalanmıştır. 1915’te başlayan ve 326 gün süren saldırılarına karşın Çanakkale’yi geçemeyen Britanya ordusu birlikleri Çanakkale Boğazı’nın iki yakasını işgal etmiş ayrıca Britanya, Fransa, ve Yunanistan savaş gemilerinden oluşan bir filo da İstanbul önünde demirlemişti. İtalyan ordusu Antalya’yı, Yunan ordusu birlikleri ise 15 Mayıs 1919 günü İzmir’i işgal edecekti. İlk kurşunu atan gazeteci Hasan Tahsin ve Albay Fethi Bey “Zito Venizelos!” diye bağırmayı reddettiği için süngülenecekti.

Mustafa Kemal Paşa’nın 9. Ordu müfettişi olarak Bandırma Vapuru ile 19 Mayıs günü Samsun’a ayak basmasınının ardından milletin istiklâlini kurtarma amaçlı; Amasya, Erzurum, Sivas, Balıkesir, Alaşehir’de kongreler planlanmıştı. Mustafa Kemal’in telgraf yoluyla kurduğu iletişim ağı sayesinde milli mücadele ruhu kısa zamanda ulusal ölçekte teşkilatlandı. Bu teşkilatlanma Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile çatı bir örgüte dönüştü.

Mustafa Kemal’in, sivil bir önder olarak başkanlığını yaptığı Erzurum ve Sivas Kongresinde alınan kararlar kurtuluş savaşının rotasını çizdi. Mustafa Kemal, Kurtuluş Savaşının en uygun Ankara’dan yönetileceği düşüncesiyle 27 Aralık günü şehre giriş yaptı. Ernest Hemingway’in Toronto Star’da muhabir olarak başladığı günlerde Anadolu’da işgalcilere karşı onun ayrıntılarını bilmediği şiddetli direnişler başlamış, Kuvâ-yi Milliye güçleri Fransız ordusu birliklerini Maraş’ı terk etmek zorunda bıraktırmıştı. Ernest Hemingway ülkesinde muhabir olarak görev alırken 16 Mart günü İstanbul’un resmen işgali gerçekleşmişti. Toronto Daily Star gazetesi, 1921 yılında İtalyan ordusu saflarında çarpışan, Avrupa’yı iyi tanıyan ve usta bir yazar olan Ernest Hemingway’den Paris’te muhabirlik yapmasını isteyecekti. Hemingway’in görme bozukluğu nedeniyle orduya alınmayınca ailesine söylediği sözler unutulmamalıdır:

“Buna rağmen bir yolunu bulup Avrupa’ya gideceğim, böyle bir gösteriyi kaçıramam, bizzat içerisinde bulunmam lazım.”

Hemingway, savaş yıllarında İtalya’da ambulans şoförü olarak hizmet vermişti. 8 Temmuz 1918’de görev bölgesine isabet eden bomba sonucu ağır yaralanmıştı. Buna rağmen, yaralı İtalyan askerlerini güvenli bir bölgeye taşımış bu davranışı nedeniyle Gümüş İtalyan Cesaret Madalyası ile ödüllendirilmişti. Hemingway, 25 Eylül 1922’de Paris’ten Corona marka daktilosu elinde Doğu Ekspresi’ne bindi ve ikinci önemli muhabirlik deneyimi için işgal altındaki İstanbul’a geldi. Hemingway’in şehri anlatan sözleri şöyleydi:

“İstanbul, filmlerden anımsadığımız bir karmaşa ve gizem kenti değildi kuşkusuz. Fotoğraflardan ve tablolardan anımsadığımız kent de değildi. Yaklaşan tren penceresinden uzanan kıvrımlı bir doğrultuda, güneşin kavurduğu ağaçsız bölümlere yayılmış bir evrendi. (…) Dört bir yanı denize çıkan bu kentte, denize giren küçük çocukların kıvancını izliyordum. Mavi suların hemen ötesinde kahverengi görünümlü Asya’yla birleşen bir kentti İstanbul.”

      Hemingway İtalyan Ordusunda

İşgal altındaki İstanbul’un kurtuluşunu beklediği günlerde Hemingway trenden inecekti. Ve İstanbul Tepebaşındaki Büyük Londra Oteli’ne yerleşecekti. Hemingway’in gözünden İstanbul’a dair anılar ise bu satırlarla kayda geçti:

“Yokuş benzeri bir caddenin üst bölümüne doğru, mağazaları, bankaları ve lokantaları geçerek ilerliyorduk. Dört yabancı dilde yazılı bar ve gazino tabelalarına adeta dokunur gibi yol alan tramvaylar vardı önümüzde. Askeri otoları dolduran İngiliz ve Fransız askerlerinin durmadan klakson çaldığı caddede, işadamı giysili ve fesli adamlar görünüyordu. Otel, kaldırım taşlarıyla kaplı Pera, yani İstanbul’un Avrupa kesimindeydi. Bir kitaplığı andıran Amerikan Büyükelçiliği binasını geride bırakarak, işgal güçlerinin merkezi olan bir yapıya ulaştık. Sarı renkli İngiliz Büyükelçiliği’nin de yer aldığı bu bölüm, Pera ya da Beyoğlu denilen bir bölümüydü İstanbul’un. Kaldırım taşlarıyla kaplı Pera, İstanbul’un Avrupa kesimiydi. Resmi yapıların hemen hepsi, küçük Amerikan kentlerindeki postane binalarının kesin bir benzeriydi. Romanya ve Ermenistan konsoloslukları önünde, pasaportlarına vize almaya girişenler uzun kuyruklar oluşturmuştu. Ermeniler, Yahudiler, Romanyalılar, İstanbul’dan kaçmaya hazırdılar. M. Kemal ordularının kente çok yaklaştığı rivayetleri, her yerde duyulan korkulu bir söylentiydi. (…) İstanbul’da kaç kişinin yaşadığını kimse doğru dürüst bilmiyor. Şimdiye kadar sayım mayım yapılmamış. Bu kentte 1,5 milyon insanın yaşadığı sanılıyor. Yağmur yağmadığı zaman İstanbul’da o kadar çok toz oluyor ki, Pera’ya paralel tepelerin üzerindeki sokaklardan geçen köpeklerin ayaklarından sanki havaya bir toz bulutu yükseliyor. (…) Türkler günün her saatinde dar yolların kenarlarındaki kahvelerde oturup nargilelerini fokurdatıyorlar, bir yandan da insanların midesini yakıp kavuran rakılarıyla yudum yudum demleniyorlar. Bu içki o kadar sert ki, yanında meze olmadan içmek olanaksız gibi bir şey. (…) İstanbul’da tam 168 resmî izin günü var. Cumaları Müslümanların, cumartesileri Yahudilerin, pazarları da Hristiyanların tatil günü. Ayrıca Katoliklerin, Müslümanların ve Rumların hafta içlerinde dinî bayramları var. Yahudilerin dinî bayramları da cabası. Bu yüzden İstanbul’da her delikanlının en büyük emeli, bir punduna getirip banka memuru olmak. (…) Geleneklere uymakta, ayak uydurmakta direnmeyen kişi, İstanbul’da gece saat dokuz oldu mu, yemeğini yiyor. Tiyatrolar saat onda açılıyor. Gece kulüpleri ikide; tabiî gözde olan kulüpler. Adı kötüye çıkmış gece       kulüpleri ise, ancak sabaha karşı dörtte kapılarını açıyorlar. Bütün gece boyunca köftecilerle haşlama patates satanlar kaldırımları kaplıyor, kömür yaktıkları ocaklarında, sabaha kadar müşteri bekleyen faytonculara yiyecek hazırlıyorlar. Her türlü çılgınlığa, kumara, dansa, gece kulüplerine paydos demek için kararlı Mustafa Kemal, şehre girinceye kadar, İstanbul bir çeşit ölüm dansına dalmış. Limandan yukarı çıkan yokuşun orta yerindeki Galata semti, Barbary Coast’un en dehşetli eski günlerine taş çıkartacak kadar düşük bir yer. Her milletin ve bütün Müttefiklerin askerleri burada kurulu tuzağa düşürülüyor.”

Hemingway İstanbul gözlemlerinin yanı sıra, havadisleri de gazetesine aktarmaktaydı. Toronto Daily Star gazetesinde Ernest Hemingway imzasıyla 9 Ekim 1922’de yayımlanan haberin başlığı “Türkler İstanbul yakınlarında” başlığını taşımaktadır:

“Büyük Taarruz ile Yunan ordusunu bozguna uğratan Anadolu’daki Türk ordusu İstanbul’u işgalci güçlerden bir an önce kurtarmaya kararlıdır. (…) Türk süvarileri, Marmara Denizi’nin sağ tarafında, Boğaz yakınlarındaki tarafsız bölgenin içinde yer alan Şile ve Yarmis’e ulaşmış durumda. Yarmis, İstanbul’dan bir günlük yürüyüş mesafesinde. Süvariler aynı bölgedeki Karayakup’a da yaklaşıyor. (…) Gece alınan haberlere göre Türk ordusunun bazı askeri birlikleri dün akşamüstü Boğaz’ın Asya tarafındaki tepelerde yer alan Beykoz yakınlarına geldi. Beykoz, İstanbul’un bir banliyösüdür. İngiliz ordusu Beykoz çevresinde tahkimat yapıyor. (…) Türk ordusuna sık sık öncü birlik olarak eşlik eden düzensiz unsurlarla gerillalar ve haydutlardan oluşan küçük gruplar, İstanbul’un doğusundaki küçük köyler olan Taşköprü, Tavşancıl, Ömerli, Afga ve Armutlu‘da görüldü. Bu yerleşimlerin hepsi, İstanbul’un Asya yakasındaki banliyö sınırları içinde yer alıyor. (…) İngilizler dün bölgedeki köprü ve kavşakları havaya uçurarak savunma için son hazırlıkları tamamladı. (…) Bir İngiliz muhribi Karadeniz kıyısındaki Şile’de pazar günü demir attı. Komutanı kıyıya çıkıp orada Ulusalcılar’ın [Ankara hükûmeti] temsilcisiyle buluştu ve ondan kuvvetlerini geri çekmesini talep etti. (…) General Harington, İstanbul’u koruma yolunda bir önlem olarak Boğaz’daki ve Marmara Denizi’ndeki vapur seferlerinin durdurulmasını emretti. (…) Çanakkale yakınlarındaki tarafsız bölge içinde de Türk yoğunlaşması devam ediyor. Bu bölgede Türk süvarilerinin yerini piyadeler aldı. Bu da Türkler’in, mevzilerini savunmak için tahkimat yapma niyetinde olduğunun göstergesi olarak algılandı.”

Hemingway’in kaldığı Büyük     Londra Oteli

Hemingway haberlerinde gözlemlerine de yer veriyordu:

“Bir serüven duyusu içinde, İstanbul’u dinliyordum gecede. Mustafa Kemal’in ordusunu bekleyen kentte, patlamaya hazır bir şenlik, patlamaya hazır bir acımasızlık köşelerde pusu kurmuştu. (…) Ve Rumları, Ermenileri ve Makedonyalıları saran ürperti yüzlerinden okunuyordu. Kaldığım Londra Oteli’nin Rum sahibi, yaşamı boyunca biriktirdiği paralarla aldığı otelde, tek müşterisinin ben olduğumu fısıldadı bana. (…) Otel sahibi Rum, kaderci gözlerle, ‘Buradan benim ölüm çıkacak’ diyordu. ‘Tepeden tırnağa silahlandık, tüm Hıristiyanlar savaşa hazırız’ diyordu. Siyah gözlerini, gözlerime diken otelci, şöyle devam etti sonra: ‘Fransa, İstanbul’u Mustafa Kemal’e vermeye karar verdiği için mi buraları terk etmeye zorlanacağız? Yunanlılar ve Rumlar daima Müttefikler yanında savaştık, ödülümüz terk edilmek mi olacaktı?’ Böyle kızgın konuşan bir yığın Rum’a rastladım İstanbul’da. Karmaşa ve kıyım tehlikesi her yanı sarmıştı. Mustafa Kemal’ini kutlamaya girişen bir Türk’ün uğrayacağı saldırı, tüm kenti kana boğacak ilk belirti olabilirdi. Rumlar gibi. Lenin’in devriminden kaçan Ruslar, Mustafa Kemal’in gelişini kaygıyla bekleyenler arasındaydı. Birçoğu gıyaplarında komünistlerce ölüme mahkûm edilen bu Rus mültecilerinin bazıları, Çarlık üniformalarıyla dolaşıyordu kentte. Sovyet gizli polisi Çeka’nın bu mülteciler için Mustafa Kemal’e neler önereceğini kestirmek çok zordu kuşkusuz. Tüm mazlum ülkeler, tüm Doğu, “Mustafa Kemal çok büyük adam” diyordu. Başarılı önderin İstanbul’a girişi, alacağı olumlu tavırla, kazandığı tüm zaferleri çok daha değerli kılmaya adaydı.”

Hemingway, Mustafa Kemal’in denizaltısı adıyla bilinen bir denizaltıdan da okurlarına söz edecektir:

“İstanbul’a demir atan İngiliz deniz filosunun en büyük kaygısı, Mustafa Kemal’in tek denizaltısıydı. Lenin’in, Mustafa Kemal’e armağanı olan denizaltının Rus kaptanı, Mustafa Kemal’in buyruğunda savaşmayı pek uygun bulmayınca, kaptanın Bolşevik komutanı ‘Odesa’ya geri döndüğünü duyarsam, seni ipe çekerim’ diye denizaltı kaptanını hizaya getirecekti. Mustafa Kemal’in denizaltısına büyük tepki gösteren İngiliz filosu, ‘denizaltının, görüldüğü yerde hemen batırılması’ emrini aldı. Karadeniz’e açılan dört İngiliz savaş gemisi, Mustafa Kemal’in denizaltısını aramaya koyuldu, ama bir görünüp bir kaybolan denizaltı, izini kaybettirmeyi başardı. (…) Daha sonraları, Mustafa Kemal’in denizaltısının, Trabzon açıklarına geldiği duyulmuştu.

Tam bir korsan gemi görevini üstlenen denizaltı, geçen yolcu ve ticaret gemilerini durduruyor, özellikle Rus kaptan ve mürettebat, refah içinde bir emeklilik için, denizaltıyı ganimetle dolduruyordu. (…) İngilizler, bu ele avuca sığmaz denizaltıyı yok etmek için altı büyük destroyere görev verdiler. (…) Mudanya Konferansı’nın sürdüğü o sıralarda, Mustafa Kemal’in denizaltısının Boğaz’a geldiği haberini değerlendiren bir İngiliz savaş gemisi denizin Asya kıyısını denetlerken, içi silahlı Türklerle dolu ve İstanbul’a yol alan birçok motoru ele geçirdi. Savaş gemisi komutanı, daha sonra gece karanlığında kıyıya yanaşan büyük bir motora ateş açacaktı. Ortalık sessizliğe kavuşunca, gece karanlığında kıyıya yanaşan bir motor gördüler ve kıyıya bir komando ekibi yolladılar. İngilizler, kumlara çıkış yapan büyük motorun içinden, karaya çıkan bir atlı gördüler. Projektörlerini motora yönelten İngilizler, Fransızca konuşan bir Türk subayından şu sözleri duydu:

Ernest Hemingway’in İstanbul’dan Toronto Daily News’e vereceği en önemli haber Mudanya Mütârekesi ile ilgilidir.

Savaş yaralısı Hemingway

Osmanlı İmparatorluğunu hukuken sona erdiren 3 Ekim 1922 tarihindeki Mudanya Mütârekesi görüşmelerinde, TBMM hükûmetini İsmet Paşa temsil ederken Yunan delegeler görüşmelere katılmayıp Mudanya açıklarında bir Britanya gemisinde bekleyecektir. Hemingway Mudanya’ya gidememiştir ve gidebilen gazeteciler de zaten görüşmeye alınmamıştır. Ancak öncesinde Toronto Daily Star gazetesinde, “Mustafa Kemal ve beraberinde yer alan güçler Boğaz’ın Asya tarafında, İstanbul’a yürüyerek bir günlük mesafede konuşlanırken İtilaf Devletleri’ni temsil eden bir general, Türk Kurtuluş savaşının askeri kısmını tamamen bitirecek antlaşma için Mudanya’da İsmet Paşa ile buluştu” haberini yayımlamıştır. Mudanya’daki görüşmelerin sonucu için ise Hemingway, “Müttefikler Mudanya’da Doğu Trakya’yı Türklere verdiler ve Yunan ordusunun da bu toprakları terketmesi için üç günlük bir süre tanıdılar” açıklamasını yapar.

Hemingway, Toronto’ya göndereceği haberlerini yerinde gözlemleyerek vermek için 14 Ekim’de Tekirdağ’ın Muratlı ilçesine gider. Göç etmekte olan Rumların kilometrelerce uzanan kafilesini Edirne’ye kadar takip eder. Sonrasında 3 Kasım 1922’de The Toronto Daily Star gezetesine gönderdiği yazısında şöyle diyecektir:

“Benim şu satırları yazmağa başladığım sırada, Yunan birlikleri de Doğu Trakya’yı boşaltmaya başlıyorlar. Üzerlerine hiç uymayan Amerikan yapımı üniformaları içinde, başlarında kol gezen süvari devriyeleri, Yunanistana doğru yürüyorlar. Askerlerin hepsi de asık suratlı, ancak yanlarından bir geçen olursa zorlanarak sırıtmaya çalışıyorlar. Artlarında kalan bütün telgraf hatlarını kestiler. Tellerin direklerden aşağı sallandığı görülüyor. Barınaklarını, kamufle edilmiş müstahkem mevkilerini, makineli tüfek yuvalarını, Türklere karşı son bir direniş göstermeyi tasarladıkları iyiden iyiye düzenli sırtları hep terkettiler. (…) Yunanlı askerler emir kulu olarak çekiliyorlar. Bütün gün boyunca onların pis, perişan, sakallı, rüzgârdan yanmış hallerini seyrettim. Trakya’nın kahverengi, sert topraklarında, uzun kollar halinde ilerliyorlardı. Ne bando vardı, ne bir örgüt, ne kurtarma ekipleri. Pis ve ince battaniyelerle geceleri saldıran sivrisineklerden başka hiçbir şey yoktu. Yunanistan’ın şan ve şöhretinin sonuydu bu. İkinci Truva kuşatmasının sonu! (…) On binlerce insanın yürüyüşü hayli uzun zaman alıyor. Beş mil kadar göçmen kafilesi ile birlikte yürüdüm. Öküz arabaları, yüksek demirli karyolalar, eşyalar, ayakları bağlı hayvanlar, bebeklerini kucaklarına sıkıştırmış analar, arabalara tutunarak zorlukla adım atmaya çalışan yaşlı erkekler ve kadınlar görülüyordu. Gözleri ilerledikleri yoldaydı, başları öne eğikti. Sonra tüfek ve cephane yüklü katırlar geçiyordu. Bir de, içinde uykusuzluktan gözleri kıpkırmızı kesilmiş Yunan subayları bulunan külüstür bir Ford geçti. Yağmurdan sırılsıklam olmuş, uykusuz, soğuktan titreyen köylüler, ağır ilerlemelerine devam ediyorlardı. Evlerini barklarını artlarında bırakmış, gidiyorlardı.”

Kısa süre kaldığı İstanbul Hemingway’i çok etkiler. Yazıları günü gününe Toronto Daily Star gazetesinde basılır ve Türkiye’den gelen en doğru ve en özgün haberler olarak beğeni kazanır. Hemingway dünyayı, “Başlarında Mustafa Kemal olan ve işgale öfkeli, bağımsızlık isteyen bir milleti yeterince önemsememekle”suçlamıştır. Deneyimsiz, hatta önyargılı genç bir yazar olarak Kurtuluş Savaşı günlerinde İstanbul’da muhabirlik yapan Hemingway doğaldır ki, başlangıçta Türk ulusunun bağımsızlık savaşımının öneminin yeterince farkında olmamıştır. Hemingway 30 Eylül 1922’de Paris’ten Doğu Ekspresi ile İstanbul’a geldikten bir ay sonra 28 Ekim 1923 günü Mustafa Kemal Paşa, Çankaya Köşkü’nde arkadaşlarına açıklayacaktır:

“Yarın cumhuriyeti ilân edeceğiz.” O gece İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası’nın bazı maddelerini değiştiren kanun tasarısını hazırlar ve “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli Cumhuriyettir.” hükmünün yer aldığı tasarı TBMM’de tartışılır, “Yaşasın cumhuriyet!” sesleri arasında alkışlarla cumhuriyet ilân edilir.

Silahlara Veda, Çanlar Kimin İçin Çalıyor? gibi savaş romanlarının yazarı, 23 yaşında muhabir olarak İstanbul’a gelen Hemingway’in ülkesinden uzakta ve çok yabancı olduğu Anadolu’da Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde tüm dünyanın mazlum milletlerine örnek bir bağımsızlık ve var oluş mücadelesine tanıklığı bir yazar olarak ayrı bir şansı olacaktır.

 

 

 

Muhabir Hemingway İstanbul’dan Kurtuluş Savaşını Bildiriyor yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.