“Günümüzde dünyanın her yerinde sosyal ve ekonomik şartlar, hiç olmazsa kültürel şartlar birbirinden farklıdır. Kişisel gelişim kitaplarıysa, mahallelere, sokaklara hatta ülkelere göre yazılmadığından okuyucunun tarihsel bağlamlarından kopuktur. Örneğin dünyanın en yıkıcı ekonomik krizlerinden biri olan Büyük Buhran döneminde işini kaybeden bir kişi de sorunu kendi yetersizliklerinde mi görmelidir?”

Kişisel gelişim, günümüzde kitaplar, kurslar ve YouTube kanalları gibi birbirinden farklı mecralarla modern bireyin nasıl düşünmesi, hissetmesi ve yaşaması gerektiğine dair güçlü söylemler üretmektedir. Milyonlarca okuyucuya “Başarı ve mutluluğun formülü burada.”, “Senin en iyi versiyonunu yaratacağız.” gibi vaatlerde bulunan kişisel gelişim, bireysel çabayı merkeze alan anlatılarıyla çoğu zaman toplumsal, ekonomik ve tarihsel bağlamı arka plana iter. Günümüzde iş hayatında belirli bir konuma ulaşmış ve “başarılı” olarak kabul edilen pek çok kişi, herhangi bir akademik ya da psikolojik uzmanlığa sahip olmaksızın kişisel gelişimle ilgili içerikler yayımlayabilmektedir. Herkese sıfırdan başlayarak başarıya ulaşma vaadinde bulunan bu içeriklerdeyse çoğu zaman göz ardı edilen bir gerçek vardır. Yazarın kendi hikâyesi, okurunkinden çok farklı başlangıç koşullarına dayanıyor olabilir. Bu noktada asıl sorulması gereken soru şudur: “Kişisel gelişim yazarları, okuyucularına vaat ettikleri dönüşümü gerçekten mümkün kılabilir mi?”

Byung-Chul Han, Yorgunluk Toplumu eserinde, bu durumu, toplumu bireyin hem gardiyan hem mahkûm olduğu bir hapishaneye benzeterek açıklar. Han’a göre artık birey başaramadığı her şeyin sorumluluğunu yalnızca kendisine yükler; sistem değil, birey suçludur. Aynı eserde Han, günümüz toplumunun en aldatıcı yönlerinden biri olarak her şeyin mümkün olduğunu fısıldayan “pozitiflik kültürünü” işaret eder. Başarmak, parlamak, üretmek, gelişmek… Bu kelimeler modern bireyin ruhuna kodlanmıştır. Ancak Han’a göre bu sınırsızlık yanılsaması, bireyde “başarısızlık” duygusunu derinleştirir. Çünkü başarı artık bir ayrıcalık değil, zorunluluk hâlini almıştır.

“Yapamamak” kişisel yetersizlik sayılır. Birey sürekli olarak kendini optimize etmekle yükümlüdür ve bu yük, depresyon, tükenmişlik ve anksiyete gibi yeni kuşak patolojileri doğurur. Kişisel gelişim kitapları aslında bahsedilen pozitiflik kültüründen beslenir. Sosyal mecralarda bu maksatla içerikler paylaşılır, kitaplar yazılır. Bundan farklı olarak Han, modern dünyada en radikal eylemin “yapmamak” olduğunu öne sürer. “Yapmamayı tercih ederim.” sözü, pasif direnişin simgesine dönüşür. Bu tutum, performans toplumuna doğrudan karşı gelir. Sürekli üretmeye zorlanan bireyin “durmayı”, “reddetmeyi”, “geri çekilmeyi” seçmesi, günümüzün en güçlü itiraz biçimidir. Han, bu tercihi yeni bir özgürlük biçimi olarak sunar.

Kişisel gelişim, bunun tam aksine, yapmayı, başarmayı, değişmeyi ve gelişmeyi öğütler. Aslında bir bakıma, çözüm sunmaya çalışırken okuyucularda “yetersizlik ve eksiklik” duygusuna yol açar. “Erken kalk, üretken ol, özgüvenli ol, kendini sev, fit görün” gibi cümleler insanı geliştirirken eksik hissettirir. Başarısızlık çoğu zaman ailelerinden devraldıkları imkanlar doğrultusunda başarıya ulaşan kişiler tarafından tanımlanır. Aynı koşullara sahip olamayan pek çok birey, sürekli olarak daha iyi bir benlik arayışı içerisindedir. Söz konusu arayış, sadece modern toplumlarda değil, öncesinde de vardır. Bugün sadece bu bakış açısı, eskisine nazaran daha görünür, daha net ve aslında her yerdedir. Byung-Chul Han’ın söyleminin aksine bu içeriklerle hayatının değiştiğini söyleyen, faydasının olduğunu iddia eden pek çok insan da çıkmaktadır. Belki de bu olayın özüne inmek, anlamak ve fikir yürütmek için daha kapsamlı bir temel oluşturabilir.

İnsan, varoluşunun başından beri gördüğü ve deneyimlediği şeyleri anlamlandırmaya çalışmıştı. Bu noktada ünlü düşünürler; Sokrates, “Kendini sorgulamazsan gelişemezsin”, Stoa, “Zihnini yönetirsen hayatını yönetirsin”, Aristoteles, “Kendinin en iyi versiyonu ol.” diyerek insanın kendini anlamlandırma çabasında yol gösterici oldular. Dinlerin ve felsefenin bünyesinde barınan erdem, ahlak gibi konular; öğüt verici bir dille toplumu birçok kez iyiye yönlendirmeye çalıştı. Bu durum Sanayi Devrimi’ne kadar da farklı isimler ve eserler ile devam etti. Fakat Sanayi Devrimi’yle toplumsal yapılanmada değişiklilerin yaşanması ve sosyoekonomik sınıflar arası geçiş yapmanın mümkün olduğunun görülmesi ile insanlar şunu sormaya başladı: “Zengin olmak mümkün, ama nasıl?” İşte bu soruyla kendilerine bir rehber arayan insanlar, çözümü kişisel gelişim kitaplarının verdiği öğütlerde buldu.

Başarı Herkes İçin Aynı mı?

Tarih 1859 yılına geldiğinde insanlar kişisel gelişim kitaplarıyla tanıştı. İskoçyalı yazar Samuel Smiles’ın Self-Help (Öz-Yardım) kitabı, bireyi temel alarak gelişimin kişilerin içerisinde olduğu düşüncesini savunuyordu. Buna göre; sanayi devriminin getirdiği sosyal değişimler, insanların kendi hayatlarını değiştirebilecek ekonomik fırsatlar yaratmıştı. Kitap ilk cümlesiyle, okuyucuya; “Devletten, kraldan veya soylu bir hamiden yardım bekleme. Kurtarıcı sensin. Eğer fakirsen bu senin suçundur (tembelliğindir), eğer zengin olacaksan bu senin alın terinle olacaktır” diyerek yol gösteriyordu. Yazar, daha ilk paragraftan, yoksulluğu tembellikle eşleştiriyor, yoksul yaşamak zorunda olan insanları yeterince çalışmamakla suçluyor gibi gözüküyordu. Ancak bu yaklaşım, bireyin içinde bulunduğu sınıfsal yapı ile bu yapısal eşitsizlikleri görünmez kılarak, ekonomik ve siyasal sisteme yönelik eleştirinin kişisel gelişim söylemi içerisinde bilinçli bir biçimde dışarıda bırakıldığını da ortaya koymaktadır.

“Aslında bugünün toplumunu sırtında bir pelerin gibi taşıyan “pozitiflik kültürü” o günlerde de bir şekilde farklı arayışlara öncülük etmişti. Belki arayış farklı olsa da yol gösterici bir kılavuz, deyim yerindeyse Kuzey Yıldızı gibi, bu arayışın yolcularına iz gösterme iddiası taşıyordu.”

Peki ya, başaranların aksine kaybedenlerin hikâyesi bu kişisel gelişim serüveninde kendine nasıl yer bulacaktı? Kitaplarda sadece kazananları, değişenleri, zenginleşenleri mi okuyacaktık? İstatistik bilimiyle tanınan matematik profesörü Abraham Wald, aslında “Hayatta Kalan Yanılgısı” (Survivorship Bias) kavramıyla son derece değerli bir kapı aralayarak konuya açıklık getirmişti. “Hayır! Kanadından vurulan dönebildi ama motordan vurulanlar dönemedi, düştü. Siz düşenleri görmüyorsunuz”. Bu söylemin çıkış noktasıysa II. Dünya Savaşı’nda savaştan dönen uçakları inceleyen mühendislerin bir tür yanılgısıydı, “En çok kanatlarından vurulmuşlar, oraları güçlendirelim.” Biz sadece başarmış ve yaşadıklarını kitaba dökebilmiş o şanslı insanları okuyoruz. Çünkü başarmayı deneyip de hayat şartlarına yenik düşenlerin hikayeleri, raflarda satılmıyor. Konuya bir başka perspektiften bakan Amerikalı sosyolog Charles Wright Mills, Sosyolojik Hayal Gücü isimli eserinde şöyle demektedir: “İnsanlar genellikle dertlerini kendilerininmiş gibi deneyimler ve bunun toplumsal ve tarihsel nedenlerinden habersizdirler”.

Aslında çevresel etmenleri bir bakıma, görmezden gelen kişisel gelişim kitaplarına yöneltilmesi gereken en net eleştiri de kamerayı ancak buraya koyarak görülebilir. En azından bugün, dünyanın her yerinde sosyal ve ekonomik şartlar, hiç olmazsa kültürel şartlar birbirinden farklıdır. Kişisel gelişim alanıysa, mahallelere, sokaklara hatta ülkelere göre yazılmadığından okuyucunun tarihsel nedenlerinden uzaktır. Örneğin dünyanın en yıkıcı ekonomik krizlerinden biri, Büyük Buhran döneminde işini kaybeden bir kişi de sorunu kendi yetersizliklerinde mi görmelidir?

Bu noktada kişisel gelişim söylemine yöneltilen eleştirilerin felsefi ya da sosyolojik bir tartışma alanında kalmadığı, bilimsel araştırmalarla da desteklendiğini görmek mümkündür. Bireyin ruh hâlini ve mutluluk düzeyini sadece kişisel çaba ve motivasyonla açıklayan yaklaşım, sosyoekonomik koşulların psikolojik etkilerini görmezden gelir. Bu durumda ise ortaya eksik ve indirgemeci bir tablo çıkmaktadır. Oxford Üniversitesi’nde yapılan “Sosyoekonomik Statü ve Depresyon” isimli bir çalışmaya göre düşük gelir ve güvencesiz iş gibi ekonomik zorluklar, depresyon riskini iki kat arttırmaktadır. Yani mutluluk gibi temel bir mesele bile bireysel hayatımızda aldığımız aksiyonlardan ziyade içinde bulunduğumuz sosyoekonomik şartlarla yakından ilgilidir.

Paul Lafargue’ın yıllar önce önerdiği “Tembellik Hakkı” ya da Byung-Chul Han’ın Yorgunluk Toplumu belki de kişisel gelişim içeriklerine biraz daha eleştirel ama yapıcı bakmak için bizlere yeni bir bakış açısı kazandırabilir. Bize sürekli “Sabah 5’te kalk, dünyayı yönet!” derlerken, Lafargue ise “Dur ve yaşa!” diyor. Belki de en iyi versiyonumuz, sürekli koşturan gergin halimiz değil; mışıl mışıl uyuyup dinlenmiş, istediği saatte uyanmış, istediği rutini uygulamış kısaca istediği şekilde yaşayan halimizdir. Çünkü yorgun bir toplumda, her an dinç ve üretken olmaya zorlanan bizler, zaman zaman “tembel” olma hakkına ihtiyaç duyabiliriz.

Başarısızlık Hakkımı Kullanabilir miyim? yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

“Sinema; kimi zaman gerçeklikten kaçtığımız, kimi zaman kendimizi bulduğumuz, sevdiğimiz aktörleri beyaz perdede gördüğümüz büyülü bir yer… Karanlığın içinde bir salon dolusu insanla aynı anda gülmek, duygulanmak sinemayı sinema yapan şeylerden biri… Gerçi son yıllarda seyirci sayısı azaldı, dev ekranlar ceplerimize sığdı ama hikâyelerin etkisi hâlâ aynı. Peki 2025 yılı sinema dünyasında nasıl geçti? Bu yıl neler izledik, hangi filmleri aylarca bekledik, en çok neler konuşuldu? Sinema salonlarında film izlemeyi kaçıranlar ve izledikleri filmleri hatırlamak isteyenler için 2025 vizyonuna altı filmlik seçkimizle göz atalım.”

İlk olarak animasyon dünyası bu sene geçmişten bir hikâyenin kapılarını yeniden aralıyor. Zootropolis 2, Nick Wilde ve Judy Hopps’un suçluların peşinden koşmaya başladığı bir açılış sahnesiyle başlıyor. İlk filmden tanıdığımız karakterlerin nereden nereye geldiğini görmekle kalmıyor; Zootropolis’in daha önce bilmediğimiz yeni bölgelerini ve sırlarını da keşfediyoruz. Şehir genişlemiş, hikâyeler derinleşmiş ve arka planda çözülmesi gereken yeni gizemler var. Film boyunca Judy ve Nick’in kişisel gelişimlerini ve aralarındaki ilişkinin nasıl olgunlaştığını görüyoruz. Bu film tam anlamıyla keyifli bir devam halkası. İkinci filmde karşımıza çıkan Marsh Market, Zootropolis evrenini genişleten en önemli yeniliklerden biri. Suya bağlı yaşayan türler için tasarlanmış bu bataklık bölge; foklardan kunduzlara, deniz memelilerinden sürüngenlere kadar pek çok canlıyı bir araya getiriyor.

Film, bu bölge üzerinden yalnızca “bir arada yaşam” temasını sürdürmekle kalmıyor; önyargı, dışlanmışlık ve birlikte yaşam kültürü gibi toplumsal konuları da derinleştiriyor. Finaldeki sneak peek sahnesinde bir kuş tüyünün masaya düşmesi, üçüncü film için atılmış net bir işaret gibi. Şimdi akıllardaki soru şu: Acaba sıradaki film bizi kuşlar dünyasına mı götürecek?

2025 vizyonunda Zootropolis’in on yıl sonra izleyiciyle buluşmasının yanı sıra Stitch karakteri animasyon severlerin heyecanını ikiye katlıyor. Disney’in Lilo ve Stitch filmi, bu live action versiyonu ile animasyonun gerçeğe başarılı şekilde uyarlanmasının örneğini gösteriyor. Film, bir uzay üssündeki bir laboratuvarda üretilmiş 626’nın aşırı yaramaz ve tehlikeli bulunarak sürgün edilmesiyle başlıyor. Bunu kabul etmeyen 626, bir uzay gemisi çalarak Dünya’ya geliyor. Stitch’in yolculuğu tam da bu noktada anne ve babasını kaybettiği için zor bir süreçten geçen Lilo’yla kesişiyor. Stitch’in hayatlarına girmesi bu süreci daha da karmaşık hâle getiriyor. Lilo ve Stitch’in arasındaki bağ, karakterlerindeki benzerlikten üzerinden kuruluyor. Dikkat çekme ve sevilme isteği, onları yaramaz ve kontrolsüz karakterlere dönüştürüyor.

Lilo’nun ailesini kaybettiği ve arkadaşı olmadığı için hissettiği yalnızlık duygusu ile Stitch’in sürgün edilmesi karakterlerini yakınlaştıran olaylar haline geliyor. Böylelikle film, Lilo ve Stitch’in arkadaşlığı üzerinden, aile ve dostluk kavramlarını derinleştirerek anlatısını kuruyor. Aile nedir, sevgi nedir ve insanı nasıl iyileştirir? Film, bu sorulara Lilo’nun Stitch’e söylediği bir replik üzerinden Hawaii dilindeki Ohana kelimesini tanımlayarak yanıt veriyor: “Ohana aile demektir. Aile demek, kimsenin geride kalmaması ya da unutulmaması demektir”. Böylelikle filmde aile kavramının kan bağı ile sınırlı olmadığı ve genişletildiği görülüyor. Lilo ve Stitch’in dostluğu onları bir aileye dönüştürüyor; hayatlarındaki zorluklarla ve yalnızlık duygusuyla başa çıkmalarını sağlıyor.

2025 vizyonunda oldukça fazla tanıdık ve beklenen film karşımıza çıkıyor. Bunlardan biri de on altı yıllık dev serinin yeni filmi, Avatar 3: Ateş ve Kül. Üç saat, on yedi dakikalık süresiyle serinin ilk iki filminden daha uzun olan ateş ve kül akıllara “Bu film nasıl bitecek?” sorusunu getiriyor; lakin bitmeyen aksiyon sahneleri, olay örgüsünün ilerleyişi her şeyi birbirine bağlayarak izleyicinin heyecanını canlı tutuyor.

Peki James Cameron’un en büyük yapımlarından biri olan bu seri neyi anlatıyor? 2025 vizyonunda oldukça fazla tanıdık ve beklenen film karşımıza çıkıyor. Bunlardan biri de on altı yıllık dev serinin yeni filmi, Avatar 3: Ateş ve Kül. Üç saat, on yedi dakikalık süresiyle serinin ilk iki filminden daha uzun olan ateş ve kül akıllara “Bu film nasıl bitecek?” sorusunu getiriyor; lakin bitmeyen aksiyon sahneleri, olay örgüsünün ilerleyişi her şeyi birbirine bağlayarak izleyicinin heyecanını canlı tutuyor. Peki James Cameron’un en büyük yapımlarından biri olan bu seri neyi anlatıyor? Birinci ve ikinci filmlerde başarısız olan ve isteklerine ulaşamayan RDA (Resources Development Administration), üçüncü filmde de geri adım atmıyor ve bu sefer ataklarını Albay Quaritch’in oğlu olan Spider karakteri üzerinden gerçekleştiriyor. Miles Quaritch, Spider’ı kendi tarafına çekmek ve Avatar dünyasında bir insan olarak kalmasını engellemek istiyor. Ancak Spider, Avatar halkı ile büyüdüğü için insanlara karşı savaşa girmiyor.

Bu anlamda Avatar serisi, karakterleri ve olay örgüsüyle insanların yıkıcılığını, maddiyata olan düşkünlüğünü teknolojiyi bir toplumu yok etmek için kullanışını ve navilerle insanlar arasında oluşan sömürgeci ilişkileri toplumsal bir bakışla ele alıyor. Film, aksiyondan aksiyona sürükleyici bir tempoya sahip olduğundan bazı sahneleri takip etmek zorlaşabiliyor. Bu nedenle özellikle Avatar dünyasını bilerek izlemek önemli. Bu çağda ekran süremiz giderek azalmış olsa da, bir-bir buçuk saatlik filmleri izlerken bile dikkatimiz dağılsa da Avatar’ı üç saat on yedi dakika boyunca izleyebilmek harika bir izleme deneyimi yaratıyor.

Bu yıl beklenen seri filmleri Avatar ile sınırlı değil. Görevimiz Tehlike: Son Hesaplaşma, uzun soluklu bir serinin fi nal filmi olarak beyaz perdede yerini alıyor. Yıllardır çok sıkı bir takipçi kitlesine sahip olan ve her filminin repliklerine kadar ezberlendiği bu seride, Tom Cruise’un neredeyse Ethan Hunt’a dönüştüğünü söylemek mümkün. Bu filmde de içten içe, yapay zekânın yönettiği bir döneme girmiş olduğumuz fikri işleniyor. Entity olarak bilinen, dünyayı tehdit eden son derece güçlü bir yapay zekâya karşı Ethan Hunt’ın verdiği mücadelede, Rus denizaltısı Sewastopol’u bulma görevi hikâyenin merkezine yerleşiyor. Film; teknolojik distopyaları, yapay zekâ kabuslarını ve dijital çağın soyut tehditlerini bilgisayar efektleriyle oldukça başarılı bir şekilde birbirine bağlıyor.

Filmin yapım sürecinin pandemiyle çakışması ve bu nedenle vizyon tarihinin gecikmesi, serinin son filmlerinin biraz kopuk izlenmesine yol açmış olabilir. Buna rağmen dikkat çeken bir detay var: Bu yapım her ne kadar “son film” olarak konuşuluyor olsa da yönetmen Christopher McQuarrie, hikâyenin kapılarını tamamen kapatmıyor. Gelecekte farklı Mission Impossible filmlerinin gelebileceğine dair söylentilerin şimdiden konuşulmaya başlaması da bunu destekliyor.

Festival Filmlerinden Gişe Rekorlarına

Animasyon filmler ve seri filmlerin yanı sıra Türkiye’deki yerli yapımlar da oldukça ilgi gördü. Türkiye’de sinema salonlarını dolduran Soyut Dışavurumcu Bir Dostluğun Anatomisi Veyahut Yan Yana, 2025 sonbaharında vizyona girdi ve kısa sürede bir milyon seyirciyi geçti.

Başrollerini Feyyaz Yiğit ve Haluk Bilginer’in paylaştığı film, 2011 yapımı Fransız filmi Intouchables’dan (Can Dostum) uyarlandı. Orijinal film, felç geçirdikten sonra hayatı tamamen değişen bir iş insanı ile ona yardımcı olmaya başlayan genç bir adamın zamanla kurduğu dostluğu anlatıyor.

Türkiye uyarlamasında ise hikâye; paraşüt kazası sonrası felç kalan zengin iş insanı Refi k ile hapisten yeni çıkmış, dobra Ferruh’un yollarının kesişmesi üzerine kuruluyor. İki farklı karakterin birbirlerine alışma süreci hem samimi hem de yer yer eğlenceli bir şekilde ilerliyor. Film, karakterlerin geçmişlerini dramatize etmeden anlatıyor. Hatalarıyla yüzleşen Ferruh ve engelinin ona getirdiği zorluklar ile rutinleşmiş hayatından sıkılan Refi k karakteri arasındaki çatışma ve dostluk filmin olay örgüsünü oluşturuyor.

Filmde, iki farklı kültürden gelen karakterlerin uyuşmazlıkları üzerinden mizah taşıyan bir anlatım tarzı. Ayrıca Ferruh’un Refik’e farklı davranmaması iki karakter arasındaki bağı güçlendiriyor. Filmde deneyimlerin kesişmesi üzerinden yakınlaşan Ferruh ve Refi k karakterleri, ölüm ve engelle dalga geçerek dramın içindeki mizahı açığa çıkartıyor.

Türkiye’de dikkat çeken bir diğer yapım ise anaakım dışı bir örnek olarak Hemme’nin Öldüğü Günlerden Biri isimli film. Murat Fıratoğlu’nun yazıp yönettiği ve özellikle festivallerde ilgi gören Hemme’nin Öldüğü Günlerden Biri filmi, yerel halkı ve halkın doğallığını durağan kadrajlarla aktaran bir yapım olarak karşımıza çıkıyor. Film, Şanlıurfa’nın Siverek ilçesinde, kavurucu güneşin altında domates kurutma tarlasında çalışan Eyüp’ün hikayesini konu alıyor. İzmir’de yaşadığı ekonomik zorluklar sonucu memleketi Siverek’e dönmek zorunda kalan Eyüp, borçlarını ödeyebilmek için domates işçiliğine başlıyor. Ancak iş sırasında ustabaşı Hemme ile yaşadığı çatışma, filmin olay örgüsünü geliştiriyor.

Hemme’ye duyduğu öfke ile yola çıkan Eyüp, film boyuna Hemme’yi öldürmeyi düşünüyor. Bu anlamda filmin intikam duygusu etrafında şekillendiği ve bu duyguyu sorgulattığı söylenebilir. Eyüp’ün yol boyunca karşılaştığı insanlar ve Siverek’in durağan, doğal yaşamı Eyüp’ün intikam duygusunu dönüştürüyor. Motorunun bozulması, gündelik yaşam akışının içine katılması film boyunca intikam anını geciktiriyor. Eyüp bir türlü öldürmek istediği Hemme’ye ulaşamıyor. Bu anlamda film, tek bir gün içinde geçen olayları sınıf farklılıkları, emek, eşitsizlik, emek sömürüsü ve insanın kendi öfkesiyle yüzleşmesi gibi temaları sorgulatacak biçimde anlatıyor. İntikam duygusuyla başlayan film, Eyüp’ü, öldürmek istediği Hemme ile yan yana bir düğünde halay çekerken bulduğumuz trajikomik ve ironik bir sonla bitiyor. Ayrıca Murat Fıratoğlu, yönetmenliğin yanı sıra başrolde Eyüp karakterine hayat veriyor. Oyuncu kadrosunda yerel halktan ve yönetmenin yakın çevresinden isimleri görmek ise filmi daha doğal ve yerel bir hale getiriyor.

Filmin uluslararası prestijli etkinliklerde de dikkat çektiği görüldü. 2024’te 81. Venedik Uluslararası Film Festivali Orizzonti bölümünde Jüri Özel Ödülünü kazandı; Adana Altın Koza Film Festivali’nde En İyi Film seçildi. 98. Akademi Ödülleri’nde Türkiye’nin en iyi Uluslararası Film adayı olarak belirlendi. Akademi Ödülleri En İyi Uluslararası Film adayı olarak belirlendi. Son olarak kısaca 2026 vizyonda yer alacak filmlere kısaca göz atalım. Toy Story serisinin beşinci filmi geliyor; yayımlanan ilk teaser şimdiden merak uyandırdı.

The Devil Wears Prada’nın devam filmi, Anne Hathaway ve Meryl Streep ile yıllar sonra yeniden vizyonda olacak. Christopher Nolan imzalı The Odyssey, şimdiden yılın en iddialı yapımları arasında gösteriliyor. Ayrıca Spider-Man: Brand New Day ile seriye dönüş yapıyoruz; uzun aradan sonra gelen yeni film büyük bir heyecan yaratmış durumda.

2025 yılında vizyona giren filmlerle sinema bir kez daha çoğumuzu heyecanlandırdı. Kimimiz bu filmleri sinemada izledik, kimimiz ise platformlarda yayınlanmasını bekledik. Nerede olursa olsun sinemanın seyircisi olduk. 2026 filmlerinde sinema salonlarında buluşalım.

2025 Vizyonunda Neler İzledik? yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

“İşte o minibüs şoförü olmak isteyen çocukların bir kısmı, şoför olmuştu. Kemal abiye göre bu çocuklar kulağında kulaklık, elinde telefon, ağzında sakız mesleği beş paralık etmişti. Şoförün o eski havası yevmiyeleri gibi eriyip gitmişti.”

İstanbul’da yaşayan insan, kendi zihninde sürekli yeni İstanbullar yaratmaya alışıktır. Her iş çıkışı, “keşke bu kadar kalabalık olmasa”, “keşke tepeler bayırlar düzlük olsa”, “İstanbul’un Yeditepe’si, bir sabah yedi ovaya dönse” gibi dileklerde bulunur. Doğma büyüme İstanbul’un Kocaeli sınırında Tuzla’da yaşamış; bu semtin mahallelerinde sokağı, insanı, esnafı, yaşamı tanımıştım. Ben ise İstanbul’un bir yerlisi olarak bu dileklerin sebebini yirmi yaşıma kadar fark edememiştim. Hatta hiçbir zaman İstanbullu olarak görülmemiştim.

Bana kalırsa İstanbul’u, İstanbul yapan şey 80 milyonluk nüfusun dörtte birinin bu kentte yaşaması, toplumsal ve kültürel zenginliğiydi. Birbirinden ağır sanayinin Türkiye’nin dört bir tarafından gelen işçilerle doldurulması, burada yaşayan halkların bıraktığı kültürel izler, her köşesinden hikâyeleriyle İstanbul, tarihi deneyimlemek için yaşayan bir müzeydi. Peki zamanında İstanbul’u ticaret yollarına bağlayan Tuzla; mübadele müzesiyle, işçi mahalleleriyle, sanatçı köşkleriyle, tersaneleri ve deri atölyeleriyle küçük bir İstanbul değil miydi?

Bence bunu anlamak için ya gerçek İstanbul’da yaşayıp, Tuzla’yı boydan boya gezmek ya da Tuzla’da bir ömür geçirip, nice İstanbullunun iyisiyle kötüsüyle diline pelesenk olmuş semtlerinde dolaşmak gerekirdi. İşte ben, ömrünü Tuzla’yı boydan boya gezen Tuzla-Pendik minibüs hattında geçirmiş, İstanbul’un semtlerini; Halkalı’yı, Zeytinburnu’nu; Fatih’in muhafazakâr sokaklarını, Kadıköy’ün, Taksim’in, Beşiktaş’ın kalabalığını az da olsa deneyimlemiştim.

Bu yüzden sizleri, İstanbul sayılmayan Tuzla’yı boydan boya, günde yaklaşık 18 saat, her biri iki şoförle yol alan 29 araçla, adeta iplik tezgahında halı örer gibi gidip gelen Tuzla-Pendik minibüs hattıyla tanıştırmak istiyorum. “Burası da İstanbul’dur.” iddiamı kanıtlamak için giriştiğim bu yolculuk, dünyam dediğim o küçük fanusumu boydan boya ilmek ilmek işleyen bu hattın şoförü Kemal abiyle değişti. Hindistan’ı ararken, Amerika’yı, İstanbul’u ararken, minibüsçülüğü buldum. Bu hattın ilk durağı; Tuzla’nın Mercan Mahallesinde bulunuyor. Mercan Mahallesi, geçmişte, Kemal Sunal’dan, Sibel Can’a, Ruhi Su’dan Bülent Ersoy’a aktörlerin, müzisyenlerin, hatta iş adamlarının, zamanında yazlık, bugün ise bir kaçış noktası olarak kullandığı boy boy villaların oluşturduğu bir mahalle. Eskiden Manastır Boyu denilen bu mahalle, sapa döşeme yollarla erişilen, birbirine uzak villa ve köşklerden oluşuyordu. Bugünlerde ise Mercan, eski itibarından ötürü zenginlerin hafta sonu kervansarayına dönüştü. Bundandır ki bu hattın minibüsleri, istisnai durumlar dışında duraktan Tuzla’nın çarşısı Kalekapı’ya kadar boş gider oldu.

Bu mahallenin içindeki ilk durak bir gecekondudan bozma, önünde minibüsleri inci tespih gibi dizen, adeta araçların gölgesinde kaybolan, çay ve poğaça ikramı yapan küçük bir yapıdan ibarettir. İhtişamlı villalar, bu gecekonduyu, ördek sürüsündeki kara ördek gibi çevreler, ancak ona yakınlık duymadan tuhaf sayarak izler. Buradan, altı dakika aralıklarla yola çıkan minibüsler, müşterisiz yola çıkar, yol üzerinde topladıkları müşterileri Pendik istikametine; Kalekapı, Marina AVM, Yayla, Kaymakamlık, İçmeler, Aydınlı, Tersane, Güzelyalı, Kaynarca, Tavşantepe Metro, Pendik Çarşı’ya sırasıyla bırakır. Yolunun çoğunu Tuzla içinde dört dönerek geçirdikten sonra, kendini E5’in trafiğine bırakır, Tavşantepe’den boş devam eder. Nasıl Tuzla’dan boş kalkıyorsa, Pendik’ten de acelesi olmayan ya da evinin önünde inmek isteyen yolcular dışında boş kalkar. Bu sebeple, hat birkaç kez kısaltılmaya çalışılmış, tam 14 senedir Tuzla’ya gelmesi beklenen metro hattı beklene beklene ertelenmiş, hala muğlak bir konu olarak gündemde kalmıştı.

“İstanbul’un toplu taşıma ağından nasibini alamamış Tuzla, eski banliyö hattının yerine geçen Marmaray dışında, ulaşım imkânı zor olan bir semtti. Bu yüzden Tuzla-Pendik hattı adeta zengininden fakirine, yabancısından yerlisine herkesi gözlemlemek için altın madeni gibiydi.”

Evimin önünden bu hattın bir minibüsüne binmiş, son durağa gitmek için 35 lira ödemiştim. Minibüs bomboştu, şoförün yan koltuğuna oturdum, selam sabah lafa dalacaktım ama abimizin yüzündeki gerginlik, sinir, biraz özgüvenimi kırdığından sessizce son durağa kadar geldim. Elimdeki dergileri masaya koyup, “abi ben dergide şöyle böyle çalışıyorum, minibüs şoförü bir abimle gidip gelsem, bir iki soru sorsam nasıl olur, vaktiniz var mı” diye ortaya sormuş, duymazdan, görmezden gelinmiştim. Durakta, dernek başkanlığı yapan ağabeyin karşısına oturup, merakımdan ona da bahsedince, “Ben hattan, minibüsten, yolcudan anlamam ama dernekle ilgili sorun varsa yanıtlayayım” demişti. Ben “dernek ne yapar” diye sorunca da başladı anlatmaya, “Muhasebe işlerine bakıyor, odanın talimatlarını uyguluyoruz. Şoförlerden belirli bir miktar bağış alıyor; sıkışana, derdi olana faizsiz borç veriyoruz. Bugün sana yarın bana.” anlattığı şeyleri not alırken, “Hayırdır bu bilader?” edasıyla yaklaşan bir iki şoför not almama kurulup, “Buradan ekmek çıkmaz sana.” demişti. Moral bozukluğu ve hayâl kırıklığıyla teşekkür edip minibüsle evime geri dönememe utancıyla yürümeye başlamıştım. Durakta resmen ajan muamelesi görmüştüm. “Ne sandılar, neden istemediler, ben mi meramımı doğru düzgün anlatamadım” diye düşünerek Mercan’dan evime doğru yol alırken, yanımdan birer ikişer minibüsler geçiyor, tabanlarımın acısını düşünerek geçen minibüslere bakıyordum. O anda yanımdan geçen bir minibüs korna çalıp yanımda durdu, halimden “maliye” olmadığımı anlamış ve beni minibüsüne aldı. Son zamanlarda derneğin ve minibüsçülerin maliye ile ilgili sıkıntıları olduğunu bu minibüsün şoföründen öğrenmiştim. İşin aslı, kılık değiştirmiş bir maliye ajanı sanılıp kovulmuştum. Kemal ağabey hâlimi görüp beni minibüsüne almasa yürüdüğüm birkaç kilometre ile kalacaktım.

Kemal ağabey, 25 yıldır yaptığı minibüsçülük ile, işsizlik ve parasızlık yüzünden tanışmıştı. “Bizim kütük, doğma büyüme Ağrı” diye sözüne başlayan Kemal ağabey, memleketinde meslek yüksekokuldan mezun olmuş, ardından kamu yönetimine girmiş. Üniversitenin üçüncü yılında, ticarete atılmak için okulu bırakmış, dönemine damga vuran mazot ithalatı işine girişmiş. Azerbaycan’a gidip ithal mazot alıyor, oradan İran’a geçip ruhsatlıyor, Türkiye’ye gelip mazotu dağıtıyormuş. Üç ortak giriştikleri bu işte büyük paralar kazanmışlar. Ancak bir gün mazot taşıyan kamyonlar, İran’da bağlanınca 570 bin doları yanmış, ortaklarından 70 bin dolar tazminat alıp, İstanbul’a yerleşmiş. Derler ya “hazıra dağ dayanmaz” paralar suyunu çekince, minibüs şoförlüğüne başlamış. Meslekte 25. yılını tamamlayan Kemal ağabey “eskiler eskiden güzeldi” diyerek, aldığı yevmiyeyle geçinemediğini söylüyordu. Şoförlüğe başladığı zamanlar, hatta ilk on yılını, “belki erkek çocukların araba sevdasındandır ki herkes minibüs şoförü olmak istiyordu” diyerek anlatıyordu.

O zamanlarda minibüse binen yolcu şoförü tanır, şoför ise yolcuların hatırını, işini, derdini, durumunu sorarmış. Koskoca Tuzla’da birbirini tanımayan çıkmazmış. İşte o minibüs şoförü olmak isteyen çocukların bir kısmı, şoför olmuştu. Kemal ağabeye göre bu çocuklar kulağında kulaklık, elinde telefon, ağzında sakız mesleği “beş paralık” etmişti. Şoförün o eski havası yevmiyeleri gibi eriyip gitmişti. Yevmiyeler demişken, herkesin minibüs şoförlerinin hasılatı cebine kaldığını sanmasından gına gelmiş Kemal ağabeye, kim yan koltuğa otursa hafifçe sırıtarak, “Siz de ne kazanıyorsunuz abi” diyormuş. İşin aslı arabaları kiralarlarsa ceplerine üç beş lira giriyormuş, bu yüzden durakta her arabaya iki şoför düşermiş.

Hatlarda bulunan minibüsler de sayılıymış, kafasına göre araba alan plakalanıp kendi ekmek teknesini yürütemezmiş.

“Selamun Aleyküm abi, İçmeler köprüsü ne kadar? 32.5 kardeşim. Eyvallah abi. Buyur. 2.5 çıkmaz mı? Bozuğum yok. Tamam kardeşim kalsın, 30 yeter, al bu 5 lirayı.”

Bir de başlarına dert olan, minibüs saatleri varmış. Her araç altı dakikada bir arka arkaya çıkarmış. Minibüslerde GPS takip sistemi varmış. “Belirli duraklar var, mesela ‘Yayla Dörtyol’ burada saatçiler bekler, geçtiğin saatler kayıt altındadır, GPS’le de takip ederler. Eğer geç kalırsan dakika başına yüz lira yevmiyenden düşer” Diyelim ki, trafik var o zaman nasıl oluyor? “Zaten trafik olunca, birden fazla minibüsün geç kaldığı sistemde gözüküyor, diyelim dört minibüs geç kaldı, beşincisi zamanında vardı. Bizler geç kaldığımız için bizden önceki minibüsün müşterilerini yutuyoruz diye, hakkını tazmin etmemiz gerekir.”

“Herhangi bir minibüs durağa zamanında vardığında, ondan önceki minibüsler geç kalınan dakikaları bölüşürüz. İnsaflarındandır ki, yalnız biz geç kalırsak, otuz saniye tolerans, hepimiz geç kalırsak kişi başı tolerans hakkı alıyoruz.”

“Köşede bırakır mısın?”

Madem kazandığınızı siz almıyorsunuz, o zaman neden cezalar sizin yevmiyeden düşüyor? “Mal sahipleri zarar etmesin diye, cebimizden para çıkıyor ama bu gerekli. Eğer bu uygulama olmazsa, herkes kafasına göre çıkar, nizam ve intizam bozulur. Ben erken çıktım diyelim, arkamdaki minibüs boş mu yol alacak? Hadi geç çıktık diyelim, soğukta karda kışta, yağmurda bekleyen yolcu ne yapacak? Sorun bundandır. Her şeyi geçtim, biz birbirimizin yolcusunu yersek, dostluk biter, düşmanlık olur. Mal sahibi şoföre, şoför mal sahibine bakıyor. Herkes birbirine muhtaç.” Kemal ağabey cümleleriyle, hattın Tuzla-Pendik istikametindeki önemine güzel bir parmak basmıştı. Bu hat bir ağ gibi Tuzla’yı sarıyor, zaten var olan ulaşım sıkıntımızda toplumsal bir rol üstleniyordu.

“SSK’dan geçer mi? Karşıdan bineceksin kardeşim, kırmızı başlıklı minibüs de geçer, hangisi gelirse.”

“Asıl sıkıntı cezalar değil, bizde bir temsil, bir muhatap sıkıntısı var. Ben yevmiyeyle çalışan bir şoförüm, başımda minibüsçüler odası var, Tuzla-Pendik hattı şoförler derneğimiz var ancak mal sahibiyle neden ben birebir muhatap oluyorum anlamıyorum. Biz senelik anlaşmalarla çalışıyoruz, mesela üç sene bu aracın kiralama hakkı bende…”

“HOP! İnecek var.”

“Kardeşim ineceksen kapıya yaklaşsana, gıdım gıdım yürüyorsun, bir buçuk metre arayla üç kere durdum, insaf be!”

“Ne diyordum, hakkı bende olsa da ne bir aracı kurum var ne de başka bir şey. Kira sözleşmemi feshetseler kim ilgilenecek bilmiyorum. Zaten her araç bakımında, cıvatasını balatasını, yakıtını, şusunu busunu ödediğim yetmiyor, her bakımda yeniden ehliyet belgesi alıyorum. Bakım için ayrı para, ehliyet belgesi için ayrı para veriyoruz. Oda’nın ne yaptığı belli değil. Tarifeyi güncelliyorlar o kadar. Nereye kuş konsa da orayı yağlasak diye, para koparacak yer arıyorlar.”

Nasıl yani Kemal ağabey, yok mu bir faydası? “Yok be ne faydası, anca zarar ziyan. Geçen röntgen arabası getirmişler, ciğer filmi çektiriyorlar. Ciğerle ne işim var benim? Elim ayağım tutuyor. Ben itiraz ettim çektirmedim, bizim duraktaki arkadaşlar çektirdi, zorunluluk diye getirdikleri ciğer filmi de bir işe yaramadı, aldılar paralarını bizden, baktılar yollarına.”

“Pardon, müsait bir yerde indirir misiniz, şoför bey?”

“Buyur abla.”

“Yalnız bebek arabam var da birazcık beklemenizi rica edebilir miyim?”

“Hanım ablamıza yardımcı olalım, bebeği, bebek arabası varmış. Teşekkür ederim şoför bey.”

“Dernek, çalıştığımız gün başına, 400 lira para alıyor. Zaten yevmiyemiz erimiş, bir de enflasyon var. Zorlanıyoruz işte.”
Eskiden de böyle miydi peki? “Eskiden de böyleydi, bu böyle süregeldi ama enflasyon işi yeni çıktı. Ben zaten dernek işine de muhalifim, her zaman düzenli öderim paramı ama şartları iyileştirecek bir şeyler lazım. Bir seferinde, sormuştum. Bu toplanan paralar ne oluyor diye, eminim bir yere gidiyordur. Bizde hırsızlık, hile hurda yapacak kimse yok. Ama üç kalem bile sayamadı dernek bana. Bunca yıldır toplanan para ne oldu? Zaten minibüsçülerin oldum olası Maliye ile bir derdi vardır. Bu yüzden kovdular seni duraktan, maliyeci sandık.”

“Evet, Pendorya AVM, inecek var mı?”

“Ağabey şuradan, iki Tavşantepe alır mısın Pardon, üç öğrenci, alır mısınız?”

Sözüne kaldığı yerden devam etti: “Eskiden araba sahipleri arabalarını satınca, iki üç daire alırdı. Şimdi her yerde metro, İETT hatları açıldıkça, oranın minibüs hatları kaldırıldı, araçlar farklı hatlara bölünüyor, bu yüzden araç çok ama şoför az. İhtiyaç git gide azalıyor. Belediye her yere kendi hatlarını, toplu taşıma alternatiflerini diziyor. Tuzla-Pendik, Gebze-Harem falan bunlar kalan son uzun hatlar. Artık minibüsler kısa hat çalışıyor. Ama bence bu metro işi iyi olacak, Tuzlaya geldiğinde. Yani biz bir türlü iş buluruz. En kötü hat kısalır, Pendik’e gideceğimize, kaymakamlığa metroya bırakırız, asıl halkın sorunları çözülsün.”

“Kardeşim bu arada seni, Tavşantepe Metro’ya bıraksam olur mu? Arkadaşlar seni yanımda görmesin. Kovduklarındandır adıma laf olur.” Olur ağabey hiç sorun değil. Zaten senden başkası almaz beni arabasına.

Biraz gülüştükten sonra, hattı sordum Kemal ağabeye, “Bu hat, elit bir hattır. Yolcusu, sakindir. Alternatif olmadığından mıdır bilmem, bizle dalaşa girmezler. Eskiden tersane işçileri, bu hattın çevresinde otururdu. Bir on sene önce asıl müşterimiz işçilerdi. Şimdi TOKİ, Evora Sitesi, etap etap apartmanlar dikilince kervan geçmez dağa taşa; onlara özel hat geldi. Aydıntepe, Güzelyalı’da hala çok çok işçi olsa da onları da korsan minibüsler, servisler taşır oldu.”

Korsan minibüs nedir ağabey? “Tersaneler, servislerle anlaşıyor, taksi gibi işçiyi kapısına bırakıyor, ama gittiği yol kadar ücret alıyor. Bize çok zararı var. Hadi onu geçtim, servis tut bari. Sabahtan akşama kadar çalışan işçiye hayır yapacaksın, evine bırakacaksın. Bir de verdiğin parayı cebinden geri alıyorsun.”

Özel şirketlerle mi anlaşıyorlar peki? “Yok kardeşim, eleman alıyorlar bu işi yapsın diye. O elemanlar, bir cebe giren parayı, bir cepten alıyorlar.”

Şimdi müşteriler kim? “Genelde öğrenciler biniyor, okul saatleri çok yoğun minibüs, sabah 5-7 arası, kimi zaman iki durakta minibüs doluyor. Diğer durakları yolcu alamadan geçiyorum, bir de küfür yiyorum. Bir de akşam 8-9 arası. O saatlerde de durum aynı. Yağmur çamur olunca üzülüyorum ama arabanın altı ağırlıktan sürte sürte, keçe gibi oldu. Zaten ağzına kadar doluyor. Onun dışında genelde az yolcuyla kimi zaman boş gidiyor minibüs. Tuzla’da her imkân var ama birbirine uzak. Bundandır ki insanlar kendi çevresinden çok çıkmıyor.”

Öğrencilere çalışıyorsun yani? “Ya asıl dert bu da değil. Kim düzenliyorsa bu ücret tarifesini, hiç minibüs şoförlüğü yapmamış belli ki. Öğrenci 21 lira. İndi bindi 32,5 lira. Düz yapsalar rahatlayacağız, bozuk kalmıyor ki minibüste. Öğrenciler de alıştı bu duruma, düz 20 veriyorlar. Bizim de sesimiz çıkmıyor. Şunları tam yapsalar. İndi bindi 30 olsun yani, ne bu iki buçuk. Elli kuruş kullanan bile kalmadı. Eskiden de böyleydi. Yok indi bindi 7.60, 10 kuruş mu taşıyacak millet yanında. Şunu bir düzeltseler rahatlayacağız.”

Ağabey Tavşantepe’ye geldik sayılır. Benim borcum ne kadar?
“Borç morç istemez”

Yok abi olmaz öyle.
“Olur olur kardeşim. Nerden ulaşacağız bu dergiye, röportaja?”

Ben sana getiririm abi denk geliriz illa bu saatten sonra.
“Adın neydi?”
Burak.

“Tamam bunları yayınlarsan adımı kullanma.”
Tamamdır ağabey kullanmam, hadi Allaha emanet ol sağlıcakla.
“Sen de kardeşim.”

Bir Minibüs Hattından İstanbul’a Bakmak yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

“Ertesi sabah ölen ateşböcekleri için Setsuko’nun açtığı o küçük mezar, sadece böceklerin sonu değil; umudun ve çocukluğun o sığınakta diri diri gömülüşünün sessiz bir ilanıdır. Işık burada bir umut kaynağı olmaktan çıkarak, kaçınılmaz sonu aydınlatan trajik bir göstergeye dönüşür. Takahata, bu yapıtıyla bize cephelerdeki stratejik zaferleri değil, savaşın sivil halkın ve özellikle çocukların ruhunda açtığı o onarılmaz gedikleri gösterir.”

Japon animasyonları denildiğinde çoğumuzun zihninde canlı renkler, devasa gözlü karakterler ve hayal gücünün sınırlarını zorlayan fantastik dünyalar canlanır. Fakat genel kanının aksine bazı yapımlar gerçeklikten beslenerek çarpıcı bir etki yaratır. Bu yapımlar animasyonun sadece bir eğlence aracı değil, toplumsal hafızanın en güçlü kayıt cihazlarından biri olduğunu kanıtlar. İşte Ateşböceklerinin Mezarı/Hotaru no Haka, izleyiciye tam da bu türden sarsıcı ve kendine has bir deneyim vaat etmektedir. Ancak bu travmatik anlatıyı kavrayabilmek için Japonya’da anime türünün eğlenceden ziyade toplumsal anlatıları içeren bir ifade biçimine dönüştüğünü çözümlemek gerekir.

Animeyi daha önce derinlemesine incelememiş olanlar için bu tür, zihinde basitçe “Japon çizgi filmi” olarak yankılanabilir. Oysa Japonya’da anime, başlı başına bir anlatım biçimidir. Yazar kelimelerle nasıl dünyalar kuruyorsa, yönetmen kamerayla nasıl duygu inşa ediyorsa; Japon animeleri de çizgilerden yararlanarak felsefi ve toplumsal konuları titizlikle işler. Bu görsel dilin kökeni yüzyıllar öncesine, Japon sanatının kalbine uzanır.

Örneğin; günlük yaşamı ve manzaraları konu alan, detaylardaki inceliği ve özgün perspektif kullanımıyla animenin görsel atası sayılan Ukiyo-e (ahşap baskı sanatı), bu estetiğin temel taşlarını döşemiştir. Hikâyenin yatay bir rulo üzerinde aktığı Emaki (rulo resimler) ise sinematografi nin ve sekans mantığının kâğıt üzerindeki ilk örneklerinden biri olarak bilinir.

Köklü geleneksel sanatlar, Japon halkının duyguları küçük semboller ve detaylarla aktarma alışkanlığının yansımasıdır. Bu görsel hafıza zamanla anime türünün diline dönüşmüş; savaş, kayıp, aile, aidiyet gibi travmatik konular da semboller üzerinden sade ve vurucu bir dille anlatılabilmiştir. Yüzyıllar öncesinin rulo resimlerinden esinlenen bu köklü anlatı geleneği, 1980’li yıllara gelindiğinde modern teknolojinin imkânlarıyla birleşerek dünya sinemasına yön verecek estetik bir ekole dönüşür. İşte bu tarihsel mirası devralıp onu evrensel bir sanata dönüştüren en değerli temsilci şüphesiz Studio Ghibli’dir. Studio Ghibli bize animasyonun gerçeği taklit etmek değil; gerçeğin bizde bıraktığı o yoğun duyguyu yeniden tasarlamak olduğunu gösterir.

“Filmin orijinal ismi olan Hotaru no Haka’daki ‘ateşböceği’ kanjisi (Japon alfabe karakteri biçimi), hem ateşböceğini hem de gökyüzünden yağan yangın bombalarını sembolize eder. Masum ateşböcekleri ile şehre ölüm yağdıran kıvılcımların aynı kelimede hayat bulması, savaşın, çocukluklarla yan yana gelmesinin yarattığı trajedinin bir metaforudur.”

Ghibli imzasıyla çıkan eserlerde anlatılan hikâyeler; el emeği çizimler ile bizleri büyüler. Ghibli’nin asıl meziyeti; karakterlerini “mükemmel” değil, tam aksine bizler gibi zayıf ve çelişkili bir dille anlatabilmesinde yatar. Stüdyonun bu anlatım tarzı, iki büyük yapımcısının zıt ama birbirini tamamlayan dünyaları üzerinde yükselir. Doğanın ve hayallerin temsilci olan Hayao Miyazaki, yaşamın sert gerçeklerinin ve sessiz acılarının ustasıdır. Bizi toprağın en yalın ve bazen de en acı haliyle yüzleştiren ise Isao Takahata’dır.

Miyazaki, Ruhların Kaçışı veya Komşum Totoro gibi filmlerinin içindeki inceliklerle, izleyiciyi bir masalın içerisine davet eder. Bu dünyalar hikâye ve görsel bakımdan ilk bakışta çok renkli ve büyüleyicidir. Ancak bazen öyle bir an gelir ki o parlak çizgilerin ardında bir ülkenin bastırılmış acısı, tarihin görmezden geldiği gerçekler ya da bir çocuğun çaresiz sessizliği beliriverir. İşte o zaman devreye yaşamın sert gerçeklerini anlatmaktan çekinmeyen ve sessiz acıların ustası Isao Takahata girer. Isao Takahata’nın elinden çıkan; Ateşböceklerinin Mezarı, tam da o renkli perdeleri aralayıp bizi savaşın varlığıyla yüzleştiren sarsıcı bir gerçeklik sunar. Film, ilk bakışta iki kardeşin hüzünlü hikâyesini anlatmanın yanında savaşın geride bıraktığı ağır yıkımı ve insan ruhunda açtığı derin yaraları tüm gerçekliğiyle gözler önüne serer. Yönetmen bizi etkilemek için abartılı sahneler kullanmaz.

Savaşın yıkımını küçük bir kutunun kapağıyla ya da bir pirinç tanesinin yere düşüşüyle zihnimize işler. Ateşböceklerinin Mezarı, Akiyuki Nosaka’nın yarı otobiyografik romanından sinemaya uyarlanmıştır. 1945 yılında atom bombalarıyla zirveye ulaşan o büyük yıkım, Japonya için sadece fiziksel bir çöküş değil, derin bir toplumsal kırılma noktasıdır. Bu süreç, Japon animesini sadece bir eğlence türü olmaktan çıkarıp ona güçlü bir toplumsal hafıza görevi de yüklemiş; türün o alışıldık renkli ve neşeli ruhunu korurken bir yandan da böylesine ağır gerçekleri işleyebilen çok katmanlı bir anlatım tarzı kazandırmıştır.

Romanın yazarı Nosaka, 1945 Kobe Bombardımanı’nda küçük kız kardeşini açlık ve bakımsızlık sebebiyle kaybetmiştir. Ancak Nosaka için asıl ağır olan ölümün kendisi değil; hayatta kalmış olmanın verdiği o derin suçluluk duygusudur. Yazar, bu romanı aslında ölen kardeşinden bir tür özür dileme ve kendi vicdanıyla hesaplaşma yöntemi olarak kaleme almıştır. Yönetmen Isao Takahata da bu suçluluk duygusunu, film boyunca bizi bir gölge gibi takip eden kırmızı ruh (Seita’nın ruhu) aracılığıyla izleyiciye aktarır.

Filmin orijinal ismi olan Hotaru no Haka’daki ateşböceği kanjisi (Japon alfabe karakteri biçimi), hem ateşböceğini hem de gökyüzünden yağan “yangın bombalarını” sembolize eder. Masum ateşböcekleri ile şehre ölüm yağdıran kıvılcımların aynı kelimede hayat bulması, savaşın, çocukluklarla yan yana gelmesinin yarattığı trajedinin bir metaforudur. Normalde ışık saçan bir canlıyı temsil eden bu isim, harf oyunlarıyla ölüm yağdıran bir saldırı aracına dönüştürülmüştür; yani estetik bir parıltı, saniyeler içinde trajik bir yangına evrilir. Sonuç olarak bu yapıt, tarihin tozlu sayfalarında kalan bir felaketi iki çocuğun gözünden anlatarak; filmi anlatısının dışına taşırır ve modern dünyanın hafızasına görsel bir vasiyete bırakır. Nosaka’nın özür mektubu olarak kaleme aldığı bu kefaret duygusu, Takahata’nın fırçasında hayat bulur. Bu duygu, filmin atmosferini tıpkı sisli bir sabah gibi kuşatan sahnelerin arasında sessizce süzülen bir vicdan muhakemesine dönüşür.

Yazarın bu içsel sancısı, bizi karanlık bir perdenin ardındaki o ilk görüntüye, bir çocuğun son nefesini verdiği istasyon köşesine davet eder. Film, bizi alışılagelmiş bir başlangıç yerine sarsıcı bir sonla karşılar. Hikâye, 1945 yılının son günlerinde bir tren istasyonunun soğuk zemininde, ana karakter Seita’nın bitkin bedeniyle başlar. Bu bir son değil, bir ruhun huzura kavuşma anıdır. Seita’nın ruhu, kendisinden önce giden küçük kardeşi Setsuko ile buluştuğunda, zaman geriye akar ve bizi felaketin başladığı o turuncu gökyüzüne, Kobe Bombardımanı’na götürür.

Amerikan hava saldırıları şehri küle çevirirken, annelerini kaybeden bu iki çocuk, babalarının da donanmada olmasıyla kimsesiz kalır. Savaşın sadece binaları değil, vicdanları da yıktığı bu dönemde sığındıkları teyzelerinin evi, onlara “hazır yiyici” damgası yedikleri bir hapishane olur. Seita’nın çocuksu gururu ve kardeşini koruma içgüdüsü, onları bu duygusal çölleşmeden kaçırıp terk edilmiş bir sığınağa (mağaraya) sürükler.

Bu kaçış bir özgürlük ilanı gibi görünse de aslında trajedinin kapalı kapılar ardında sessizce büyümesinin başlangıcıdır. Sığınaktaki yaşam, yerini hızla açlığın ve hastalığın pençesine bırakır. Yiyecek bulamayan Seita’nın çaresizliği, Setsuko’nun yetersiz beslenmeden dolayı hayaller görmeye başlamasıyla doruğa ulaşır. Setsuko’nun açlıktan dolayı yerdeki taşları meyveli şeker sanması, trajik bir sahne olarak zihnimizde yer eder.

İllüstrasyon: Rabia Dalcı

Setsuko’nun ölümüyle Seita, kardeşinin soğuk bedenini bir tepenin üzerinde yakarken, küllerini her zaman yanlarında taşıdıkları o meşhur Sakuma Drops (meyveli şeker) kutusuna koyar. Bir zamanlar neşe ve tatlı bir çocukluk vaat eden o metal kutu, artık bir hatıra kabına ve bir “yaşam kalıntısına” dönüşmüştür. Çok geçmeden Seita da o istasyon köşesinde aynı kadere teslim olur. Bu iki küçük ruhun hikâyesi biterken geride bıraktıkları boşlukta bazı imgeler asılı kalır.

Sığınağın tavanını aydınlatan cılız ışıklar veya paslı bir şeker kutusu, sadece birer nesne olmaktan çıkıp savaşın tüm dehşetini sırtında taşıyan devasa metaforlara dönüşür. Şimdi, o karanlık sığınağın içindeki ışık oyunlarına ve bu trajedinin toplumsal köklerine daha yakından bakalım.

Sığınağın zifiri karanlığında geçen o meşhur gece sahneleri, filmin en derin görsel metaforlarını tek bir ışık hüzmesinde toplar. Geceyi aydınlatmak için toplanan ateşböcekleri, sığınağın tavanında kısa süreli bir yıldız kümesi oluşturur. Bu sahne yaşamın kırılganlığını ve savaşın acımasızlığını temsil eder.

Parıltılar, bir yandan çocukların vaktinden önce sönen masumiyetini ve doğanın geçici güzelliğini simgelerken; diğer yandan gökyüzünden süzülen yangın bombalarının parıltılarıyla görsel benzerlik gösterir. Bu durumu izleyiciyi estetik bir tezatın içine hapseder. Ertesi sabah ölen ateşböcekleri için Setsuko’nun açtığı o küçük mezar, sadece böceklerin sonu değil; umudun ve çocukluğun o sığınakta diri diri gömülüşünün sessiz bir ilanıdır. Işık burada bir umut kaynağı olmaktan çıkarak, kaçınılmaz sonu aydınlatan trajik bir göstergeye dönüşür.

İllüstrasyon: Rabia Dalcı

Takahata, bu yapıtıyla bize cephelerdeki stratejik zaferlerin yerine savaşın sivil halkın ve özellikle çocukların ruhunda açtığı o onarılmaz gedikleri gösterir. Film, büyük orduların gürültüsünden ziyade, vicdanların nasıl yavaş yavaş çölleştiğine ve toplumsal bağların nasıl birer birer koptuğuna odaklanır. Savaşın yarattığı kıtlık ve korku, insanların şefkat duygusunu köreltmiş; onları sadece hayatta kalmaya odaklanan duygusuz birer kabuğa dönüştürmüştür. Filmin anlatısında toplumsal çürüme bir zamanlar mutluluk saçan o meyveli şeker kutusunun, fi lmin sonunda bir ölüm kabına dönüşme ile sembolize edilir.

Yönetmen savaşın asıl bedelinin haritalarda değişen sınırlar değil, şeker kutusuna sığdırılan ve kimsenin fark etmediği o minik hayatlar olduğunu gözler önüne serer. Seita’nın istasyondaki son nefesi ve Setsuko’nun sığınaktaki sessiz vedası, tamamı çizilerek üretilmiş anime filmde gerçeği görünür kılarak fi lmi hafıza mekânına dönüştürür. Bu sayede Isao Takahata, tarihin üzerini örttüğü toplumsal travmaları gün yüzüne çıkarırken izleyiciyi bu travmaların tanıkları haline getirir.

Ateşböcekleri söner, şeker kutuları boşalır ve savaşlar biter. O boş kutunun içine sığdırılan minik hayatların ağırlığı ise modern dünyanın belleğinde bir iz olarak kalır. Bu yapıt bize savaşın asıl kaybedeninin haritalarda değişen sınırlar olmadığını gösterir.

Filmde çocukların hayallerinin sığınaklara gömüldüğü sarsıcı bir dille hatırlatılır. Bu yüzden film bittiğinde ekranda beliren karanlık, izleyiciyi kendi vicdanıyla baş başa bırakır.

Ateşböceklerinin Mezarlığı yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Tekno-feodalizm, dijital platformların kullanıcı verisi üzerinden güç ve sermaye biriktirdiği yeni bir ekonomik düzeni ifade eder.

Tekno-Feodalizm: TikTok Dili ve Platform Ekonomisinin Yükselişi

Şayet feodal derebeylerinin modern varyantları, normatif bir gerçekliğe dönüşürse, asıl mesele sistemin nasıl adlandırılacağı ya da hangi kavramlarla aydınlatılacağı değil; sistemin temel yakıtı olan bizlerin yani serflerin; bu dijital, çarpık feodal yapılarda topraksız, mülksüz serfler olmayı kabullenip kabullenmeyeceği olacaktır.

Dijital Kültür ve TikTok Dilinin Yükselişi

Bir sohbet esnasında yapılan şakayı anlamadığımız anlar elbette oluyordur. İşin garibi, bu anlayamadığımız anlar; sosyal mecralarda ne kadar az vakit geçiriyorsak o kadar artabiliyor. Bunun sebebi yeni bir aktör, “Ekran Süresi”. Hatta bu durum, bir mizah unsuru olarak “TikTok dili” adıyla günlük hayata da yansıyor. Çok geriye gitmezsek, “internet fenomenleri” adıyla bir sürü popüler içeriğe zaten sahiptik. Geçmişte de bazı kişiler ya da anlar fenomenleşiyordu. Bugünü farklı kılan ne? Bahsi geçen bu “TikTok dili” mi? Geçmişin mizah unsurlarının aksine bugün, mizahı anlamak ya da yapabilmek için ekstra bir uğraş gerekiyor. Birçoğumuzun “ekran süresi” mizaha gülmeyi bırak, anlamaya bile yetmiyor. Ancak asıl sorulması gereken soru; “Eskiden popüler olan içerikler, internetin fenomenleriyken, bugün mizaha yön veren bu dil, neden TikTok’un dili?”

Ekran Süresi ve Platform Ekonomisinin Boyutu

DemandSage’in 2025 yılında bir diğer boyutu, bu ortalama Z kuşağına inildikçe 9 saate kadar çıkıyor. Aynı araştırmaya göre, bu 9 saatin yaklaşık olarak 2 saati TikTok’ta, yaklaşık 3 saati Netflix, Hulu, Disney+ gibi mecralarda geçiyor. Bu verilere göre günlük yaşantımızın üçte birini belli başlı bazı platformlarda harcıyoruz. Bakın internette değil, platformlarda. Üretime katıldığımız kadar, içerik tüketiyoruz. Uyuduğumuz kadar kaydırıyor, beğeniyor, paylaşıyoruz. Ayrıca bu platformların birçoğu aslen içerik bile üretmiyor. Hatta kullanımımıza ücretsiz sunuluyor. Sadece internet ücreti ödemek erişmek için yeterli oluyor. Peki bu platformlar nasıl para kazanıyor? Nasıl varlığını sürdürmeye devam edebiliyor? İşte tüm bu sorular “Tekno-Feodalizm” kavramını gündeme taşıyor. Bu mecraların çok büyük bir kısmının sahipliğini yapan; Apple, Google, NVIDIA gibi şirketlerin oluşturduğu Magnificent 7 (Muhteşem Yedili) birçok ülkenin GSYİH’ından daha fazla servete sahip. Örneğin Çin’in GSYİH’ı 2022 yılında 19.2 Trilyon dolarken, Muhteşem 7’linin serveti, 22 Trilyon kadardı. Bu durum, ülkeler üstü bir ekonomik gücü gündeme getiriyor. Ücretsiz olarak eriştiğimiz ya da aylık bedellerle kullandığımız bu platformlar, mesela TikTok, verilerimizi satarak zenginleşiyor. Bu verileriyse; beğeni tercihlerimiz, paylaşımlarımız hatta izlediğimiz bir videoda geçirdiğimiz vakit gibi parametreler belirliyor. Eğlenmek ya da boş vaktimizde öylesine bir bakınmak için girdiğimiz sosyal mecralarda, birer fabrika işçisi gibi durmaksızın çalışıyor, hiçbir karşılık almadan emeğimizi veriyoruz. Bu boş vakit aktivitemiz, internet ortaya çıktığından beri vardı. Ancak bugün farklı olan şey, kitlesel olarak aktivitemizi belirli platformlarda topluyor oluşumuz. Hatta işi biraz daha ileri götürürsek platformların, kişiselleştirilmiş algoritmalarla neleri beğeneceğimizi ya da kaydırırken neler göreceğimizi belirliyor oluşu.

Tüketirken ürettiğimiz, bilinçsiz bir döngü içine hapsoluyoruz. Platformları meydana getiren şirketlerin hem ekonomik gücünün akıl dışı olması hem de günlük yaşantı üzerinde bu kadar belirleyici olmaları; özellikle de bu ekonomik gücün hayatın farklı alanlarında tüketilebilir hizmet ya da ürün üreten diğer şirketlerde olduğu gibi tabana çalışanlar yoluyla geri kazandırılamıyor olması “TeknoFeodalizm’i” son derece kritik hale getiriyor da denilebilir. Meta’nın 2024’te çalışan sayısı 80.000 iken, Volkswagen’in (VW) çalışan sayısı yaklaşık 680.000 kadardı. Meta şirketi 2025 yılında ciddi bir büyüme gösterirken, çalışan sayısı 60.000’e kadar gerilemişti. Bu bize gösteriyor ki META, Apple gibi şirketlerin çalışanları, sadece bu platformlar üzerinde ARGE çalışmaları yapmak ya da sürdürülebilirliği sağlamak için işe alınıyor. Çünkü parayı kazandıran şey çalışanları değil, platformun kullanıcı olan bizler ve ürettiğimiz veriler. Peki neden yeni teknolojik ürünler ya da hizmetler ortaya çıkmıyor da verilerimiz tek bir yerde toplanıyor? Bu sorunun cevabını günlük tercihlerimizde aramamız gerekli. Yeni bir telefon aldığımızda ilk iş WhatsApp yüklememiz ya da telefonu kullanılabilir kılmak için YouTube hesabı açmamız gibi. Bu tercihlerimizde bilinçli olmaktan uzak, Muhteşem 7’li ve benzer şirketlerin teknoloji üzerindeki tahakkümünde gizli.

“Gülmek istediğimiz zaman şakalaşmıyor, TikTok’ta kaydırıyoruz.”

Tekno-Feodalizm Nedir?

Kavrama “feodalizm” ekini veren de tam olarak bu durum. Feodalizm, tarihsel ve kavramsal olarak köylülerin toprağa bağlı olduğu, özgür tercihlerden yoksun olduğu üretim biçimine deniliyor. Teknoloji şirketleri de bu ilişkiyi teknoloji üzerinden bugün, yeniden üretiyor. Örneğin, temel bir ihtiyaç olan sosyalleşmeyi kafelerde değil, Instagram hesaplarımızda arıyoruz. Bilgiye temel erişim olan kitapları okumuyor, okuyanların çektiği YouTube videolarınız izliyoruz. Gülmek istediğimiz zaman şakalaşmıyor, TikTok’ta kaydırıyoruz. Bir insana verilecek değeri, sosyal mecralardaki takipçilerinden ölçüyor, bir şeyi almak istediğimiz zaman dükkân gezmiyor, mesela TEMU’dan sipariş ediyoruz. Uzayıp giden bu liste, sadece internetin değil, platformların da günlük hayatı düzenleyen adeta birer altyapı teknolojilerine dönüştüğünü gösteriyor. Toprağa bağlı olan köylüler gibi, platformlara bağlı olan, özgür tercihlerimizin algoritmalarla düzenlendiği bir gerçekliğe kavramsal olarak bakıyoruz. Biriken servet temelli ekonomik gücün de “Tekno-Feodalizm” gibi bir endişe yaratması aslında birazcık daha bundan.

Platformların Gündelik Hayatı Dönüştürmesi

Mahallenizde esnaflık yapan bir dönerci, sadece aynı sokakta müşterisini kaptıracağı başka bir esnafla değil, bu altyapı teknolojisinden faydalanan, erişim alanındaki tüm esnaflarla rekabet ediyor. Örneğin bir döner söyleyeceğiz; bu döneri bundan birkaç yıl önce söyleyeceğimiz dükkâna gidip yemiş olmalıydık. Eğer daha önce gittiysek ve iletişim numarası varsa, bir de bireysel motor kuryesi sipariş bırakıyorsa ancak o zaman evimize sipariş edebiliyorduk. Artık birkaç mahalle öteden dâhi evimize sipariş edebiliyoruz. Bugün açılan yeni bir dükkân da olsa yıllardır bu hizmeti veren bir dükkân da olsa “Getir, Yemeksepeti, TrendyolYemek” gibi uygulamalarda sanal bir dükkân açmak zorunluluğunda. Dönerciyi bir kenara atarsak, insanlarla istikrarı bir şekilde iletişimi devam etmek için WhatsApp’a, düğünümüzü duyurmak için Instagram’a hatta işi biraz daha ileri götürürsek, bir konuyla ilgili düşünmek, yazmak ve üretmek için yapay zekâya ihtiyacımız var. Bu yüzden altyapı dediğimiz şeyi teknolojik olarak değil, gündelik olarak ele almalıyız. Şirketlerin sundukları şeyler sadece teknolojik bir ürün değil, gündelik ihtiyaçlarımıza da altyapı sağlayan yeni bir sitem. Hayatın herhangi bir noktasında artık var olmak için bu sisteme muhtacız. Ancak sorun şu ki üreterek var olan bizler, üretmek için de bu altyapı teknolojisine kira ödemek zorundayız. Bu kirayı sosyal mecralarda dolaşarak da ödeyebiliriz, yeni bir hizmet ya da ürün üretip bunu pazarlamak ya da toplumda anlamlandırılmasını sağlamak için kullandığımız platformlarda da. Herhangi bir ücret ödemen sinemadan da konuşamayız, konuşan birilerini dinlemek için reklam izlemeden de dolaşamayız. Belki de tüm bu yan ürünleri terk edip kaderimizi kabullenmek, her ay birbirinden farklı bir sürü platforma para ödememiz gerekiyordur. Hayatın her alanı, teknoloji devlerinin tahakkümü altında hatta biyolojik ekosistemimiz bile. Dopamini TikTok ya da fotoğrafımıza gelen beğeniler olmadan nasıl salgılayacağız ki?

TikTok Dili ve Yeni Kültürel Üretim Biçimleri

Asıl konuya, “TikTok dili” kısmına geri dönersek, çıkan şeyin sadece bir fenomen değil, Tekno-Feodalizmin nesnel bir sonucu olduğunu anlamak mümkün. Tüketimle olan ilişkimiz son derece hızlanmışken bu tür mecraların onları diledikleri şekilde yeniden üretmeleri, kültürle olan bağımızı da yeniden şekillendirmekte. Elle tutulur ve geleneksel üretim anlayışımızdan uzak olan bu yeni sistemin ürünü “bulut” sermayeler, -yani bizlerin servet ürettiği modellerdönerciyle akademisyeni, influencerla fabrika işçisini aynı eksende birleştirip, iş hayatlarının yanı sıra kültürel ve sosyal olarak var olması için de gece gündüz çalıştırıp duruyor. Yeni bir paradigmanın eşiği sayılabilecek, bu hayatı düzenleyen altyapı teknolojileri yani platformlar bizlere yeni bir gerçeklik sunuyor. Hayatın herhangi bir alanında iş yapmak isteyen tüm girişimler, verileri satın alarak tüketiciye ulaşıyor, tüketicilerse hiç durmadan veri üretiyor. Belki de bu yüzden Bazı şirketlerin serveti ülkelerle yarışıyor. Kısacası “TikTok dili” hayatı yeniden üretirken, kendini de hayatla sürekli yeniden üretiyor. Gündelik yaşamımız hiç durmadan çalışarak geçiyor. En iyisi var olabilmek için “TikTok” dili öğrenmek!

Ortaçağ’a Dönüş – Tekno Feodalizm yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Nietzsche’den Baudrillard’a: Son İnsan ve Tüketim

“Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır.”

Simülasyon ve simülakrlar kuramıyla gerçeklik algımızı, hatta gerçekliğin ta kendisini yeniden tanımlayan Jean Baudrillard, tüketimin ve toplumun bu dönüşümle birlikte yeniden üretildiğini savunur. Ancak Baudrillard denilince simülasyon kuramının akla gelmesi, yazarın tüketim ve toplum ilişkisine dair erken dönem analizlerinin bir miktar gölgede kalmasına neden olmuştur. Oysa Baudrillard, Tüketim Toplumu eserinde konuya derinlemesine eğilmiş ve oldukça özgün bir perspektif sunmuştur. Baudrillard, birbirinden farklı iki düşünce geleneğinden beslenerek yeni bir toplum yorumunda bulunur: Bu yapının bir ucu Marksist emek-değer teorisinin eleştirisine, diğer ucu ise Nietzsche’nin modern toplum eleştirisine dayanır. Baudrillard’ın güçlü kalemiyle kesişen bu iki temel hat, toplumsalı çarpıcı bir gerçeklikle yeniden tasvir eder. Friedrich Nietzsche’nin “Son İnsan”ı ölürken yanında erdemi ve anlamı da götürmüştür; belki de “gerçeklik”, bu ölümlerin sonuncusudur.

Marksist Üretimden Baudrillard’ın “Gösterge Değeri’ne”

Baudrillard, Üretimin Aynası adlı eserinde Marksist teoriye sert eleştiriler getirerek düşüncesini daha keskin bir çizgiye taşır. Ona göre Karl Marx, kapitalizmi eleştirirken büyük bir tuzağa düşmüştür: Üretim kavramını insanlığın temel ve doğal hali gibi kabul etmiştir. Yani Marx, insanı sadece “üreten bir varlık” olarak tanımlayarak, aslında eleştirdiği kapitalist sistemin aynasından bakarak yansımada yine aynı sistemi görmüştür. Kapitalizmin yerine komünizmi koyarken bile, sistemin işleyiş mantığını değil, sadece direksiyondaki sürücüyü değiştirmeyi önermiştir. Baudrillard ise bu kısır döngüden çıkmak için sistemin kodlarının tamamen değişmesi gerektiğini savunur. İşte bu noktada klasik “emek-değer” teorisini bir kenara bırakarak ve oyunun kuralını değiştiren o meşhur kavramını sahneye sürer: Gösterge Değeri. Peki, nedir bu gösterge değeri? Bu kavram en basit tabiriyle, bir ürünün ne işe yaradığıyla ilgilenmekten ziyade, onun aracılığıyla toplumsal hiyerarşide ben buradayım deme şeklidir. Artık tüketilen asıl şey, ürünün fiziksel nesnesi değil; o ürünün diğerlerinden farkı ve bundan doğan imajdır. Tüketim toplumu, bu gösterge değerinin dev bir dalga gibi her şeyi yuttuğu ve yeniden anlamlandırdığı bir çağın niteliği haline gelir. Artık insanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur. Nesneler artık işlevine yönelik bir ihtiyacı gidermekten çok, statümüzü sergileme ihtiyacımızı karşılamak için vardır. İşin en ironik ve çarpıcı yanı da şudur: Bizler artık evi, eşyayı, vitrini yani nesneleri düzenleyen özgür bireylerden ziyade nesneler sistemi tarafından yaşamının tüm alanları tasarımlı hale gelen bir toplumun parçası haline gelmişizdir.

Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır. En önemlisi de bu tipolojinin; yaratıcılıktan tamamen uzak, salt tüketime odaklı bir yaşama hapsolmuş olmasıdır. Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı eserinde tasvir ettiği son insan, “Mutluluğu biz icat ettik” der ve göz kırpar. İşte bu manidar göz kırpma, hakikati görmeyi reddedişin ve o yüzeysel memnuniyetin oldukça çarpıcı bir sembolüdür.

“İnsanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur.”

Baudrillard’a göre, bu göz kırpan yüzeysel memnuniyet aslında bir yanılsama, yani bir simülakrdır. Tüketim toplumundaki birey için mutluluk; artık doğuştan gelen bir hak değil, yerine getirilmesi gereken bir yurttaşlık görevi halini almıştır. Tüketici mutlu olmak zorundadır çünkü mutsuzluk, sistemin kusursuz işleyişinde bir arıza, affedilemez bir uyumsuzluk olarak kabul edilir.

Nietzsche’nin Son İnsan’ı pasif bir çürüme içindeyken, Baudrillard’ın tüketicisi sistem tarafından sürekli haz almaya, deneyimlemeye ve kendini gerçekleştirmeye zorlanan hiperaktif bir öznedir. Sistem üründen önce o ürüne duyulacak arzuyu ve düşünce biçimini üretir; insanlara neyi, nerede ve nasıl tüketeceklerini dikte eder. İnsan gördüğü şeye okuduğundan veya hissettiğinden daha fazla inanan bir varlık olduğu olarak konumlandığından böylesi bir evrende simülakrlar kusursuz biçimde işler. Sonuç olarak karşımızdaki şey gerçeklik değil; gerçekliğin yerini almış, baş döndürücü bir simülasyondur.

Özellikle 21. yüzyılla birlikte medyanın baş döndüren hızı, bu süreci bambaşka bir boyuta taşır. Hayatımıza giren sosyal medya ve popüler kültür araçları artık sadece TV ekranlarında değil; ceplerimizde, yatak odalarımızda, her anımızda tahakküm kurabilen devasa bir güce dönüşür. Sosyal medya ve Baudrillard’ın bahsettiği simülakrlar, artık aynı makinenin dişlileri gibi çalışmaktadır. Tüketim toplumunda nesnelere anlam yükler, popüler kültür bu anlamları paketler, sosyal medya da bu anlamları hızla dolaşıma sokar hale gelmiştir. Instagram veya TikTok’ta karşımıza çıkan ‘clean girl’, ‘old money’ veya ‘main character energy’ gibi etiketler, bize birer yaşam tarzı gibi sunulsa da aslında hepsi satın alınabilir birer kimlik setinden ibaret. Artık herkes hem vitrin hem de tezgâhtar. Üstelik popüler kültür ile sosyal medya ortaklığı bunu zorla değil; eğlenceyle, mizahla ve estetikle yapar halde. Bize fısıldadığı yalan ise şu: Eğer bu ürünü almazsan görünmez olursun. Var olabilmek ve ben buradayım diyebilmek için bu sahte ihtiyaçları tüketmek zorundasın. Ayrıca tezgâhta sadece eşyalar da yok; mutluluk, yas, politik öfke gibi duygular da tıpkı birer nesne gibi hızla tüketilen birer eşyaya dönüşüyor.

İşte tam da bu yüzden, Baudrillard’a göre Tüketim Toplumu’nun motoru eksiklik hissi ve haz ile çalışır haldedir. Simülakrlar ise gerçekliğin koltuğuna oturarak bizi geri dönüşü olmayan bir yola sokmuştur. Artık gerçek ihtiyaçların yerini, gerçekmiş gibi hissettiren o parlak imgelerin peşinden koşma arzusu almıştır. Dolayısıyla bugün sorulması gereken asıl soru şudur: İnsanlar artık bir şeyleri mi tüketiyor, yoksa tüketilebilir hale gelmiş anlamların içinde mi geziniyor? Dönüp dolaşıp geldiğimiz yer, bir varoluş savaşında olduğumuzdur. Belki de dijital çağın vitrininde yankılanan o kadim hakikat, Shakespeare’in dediği gibidir: “Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu!”.

Nietzsche’den Baudrillard’a: Son İnsan ve Tüketim yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

“Simülakrlar dünyasında anlamı koruyan tek şey, Truman’ın görüntülenemeyen zihnidir. Christof bir konuda haklıdır: Dışarısı da tehlikelerle dolu. Evet, dışarıdaki dünya Seahaven gibi güvenli değildir; kaotiktir, belirsizdir yani Baudrillard’ın ifadesiyle ‘Gerçeğin Çölü’dür. Belki de Christof’un hapishanesi Seahaven değil; gerçeğin peşine düşmek ve sorgulamak yerine anlamı değiştirmeyi seçen bizlerin konforlu salonlarıdır.”

The Truman Show ve Simülasyon Evreni

“Günaydın, tünaydın ve iyi geceler.”

Bu replikle başlayan The Truman Show filmi; Truman Burbank adında 30 yaşındaki Amerikalı bir adamın, doğumundan itibaren simülasyon içinde sürdürüldüğü hayatını konu alır. Bu hayatın günün 24 saati kesintisiz canlı yayınla tüm dünyaya televizyon üzerinden servis edildiği film, gerçeğin ve mahremiyetin yok oluşunu simgeleyen çarpıcı bir yapımdır. Truman’ın hayatında doğallığa ve tesadüflere yer yoktur. Onun hayatı, günleri, anbean karşılaşacağı kişiler ve kuracağı diyaloglar kader denen tasarlanmıştır. Tüm bu işleyişin arkasında “Christof” (Adamı kelimesinin İngilizcedeki karşılığı olan anlamıyla “Gerçek Adam”dır. İronik bir diğer nokta ise soyadı olan “Burbank” kelimesinin, Kaliforniya’da ünlü Hollywood stüdyolarının bulunduğu medya şehrinin ismi olmasıdır.

Truman, simülakrlarla çevrili bir dünyada simülasyonun sınırlarını zorlayan tek kişidir. Bu isimlendirme, Truman’ın simülasyon evreninin içindeki çelişkili konumunu anlatır. Yaşadığı Seahaven adlı kurmaca kasabada yer alan herkes onun için oyuncudur. Gerçekliğe sahip değildirler; diyalogları ve hareketleri, repliklerini ezberler ve Truman’ı simülasyon olan hayatında tutmak için en iyi rolü oynarlar. Masum Truman ise bu kurgu evrende tek hakikatli, yaşamı ve kaderi sahip olduğu olan bireydir. Ancak, öte yandan kendisinin gerçektir. Baudrillard’ın tabiriyle sistem; sürdürülebilirliğini sağlamak, sahteyi gerçekmiş gibi göstermek ve izleyiciye hakikati hissettirmek için “Gerçek Adam”ın masumiyetine muhtaçtır.

Yaşadığı çoğunlukla yapay ve kurmaca bir dünyada kalan insanlar, zamanla iletişim araçlarının sunduğu simülasyonların zihnini kurcalayan “Gerçek nedir?” sorusu, modern dünyada gülünçleşmiştir. Simülasyon konforuyla birlikte yaşamayı seçen insanlar, bu sorunun muhtemelen bir anlamı olmadığına kanaat getirirler. Kendisini bir televizyon programının başrolünde oynayan Truman Burbank, modern dünyanın kusursuz işleyen mekanizmasını temsil eder. Ancak gerçeklik ve özgürlük, bireyin bu düzen içinde kendini konumlandırmasıyla anlam kazanır. O yüzden Truman’ın hikâyesi, yalnızca bir karakterin değil, insanın kendi gerçekliğini arama mücadelesinin de hikâyesidir.

“Baudrillard’a göre Truman’ın dünyası basit bir yalan veya taklit değildir. Taklit, doğası gereği hâlâ bir gerçeğin olduğunu kabul eder ve bize hatırlatır. Bu bağlamda Truman’ın yaşadığı Seahaven’daki durum, Baudrillard’ın simülasyon ve simülakr kavramlarıyla açıklanabilir.”

İşte Disneyland da bu özlem duygusunu bastırmak ve yok etmek için kurulmuştur. The Truman Show filmindeki Seahaven kasabası da Truman için özel olarak tasarlanmış bir Disneyland işlevi görmektedir. Ama Truman’ın yaşadığı çok daha trajiktir. Disneyland ziyaretçilere pasif bir illüzyon sunarken; Truman’ın gerçeği olarak algıladığı, doğrudan yaşamının içine işlemiş bir simülasyondur.

Buradaki temel yanılgı dış dünyanın gerçek olduğu fikridir; çünkü Disneyland’ın bireyi, dış dünyanın da bir simülasyon olduğu gerçeğini gizlemektir. Ziyaretçilerin gerçek zannederek döndüğü dünya da tıpkı Truman’ınki kadar kurmacadır.

Baudrillard’a göre Truman’ın dünyası basit bir yalan veya taklit değildir. Taklit, doğası gereği hâlâ bir gerçeğin olduğunu kabul eder ve bize hatırlatır. Bu bağlamda Truman’ın yaşadığı Seahaven’daki durum, Baudrillard’ın simülasyon ve simülakr kavramlarıyla açıklanabilir.

Baudrillard’a göre Truman’ın dünyası basit bir yalan veya taklit değildir. Taklit, doğası gereği hâlâ bir gerçeğin olduğunu kabul eder ve bize hatırlatır. Bu bağlamda Truman’ın yaşadığı Seahaven’daki durum, Baudrillard’ın simülasyon ve simülakr kavramlarıyla açıklanabilir.

Baudrillard’ın teorisine göre simülasyon, gerçeğin yerine geçen, onun yokluğunu gizleyen ve gerçeklikten bağımsız bir şekilde var olan bir modeldir. Simülakr ise bu modelin, gerçeğin yerini tamamen alarak onunla herhangi bir bağının kalmaması durumudur. Artık gerçeklik değil, yalnızca simülasyon vardır. Baudrillard’ın ifadesiyle bu durum “hipergerçeklik”tir.

Hipergerçeklik: Truman’ın Dünyası

The Truman Show filminde Truman’ın yaşadığı dünya, bu hipergerçeklik kavramının somut bir örneğidir. Truman’ın çevresindeki her şey, gerçeğin birebir kopyası gibi görünse de aslında tamamen yapaydır. Bu dünya, izleyicilere gerçeklik hissi verirken, aslında bir televizyon setidir. Truman’ın yaşadığı her an, izleyiciler için bir eğlenceye dönüştürülmüştür.

Christof’un kontrolündeki bu dünya, Truman’ın özgürlüğünü kısıtlayan bir hapishaneye dönüşmüştür. Truman’ın bu hapishaneden kurtulma çabası, insanın kendi gerçekliğini arama mücadelesini simgeler.

İllüstrasyon: Dilan Ateş

Flashback sona erdiğinde Truman’ın tepesine sadece onu izlatan bir yağmur yağmaya başlar. Bulut resmen onu takip etmektedir. Ama bu tuhaflık Truman’ı korkutmaz, aksine şüphelerini katıksız bir şekilde doğrular. Heyecanla eve döndüğünde karısına Fiji’ye gitme planını anlatır. Bu sahne yönetmenin Truman’ın ne kadar az tanıdığının göstergesidir. Truman uyguladığı yağmura rağmen Truman’ın geçmişini hatırlayıp korkacağını sanmıştır; fakat Truman’ın ilk düşüncesi okyanusu geçerek Fiji’ye gitmek olur. Ve film sonunda tüm engellemelerle rağmen Truman bir gemi bulup tek başına bu yolculuğa çıkar. Fiji’ye gitme hayalini sonunda gerçekleştirebileceğini düşünür ama yöntem buna izin vermemektedir.

Truman, geçmişinin yüzüğü yapay denizde sona gelir ve gökyüzü görünümündeki dekora çarpar. Yüzünde hem şaşkınlık hem de hayal kırıklığı vardır. O an yönetmen ilk kez Truman ile doğrudan iletişime geçmeye karar verir. Truman onu göremez, yönteminin sesi gökyüzünden gelir. Bu bir anlamda yönteminin kendisinin Truman’ın yaratıcısı olarak gördüğünün kanıtıdır. Yöntem Truman’a “Dışarıda senin için yarattığım bu dünyadan daha fazla gerçek yok.” dediği anda Truman’ın karşı cevabı şok edicidir. “Hiçbir zaman kafama tek bir kez bile yalan söyleyen biriyle konuşmak istemedim.” diyerek Truman’ın kararının uyuşmamasını açıklar.

Truman sahneden çekilmeyi, kendi gerçekliğini aramayı tercih eder ve siyah kapıdan çıkar. Bu sahne, dışarıdaki hayatın korkunç ve kaotik olma riskinin farkındalığıyla bugün çoğu zaman insanların kendi gerçekliğini aramaktan kaçınan bir konforu tercih ettiğini düşündürür. Çünkü sistem; ancak insanlar kendi gerçekliğini sorgulamazsa ve bu gerçeklik, sistemin sunduğu konforlu simülasyonlarla ikame edilirse ayakta kalabilir.

Truman’ın daha sonra neler yaşadığını hiç görmüyoruz. O hayat boyunca kameralar izlenir ve bu durumdan kurtulabilmek için her şeyi dener. Onun yalnız yaşama çabası yok sayılıp kapanıp çıktığında neler yaptığı görülmesi olasıdır, filmde bu simülasyondan çıkışı hali aktarılmaz. Çünkü bundan sonrası Truman’a özel bir deneyimdir. Filmin asıl finali, Truman’ın özgürlüğüne ulaşmasına TV karşısında sevinen fakat ekran karardığında “Diğer kanallarda ne var?” diye soran iki güvenlik görevlisidir. Bu son, tüm temaları birbirine bağlar. Bu sahne Baudrillard’ın dile getirdiği gibi medyanın, adeta gerçekliğin yerine geçen bir simülasyon haline geldiğini ve insanların bu sonsuz akışın içinde nasıl uyum sağladığını gözler önüne serer.

Truman, bu yapay dünyadan çıkarak gerçekliğin ne olduğunu keşfetmeye çalışır. Ancak bu keşif, onun için yeni bir başlangıçtır. Gerçeklik, Truman’ın hayal ettiği kadar basit olmayabilir. Bu nedenle, Truman’ın hikâyesi, insanın kendi gerçekliğini arama sürecini simgeler.

Simülakrlar dünyasında anlamı koruyan tek şey, Truman’ın görüntülenemeyen zihnidir. Evet, dışarıdaki dünya Seahaven gibi güvenli değildir; kaotiktir, belirsizdir yani Baudrillard’ın ifadesiyle “Gerçeğin Çölü’dür. Belki de Christof’un hapishanesi Seahaven değil; gerçeğin peşine düşmek ve sorgulamak yerine anlamı değiştirmeyi seçen bizlerin konforlu salonlarıdır.

Christof Truman’ın nasıl simülakrların içinde değil de doğal bir akışta yaşadığını anlamış, bu film de aslında bizi aynı yere indirir. Bizler Truman’ın simülasyon olan dünyasını izlerken tıpkı Disneyland ziyaretçileri gibi kendi yaşadığımız dünyanın gerçek olduğu yanılgısına düşeriz.

Truman uyandı ve gitti. Peki ya biz? Bizler hâlâ yayındayız…

Gerçeğin Çölüne Hoş Geldin Truman yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İllüstrasyonlar: Şirvan Kopçuk

Saat sabahın yedisi, Edirnekapı metrobüs durağından yürüme ile on beş dakika mesafeye, Kuş Pazarı’na gidiyoruz. Mezarlıktan aşağıya dosdoğru salındık tabii. Sağanak yağmur ensemize vura vura Surdibi’ne kadar geldik. İki masalı küçük bir börekçide ağzımıza iki lokma atalım dedik ki Cemşit Abi ile tanıştık orada. On dört senedir işletiyormuş bu dükkânı. Çayımızı doldururken sorduk Abimize. Adını duyduk gelelim dedik ama varlığından bile emin değildik kuş pazarının. Anlattı bize. Amma da köklüymüş bu pazar. Zamanında Kale’de perşembe günleri kaçak kuruluyormuş. Polis de rahat vermiyormuş kuşçulara. Oradan Topkapı’ya geçmişler. Perşembe günleri kuralım pazarı demişler. Bu sefer de esnaf yapışmış ensesine kuşçuların. Çok pislik yapıyorlarmış esnafa göre. Yeni kurulan pazar da kaçakmış eskisi gibi. On bir sene zorlamışlar şanslarını şöyle böyle. Şimdi Edirnekapı’da yer tutuyorlarmış.

Nerden baksan burada da bir on beş sene devirmişler. Çayımızı yudumlarken, uyardı Cemşit Abi bizi. Cüzdanınıza dikkat edin, çok dikkat çekmeyin, kimseye babalanmayın diye. İşimiz olmaz ama birazcık tırsmadık değil gitmeden. Neyse koyulduk tekrar yola, koymuştuk bir kere kafamıza. Yollar daraldı, tekinsiz bir hal aldı. Marketler bakkallara, apartmanlar gecekondulara döndü. Sonra aradığımız yeri bulduk. Altay Spor Kulübü, bir de beyaz tenteler. Tam surun dibinde, antrenman sahasının yanında ne esnafın ne de polisin rahatsız edebileceği, pisliğinin dert olmayacağı güzel bir yer bulmuş kuşçular. Yağmurun altında sırılsıklam olmuşuz, elimiz yüzümüz donmuş ya, girelim bir tentenin altına diye kapıya doğru koşturduk. Yirmili yaşlarda iri yarı bir genç kesti önümüzü. Zaten gerile gerile gelmişiz, “Buyur abi” dedik, çözüldük karşısında.

Bilet sordu bize. “Nasıl yani, ne bileti?” dedik şaşkınlıkla. “Tezgâh açacaksanız yüz liralık bilet, tezgâh dolaşacaksanız yirmi lira” dedi. Çıkardık verdik parasını; barkodlu, seri numaralı biletleri tutuşturdu elimize. Söğüşlendik mi bilemedik, devam ettik pazara. Pazar hayal ettiğimizden küçüktü ama nerden baksan yol boyu, otuz kırk tezgâh vardı yan yana. Tezgâhları gezmeden bir abi çağırdı bizi yanına. Herhâlde anladı buranın yabancısı olduğumuzu. Giyimimiz, şeklimiz, tavrımız yabancı geldi gözüne. Yanaşır yanaşmaz sordu Cihat Abi, “Almaya mı geldiniz bakmaya mı?” Bir anlık boşlukla almaya dedik nedense. Bizi hemen yan tezgâha yönlendirdi. Kötü bir başlangıç yapmış olsak da çok yardımcı olacaktı bize. Hayır yani memlekette Türkiye Güvercin Federasyonu varmış, adam da orada üst düzey yetkiliymiş. Çok sonraları öğrendik. Nerden bilelim biz seni Cihat Abi?

Neyse yan tezgâhta Coşkun Abi ile babası karşıladı bizi. Dediler ki; “Nerde bakıyorsunuz güvercinleri, kümesiniz var mı, teneke mi, yapılı mı?” Valla biz teneke ne yapılı ne bilmiyoruz ki abi, diyemedik tabii ki. “Yeni başlayacağız güvercin işine.” dedik. Gözlerinden ışıklar saça saça anlattı bize. Yeni başlayacaksanız ala oyuncu almayın, paçalıya para harcamayın, güzel yer yapın sokağa koymayın. Pahalı güvercin alırsanız elinizden kaçar. Bak elimde bu var şu var derken iş bir anda bir takım güvercinim iki yüz liraya geldi. Para konuşunca soru soran bizler sustuk tabii. Düşünelim biz biraz abi, yeni geldik dolaşalım dedik. Tam ayrılacağımız esnada bir soru kaçıverdi ağzımdan; “Abi takım dediğin ne oluyor?” diye. Adam bir şaşırdı. “Hani güvercin bakmadın anladık, hani heves ettin alacaksın ona da tamamız, ama takımı bilmiyorsan ne diye alacağım diyorsun” demesin mi! Sitem eşliğinde bir süre devam eden diyalog, monoloğa dönüştü, arkasından da bir suskunluk çöktü. Öylece baktık gözlerinin içine. Elini uzattı tezgâha. Çekti çıkardı iki tane güvercin. “Bak bu dişi, bak bu da erkek. İki tanesi yan yana gelince takım oluyor.” dedi. Sersemliğimizden bir miktar kızarınca da tatlıya bağlamak için çay içer misiniz diye sordu bize. Olur abi içeriz. “O zaman çay alıp gelin” dedi. Valla gittik aldık geldik. “Şimdi pazara bakınmaya devam edin.”

Boynumuzu büküp başladık gezmeye. Ama pazar ne pazar var ya. Türlü türlü güvercinler. Paçalar o biçim. Kızılı, beyazı, grisi; postası, alası, taklacısı neler neler… Kuş Cenneti falan hikâye. Herkes ekmeğinin peşinde. Var bir tezgâhta otuz kırk güvercin, sanki tezgahçılar kuşlarla tablolar çizmiş, öyle bir çeşitlilik. Herkes müşteri yakalama derdinde. Şakalar, muhabbetler, espriler havada uçuşuyor. Kimse gökten boşalan yağmura aldırış etmiyor. Biz de etmeyelim dedik daldık iyice pazarın iç kısımlarına. Orada, ismi gibi hayat dolu Hayati Abi’nin tezgahına geldik. Adam tezgahına bir güvercin koymuş, kuşların dinozorlardan evrimleşerek günümüze kadar ulaştığını kanıtlar nitelikte. Hem kocaman bir güvercin hem de bir ayak var kuşta, zannedersin pati. Bu paça falan da değil, bayağı bildiğin pullu pullu, gövdesi kadar ayak. On bin liraymış kuşun teki. Şaşırmadık da. Abi dedik, peki bu nedir? “Timsah ayaklı Dinyeper” dedi bize.

Timsahla hakikaten bir akrabalığı var gibi. Aklım hayalim durdu. Oradan girdik tabii sohbete. Bir şeyler de öğrendik önceki tezgâhta, bilgimiz arttıkça sorular da daha isabetli oluyor haliyle. Nasıl oldu bilmem ama özel hayatına geldi konu Hayati Abinin. Özel hayatı dediğim de hiç evlenmemiş ama güvercinlere aşıkmış. Zamanında bir posta güvercini olmuş Abimizin. Yatağının başında beslermiş kuşu. Kafesi de yokmuş. Tabi küçükten alıştırmış kendine. “Evde gezer dolaşırdı, tuvalet yapacağı yeri bile bilirdi.” diyor kuş için Hayati Abi. Dedim ismi neydi kuşun? İsmi yok dedi. “İnsan âşık olduğu kuşa isim vermez mi Abi?” dedim. “Ya elimden kaçarsa diye duygusal bağ kurmayayım kuşla dedim”.

Haklı mı? Haklı. Gene de bugüne kadar isimsiz gelmesi şaşırttı bizi. Posta güvercini arada cama tıklatıyormuş, kızanlığından sonra. Hayati Abi “Camı açıyordum uçuyor gidiyordu, iki üç hafta sonra geliyordu geri camıma” diyor. Yani posta güvercinlerinin zeki olduğunu biliyorduk ama bu kadarı da abartıymış. Bir gün gene bırakmış bu kuşu aynı şekilde. İki sene gelmemiş. İki sene sonra da evden bakkala giderken gelip omzuna konmuş. İki koca sene yani. Dedik Abi emin misin aynı kuş olduğuna. Dümdüz bembeyaz bir güvercin sonuçta. Hani karışır mı? Sinirlendi bize. “O benim her şeyimdi. Tabii ki tanırım. Kokusundan, gözünden, bakışından.” dedi. Ama bu iki sene çok yıpratmış Hayati Abi’yi. “Rakıya yemin etmiştim. Masalara düşürdü beni bu kuş.” diyor o zamanları anlatırken. Şimdiyse seviyeli bir ilişkileri varmış, hâlâ. Fotoğrafl arını gösterdi bize. Hastalık mı bu iş bilmem ama farklı bir tutku. Akıl sır ermez valla. Adamlarla dünyayı algılama şeklimiz farklı.

Neyse, Hayati Abi’ye müşteri gelince müsaade istedik. Sıranın dışında kalan, tentenin bile altına kabul etmediği bir tezgâh gördük. Daha çok baraka gibi duran, suntadan bir dış hat çekilmiş, üzerine mavi muşamba atılmış tezgâhın sahibi, İlhami Abi. Çok bilgili bir adam. Güvercinin dışkısından hastalığını anlayabilme gibi bir yetisi varmış. Gerçi her tanıştığımız güvercinci böyle söylemişti bize. Fakat İlhami Abi’nin farkı alternatif tıp. Dışkı görünce hastalığı anlıyor, eline kalem kâğıt alıp reçetesini yazıyormuş. Tahsilinden değil alaylı olmasındanmış bilgisi. Çatısında ala güvercin beslermiş abisi, küçüklüğünden beridir. Bugün de İlhami Abi evladına devrediyor bu vasfı. Tezgâha geldik, oğluyla tanıştırdı hemen bizi.

Güvercinlerle ilgilenmekten okulunu aksatıyormuş. “Matematiğe çalışacağına güvercin anatomisine çalışıyor.” dedi İlhami Abi, oğlu için. Ondan satıyormuş ala güvercinlerini. Yoksa hiçbirisini ayırmazmış birbirlerinden. Sabah yem akşam sevgi verirmiş onlarla. Geçen tezgâhtan aklıma takıldı sordum İlhami Abi’ye de. İsim verdin mi abi kuşlara?

Yani benim gözüm gibi baktığım herhangi bir hayvanım olsa isim koyardım diye düşünüyorum. Yokmuş isimleri bu gariban kuşların da. Ala 1, Ala 2, Alamsı 3 (kırmaymış), Ala 4 … Ala Baş 10 diye fi nalde noktayı koydu Abim. Ama onu farklı yapan şey güvercinlerle ilgili fi kirleri. Küçüklüğünden beri posta güvercini besliyorlarmış aslında. İftihar ediyor zekâlarıyla posta güvercinlerinin. Öyle bir zekâ ki İlhami Abi’ye göre güvercinlerin dini inancı, milli görüşleri ve sosyal yaşantıları varmış. İlhami Abi şöyle düşünüyor; İkinci Dünya Savaşı esnasında dünyanın kaderi tayin ediliyormuş. Hani atom bombaları düşüyor, insanlar ölüyor, azot salınımı falan. Posta güvercinleri de bir araya gelmiş. Biz de bu dünyada yaşıyoruz, bir karar vermemiz lazım gidişata demişler. Kimileri faşist olmuş, Nazileri desteklemiş; kimileri pasifi stmiş, ben karışmam demiş; kimileri de toplu hâlde uçarak Marksist bir tutum sergilemiş. Sırtlarına bağlamışlar bombaları, zaten az ömrümüz var demişler dosdoğru uçmuşlar uçak motorlarına. Abi kuş niye intihar etsin ki diye sorunca hemen sinirlendi, “Sen devletin, milletin, fi kirlerin için ölmez misin?” diye İlhami Abi. Valla argüman güçlü. Nerden biliyorsun milli görüşleri olduğunu ki sen, dedim. “Millî görüşü olmazsa neden motora girsin ki?” dedi. O dakikadan sonra sustum, dinledim. Neyse, işin şakasında gibiydi ama çok da inanarak anlattı.

Bu yüzden barışın sembolüymüş güvercin. Savaşı bitirdikleri için. Demokrat güvercin çoktu herhâlde dedim, karşılık olarak. “Aferin anlıyorsun beni.” dedi. “Hisli hayvanlar” bu güvercinler gibi bir yere geldi konu. İlk evcilleşen hayvanlardanmış İlhami Abi’ye göre. Mesajımızı taşımışlar, postacılık yapmışlar, insan medeniyetine katkıda bulunmuşlar. “İsyanlar güvercinle çıktı, savaşlar güvercinle kazanıldı.” dedi bize. Düşününce amma da haklı. Kim bilir posta güvercinlerinin hafızası olmasa, işlerini yapmasalar nasıl bir dünyada yaşardık. “Fransız İhtilali bile bir posta güvercinin paçasındaki mesajla başladı.” diyor bize. Kafamızı açtı, hakkını verdik. Bu sırada bizle konuşurken gelen giden oldu sürekli. Facebook’ta da çok tanınıyormuş İlhami Abi. Ala Güvercin, oyuncu kuş tüccarı, güvercin tarihi uzmanı gibi isimlerle ün yapmış. Ala alacak olan İlhami Abi’ye gider olmuş. En sonunda ticarete girişince kapatmayalım dükkân önünü dedik, yol aldık biz de.

Sürekli bir bağırtı duymuştuk İlhami Abi’yle konuşurken; Filo Ahmet, Filo Ahmet diye. Dedik neymiş bu fi lo işi? Filo Ahmet sen misin dedik tezgahının başına gidip. “Filo yok, Fil Ahmet var.” dedi. Dedik abi biz yabancısıyız geziyoruz bakıyoruz. Anlatır mısın bu fi l işini, güvercin işini. Bir gün çok yüksek meblağa internetten cins bir yavru güvercin almış. Kuş bir gelmiş ki eline hastalıktan kırılıyor. Kıyamamış, ilgilenmiş güvercinle. Anlattığına göre güvercin iyileşmiş serpilmiş, sonunda fi le benzemiş. Adını Kral koymuş, nereye giderse yanında dolandırıyormuş. Şimdi nerede, dedim. Satmış yakın zamanda, ama fotoğrafl arını gördük. Gerçekten de normal bir kuş değil. Kocaman, iri yarı bir şey. Tavuğa daha yakın bir görüntüsü var. Sonra sustu, anlatmayı kesti bir anda. Biz de ne sorulur ne denir tam bilemedik. Duygusallaştı mı, konuşmak mı istemedi çözemedik. Yanımdaki arkadaşım Ege aramız açılmasın, ortam soğumasın diye hemen “Kuşlar çok güzel.” dedi. Adama bir enerji geldi bir enerji. Dediklerini bile takip edemedim. Cins cins saydı. Özelliklerini anlattı, fi yatlarını verdi. Hayatı boyunca bu ânı beklemiş sanki. Dinle Allah’ım dinle. Yetişemedim bilgi akışının hızına. Allak bullak oldu kafamız. “Mardin taklacıdır, şöyle paçası vardır.” Çok güzel abi. “Bak bunlar Mısır, kafalar kocaman, gözleri şöyle.” Çok güzel abi. “Bak bu oyuncu, tak ipi uçur oynasın.”Vay be abi. “Bak bu posta, çok hisli hayvandır.” Duyduk abi. “Bak bu Dinyeper, evine koydun mu çocuğun olur.” Ha? Evine koydun mu, çocuğun mu olur? Orada bir duraksadı akış. Dinyeper, İslam kültüründe doğurganlıkla eşleştiriliyormuş. Çocuğu olmayanlar alır evine koyarmış. Bir de bakmışlar ikiz üçüz doğurur bulurlarmış kendilerini. Tutamadım kendimi sordum; denendi mi abi, diye. “Yok kardeşim denenmedi.” dedi bana. Biraz sert bir şekilde geldi cevap ama gerçekten merakımdan sorduğumu, gözümden anladı diye düşünüyorum. Toparladım hemen. Seni kastetmemiştim abi, hani yaşayanı gördün mü yoksa söylenti mi, dedim. “Benim için soramazsın kardeşim, namusuma laf falan, bozuşuruz bak.” dedi. Nasıl bir yerden aldığını soruyu, tam çözemedim ama arkasından cevabın gelmesi rahatlattı beni. “Çok gördüm kardeşim.” dedi. Bir çiftin dokuz yıl denemesine rağmen olmamış çocuğu.

Doktor da yönlendirmiş onları; “Başka çare yok, tüp bebeği deneyin siz.” diye. Bahsi geçen çiftin erkek tarafı da yükselmiş; “Hayırdır ne tüpü?” diye. Bunlar alternatif tıpta çözüm ararken abimizin bir dostu Fil Ahmet’in Dinyeper’lerinden bahsetmiş. Tutmuşlar Ahmet Abimin yolunu. Kuşu almışlar, tam üç ay sonra gebe kalmış kadın. “Dinyeper’in gücü” diye bitirdi lafı Ahmet Abi. Bilimsel olarak kendini nasıl temellendiriyor bu olay bilmiyorum ama, Allah’ın işi işte. Zaten niyeti, kısmeti duyunca temellendirmekten vazgeçtim kendimce. Filo Ahmet de evliymiş ama çocuk düşünmüyormuş. Tabii bu işler Facebook’tan dönüyor diye sayfa açmış kendine. “Fil Ahmet Kuş/Güvercin eve teslim” diye. Bir gün turist bir hanımefendiyle karşılaşmış. Turist hanım kuşlarla beraber fotoğraf çekilmek istemiş. Yengemiz de kurulmuş bu mevzuya. Ardından ayırmış yatakları; o günden beri güvercinlerle yatıyormuş Ahmet Abimiz. Çok derin konulara indik diye yolladı bizi.

Son durağımız da pazarın abisi, babası Horoz Halit’in tezgâhı oldu. Halit Abimiz pazarın en büyüklerindenmiş. Kendisi bizi kucağında Hollandalı bir tavuk ve tezgâhın tepesinde bekçilik yapan yaklaşık bir buçuk metre boylarında bir horozla karşıladı. Horozun adı Efe. Pazarda Halit Abi kadar sözü geçen bir figür. Yani tezgâhın tepesinde dikilen, çiftleştiği önünde çiftleşmediği arkasında bir horoz düşünün. Mesleği de dövüşmekmiş. “Çeçenler güreşte nasılsa, Efe de horoz dövüşünde öyledir.” Üstü yara bere, bakışları son derece keskin. Bunun sülalesi de dövüşten geçiniyormuş. Sadece anası babasının dört maç kazanmışlığı var. Efe de bu rekora doğru yürüyormuş. Şu an üç resmi maç kazanmış, sokakta yakaladığını silkeliyormuş. Bana doğrulttuğu pis bakışlarından biraz korkarak, bire birde yerim ben bunu diyince nasıl anladı bilmem kükredi üstüme, ters ters gözlerimin içine tutularak. Halit Abi de “Bir şey olmaz sev sen.” diyor. Abi elimizi vereceğiz kolumuzu kaptıracağız, yapma Allah aşkına. Çok da yanaşamadan tezgâha, sorduk; satıyor musun bunu diye. Fiyat merakı maksâdıyla. “Çocuğum gibi ama doğru parayı verene çocuğumu bile satarım.” dedi. Bu adam nasıl devasa bir kapitale dönüşememiş şaşırdım. Öyle bir yerden pazarladı bize horozu. Dedik, abi maksadımız bakmak. “He bakın.” dedi, aldı kucağına başka bir tavuğu, başladı sevmeye. Halit abi hem alıyormuş hem satıyormuş. Güzel bir çiftlik yapmış kendine. Ama aralarında tadını en sevdiği kazmış. “Kaz görünce dayanamıyorum iki günde bir kesiyorum, yiyorum” dedi. Hani pazardaki herkes aykırı ama Halit abi farklı biraz. Kafası zehir gibi ama sanki yanlış mesleği yapıyor. Gözümüzün önünde tanesi bin liradan on tane tavuğu fiyat kıra kıra üç bin liraya aldı. Bu adam bir de uluslararası ticaret okusa neler yaparmış kim bilir.

Efe’nin bir fotoğrafını çekebilir miyiz? “Fotoğraf yok videoya alın.” diyerek kattı başka bir horozla Efe’yi birbirine. Ama ne dövüş. Sen alttasın ben üstte. Sen vurdun, ben ittim. Ne zaman ayıracak diye bakıyoruz. Elindeki tavuğu seve seve izliyor Halit Abi. Bunları arada dövüştürmezsen “kubarıyorlar gardaççım” dedi. Vallahi deliriyorlarmış sinirden dövüşmezlerse. Cinsi böyleymiş. “Her horoz dövüştürülmez.” dedi bir de arkasından. “Ben bunun tahsilini yaptım.” Valla sen söylüyorsan doğrudur Abi, itiraz etmeyiz dedik. Muhabbet esnasında Pürmüz Abi ile de tanıştık. Fatih’in eskilerinden, kabadayılarındanmış. Yapmadığı iş, kesmediği racon kalmamış. Öyle de güzel bir Türkçe. Dizi karakteri gibi bir adam. Belki yetmişi var ama çınar gibi dimdik. “Hayırdır neye bakıyor oğlanlar.” diye geldi arkamızdan; “Horozların sinirini alıyordum ona bakıyorlar abi.”

“Hoş gelmişler pazarımıza.” dedi. Mahalleye katma değermiş bu pazar. Seveni de çokmuş, ekmeğini yiyen de. “Sizin gibi gençler geliyor tarihimizi öğreniyor, kültürümüzü görüyor bu pazarda.” Osmanlı geleneğiymiş güvercin bakmak, beslemek. Son derece sınıfsal bir eylemmiş. Rençberlerin bakmasına müsaade etmezlermiş. Saray ya da kamu görevlisi hobisiymiş. Beslediğin güvercinin kondisyonu saygınlık göstergesiymiş. “Bugün ise güvercin işini alt sınıfa bıraktılar. Terk ettiler kültürümüzü” dedi. “Ama biz sahipleneceğiz. Güvercinciliği bırakmayız kimselere.” diyerek bitirdi sözünü. Öyle güzel konuştu, öyle güzel anlattı ki. Ağzımızın suyu aktı karşısında. Önce çaya oradan pazarın meşhur köftecisine götürdü bizi. Buradaki köftenin tadı farklı. Biz ısmarlasak abi. Olmaz öyle şey. Köfte ekmek yüz lira. Kardeşlere bol koy. Nasıl istersen abi. Soğan, acı. Yeriz. Tamam koyuyorum. Ayran veriyor muyum abi? Ver ver. Yağmurda dinmedi. He valla. Buyurun afiyet olsun abi…

Edirnekapı Kuş Pazarı yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Sinema, ortaya çıktığı günden bu yana farklı işlevler üstlenmiş ve her dönemde kendini yeniden tanımlamıştır. Kimi zaman bir eğlence aracı, kimi zaman ideolojilerin propaganda aracı, kimi zaman da eleştirel düşünceyi geliştiren bir sanat dalı olarak karşımıza çıkmıştır. Ancak hangi tanımla karşımıza çıkarsa çıksın hepsinin temelinde bir “anlatı” vardır. Bir olay, kişi veya hikâye üzerinden izleyiciyle duygusal bağ kurmak sinemanın temel amaçlarından biridir. Bu anlatı kurma süreci ise hayal gücünden beslenmenin yanı sıra birçok bilim dalı ve disiplinden yararlanabilir. Sinema; felsefe, sosyoloji gibi insan yaşamı ve toplumsal ilişkilerle ilgilenen disiplinlerin yanı sıra fizik, matematik gibi fen bilimlerine ilişkin disiplinlerden de destek alarak hikâye oluşturabilir. Bilim doğayı, insanı ve evreni anlamlandırma çabasıdır. Bu yönüyle, sinemanın anlatı arayışına güçlü bir altyapı sunarak beyaz perdelerde hayalet gibi gezinir. Bazen Mars’ta mahsur kalan bir astronotta, bazen bir fizikçinin biyografisinde, bazen de bir deney odasında kendine yeniden hayat bulur.

Sinema sayesinde toplumun çoğunluğunun anlayamayacağı, neden var olduğunu bile bilmediği teoriler ve deneyler evreni, filmlerdeki görsel anlatı yoluyla oluşturulan duygu ve bilgi bağıyla anlaşılabilir. Kısaca sinema, bilimi konu alan filmler yoluyla bilim ve toplum arasında bir köprü görevi görür diyebiliriz. Neredeyse bilimin tüm disiplinlerinden ve bu disiplinlerin felsefi ve teorik zemininden faydalanmasının yanı sıra bilim insanlarının biyografilerinin de sinemada yer bulması, bize sinema ve bilim arasında çok yönlü bir ilişki olduğunu gösterir. Bu yazıda, sinemanın bilimle kurduğu çok yönlü ilişkinin bazı izlerini takip edeceğiz.

Bilimkurgu sinemasındaki uzay bilimine ait temsillerin sinemaya nasıl yansıdığına ve hangi yapımlarla izleyiciye ulaştığına birlikte göz atacağız. Uzay Bilimi ve Bilim Kurgu Bilim kurgu gerçekliğin sınırlarını zorlayan, günümüzde gerçekleşme imkânı olmayan, yakın veya uzak gelecekle ilgili hikâyelerin bilim ve teknoloji unsurları kullanılarak anlatılmasıdır. Yapay zekâ, alternatif evrenler, zaman yolculuğu gibi pek çok konuyu içermesiyle bilim kurgu, aslında ana başlık niteliğindedir. Ancak bilim kurgu türünde ne anlatılırsa anlatılsın temelinde “Bu mümkün mü?” ve “Ya böyle olsaydı?” gibi sorulara, merak ve ihtimallerle doğan hayal gücüne dayanır.

Sinemanın doğası itibariyle kendi gerçekliğini oluşturan kurmaca bir evren oluşturduğu düşünülürse, bilim kurgu bu kurgusal evrenin en uç noktalarına ulaşan türlerden biridir. Somut gerçekliği yansıtırken aynı zamanda onu esnetir, genişletir, dönüştürür. İzleyiciye yalnızca gelişmiş teknolojiyle dolu bir gelecek değil; o geleceğin insan ve toplum üzerinde yaratabileceği etkilerle ilgili düşünsel bir deneyim sunar. Bilim kurgunun fizikten, yapay zekâya bilimin birçok alt dalını ele alabilen bir evren olduğunu söylemiştik. Ancak bu konular arasında bilim kurgu filmlerindeki en baskın tema uzay bilimidir. Uzaya duyulan hayranlık ve bilinmezliğine karşı duyulan korku, sinemada görsel anlatıyı çeşitlendirmeye uygun bir zemin oluşturur. Peki neden özellikle uzay? Bu sorunun cevabı, 1950’de uzay bilimi alanında yaşanan büyük gelişmelerde ve rekabette gizlidir.

1957’de Sovyetler Birliği’nin Sputnik I uydusunu yörüngeye yerleştirmesiyle başlayan bu süreç; Yuri Gagarin’in uzaya çıkan ilk insan olması, Neil Armstrong’un Ay’a ayak basması, Apollo 11’in Ay’a inişi gibi uzay bilimi alanında gerçekleşen büyük ve önemli gelişmelerle devam eder. 1970’lere kadar uzanan ABD ve Sovyetler Birliği’nin katkı sunduğu uzay teknolojilerini geliştirme çalışmaları ve rekabet ilişkisi, o dönemin “Yıldız Savaşları” olarak anılmasına kaynaklık eder. Bu süreçte gerçekleşen bilimsel gelişmeler ve ideolojik olarak “uzayda egemenlik kurma” mücadelesi, uzay bilimini geliştirdiği kadar, dönemin sinema anlatısına da katkıda bulunmuştur. Uzay bilimi; evrenin yapısını ve işleyişini, gezegenleri, yıldızları, kara delikleri ve kozmik yasaları inceleyen bir bilim dalıdır. Bu inceleme sürecinde roket bilimi, uzay mühendisliğinde ortaya çıkan teknolojik gelişmelerden yararlanır ve uygulama alanlarını geliştirir. Söz konusu bilimsel alanın karmaşıklığı ve gizemi, sinemanın anlatı gücüyle birleştiğinde ortaya merak uyandırıcı, büyüleyici ve düşündürücü yapımlar çıkar. Uzay bilimi, sinemada yalnızca dekor olarak değil; toplumun sosyolojik durumunu, karakterlerin psikolojisini hatta varoluşsal soruları yansıtan bir etken olarak önemli bir yer alır. Tam bu noktada uzayın sessizliği, insanın var olduğu evreni ve kendini sorguladığı bir iç sese dönüşür.

Tüm bu bileşenleri kült filmler listesinde yer alan Stanley Kubrick’in 2001: A Space Odyssey filminde görmekteyiz. Yapım yılı itibariyle (1986) henüz uzaydan Dünya’nın nasıl göründüğüne dair görsel bile elde edilemediği bir dönemde, Kubrick’in oluşturduğu kurgu evreni tüm teknik detaylarıyla çığır açmış, izleyicinin ve sanat dünyasının uzaya olan bakışını büyük ölçüde etkilemiştir. İnsanlığın evrimini metaforlar üzerinden işleyen film, insanların tarih boyunca yaşadığı evreni anlamlandırma çabaları değişse de, temel içgüdülerinin ve davranış biçimlerinin sadece şekil değiştirmiş hâlleriyle devam ettiğini gösterir.

Bugün hâlâ ilk izlemede tam anlaşılmayan ancak tekrar tekrar izlendiğinde katmanları açılan 2001: A Space Odyssey sadece bir film değil, izleyiciye gösterilen her detayıyla bir uzay deneyimidir. Çekildiği dönemde uzaya dair bilimsel bilgiler çoğalmamış olmasına rağmen uzay yolculuğunun teknik detaylarını büyük bir titizlikle betimlemesi, film boyunca bu detayları gerek görsel gerek uzun ekran süresiyle izleyiciye hissettirmektedir. Söz konusu detaylar filmi bilimkurgu türünde örnek alınan bir yapıma dönüştürmüştür. 1968 yılında henüz teknolojinin ne seviyelere ulaşacağı bilinmezken yakın geçmişte hayatımıza giren yapay zekâ ve insan etkileşiminin filmde yer aldığı görülür. “HAL 9000 ve Dave” karakteriyle işlenen bu etkileşim, filmin neden zamansız olduğunu bir kez daha ortaya çıkartmaktadır. Tüm bu detaylarıyla pek çok izleyici ve yönetmenin uzaya bakış açısını değiştiren 2001: A Space Odyssey kendisinden sonra çekilen çoğu uzay temalı filme referans olmuştur. Bu filmlerden birisi şüphesiz Christopher Nolan yapımı Interstellar / Yıldızlararası’dır. Tıpkı Kubrick gibi etkileyici bir uzay evreni oluşturan Nolan, aynı zamanda insanın varoluşsal sorularını tartıştığı, bilinmeze duyduğu merakı ve korkuyu işlediği bir anlatı benimser. Bu anlatı sürecinde oldukça tutarlı bir film yapısı oluşturan Nolan; zamanın bükülmesi, kara delikler, solucan delikleri gibi fizik ve uzay disiplinlerinin konu başlıklarını ele alır. Teorik fizikçi Kip Thorne’un danışmanlığında geliştirilen senaryo, film boyunca bilimsel tutarlılıkla sinemasal kurgu evreni arasındaki denge ve uyumu sunar.

Özellikle zamanın farklı akması gibi göreceli bir konunun karakter ilişkileriyle somutlaştırılması, hem soyut bir kavramın seyircinin bakış açısından daha rahat anlaşılmasını sağlar hem de karakterlerle kurdukları duygusal bağ ile “zaman akışı” kavramı seyirci için daha etkileyici hâle gelir. Filmin ele aldığı pek çok bilimsel gelişmeye ek olarak; evrenin ötesine çıkan karakterler aynı zamanda kendi iç dünyalarında da bir yolculuğa çıkar. Interstellar, yalnızca çağının bilimsel söylemlerini sinemaya taşımakla kalmaz, aynı zamanda evrenin büyüklüğü karşısında insanın ne denli kırılgan olduğunu bir kez daha hatırlatır.

Zamanı Çözen Dil: Arrival

Bilim iletişimi, bilimsel bilgilerin toplumla etkili ve anlaşılır biçimde paylaşılmasını amaçlayan bir alandır. Bilim iletişimini geliştirebilmek için birçok etkileşim yönteminden ya da disiplinden yararlanılabilir. Bu noktada sanat dalları da bilimsel bilginin topluma aktarılmasına ve eleştirel düşünceye alan açılmasına katkı sağlar. Mimarlık, heykel, resim, müzik, edebiyat ve sahne sanatları insanın kendini ifade etme biçimlerinin temelini oluşturur, bu altı sanat dalının birleşiminden oluşan yedinci sanat olan sinema ise bu bilgilere duygusal ve estetik bir boyut kazandırır. Sinemada özellikle bilim kurgu türünde, birçok film bilimsel bilgiden yola çıkarak hikâyesini kurgular. Denis Villeneuve’ün Arrival filmi, dilbilimi konu alması ile bilim ve sanatın bir araya getiren örneklerdendir. Yönetmen filmde Noam Chomsky’nin “Evrensel Dil Bilgisi kuramı” ve Edward Sapir & Benjamin Whorf’un dilin düşünceyi şekillendirdiğine dair hipotezini dramatik anlatıyla buluşturur. Bu yolla dilsel görelilik kuramının ne olduğu kurgusal bir dünya üzerinden izleyiciye ulaşır. Sapir-Whorf hipotezi, dilin sadece iletişim aracı olmadığını aynı zamanda düşünce biçimimizi ve dünyayı algılayış şeklimizi etkilediğini savunur. Söz konusu yaklaşım ile insanların konuştukları dilin kalıplarına göre dünyayı anlamlandırdığı öne sürülmektedir.

Bu durumda farklı diller konuşan insanlar aynı olaya farklı anlamlar yükleyebilir. Çünkü dillerinin yapısı insanların düşünme tarzını yönlendirir. Örneğin bazı dillerde zaman, yön veya renk genelgeçer ifade biçimlerinden tamamen farklı tanımlanır. Bu da gösterir ki, dil sadece düşünceleri yansıtmakla kalmaz aynı zamanda onları şekillendirir. Arrival filmi ise anlatısında Sapir-Whorf hipotezine yer vererek ve bu hipotezin ne olduğunu Louise karakteri üzerinden işleyerek hikâyesini dilbilimden yararlanarak kurgular. Arrival, yalnızca uzaylılarla ilk teması konu alan bir bilimkurgu filmi değil, aynı zamanda dilin düşünceyi nasıl şekillendirdiğini, zaman algımızı nasıl etkileyebileceğini ve bilimin insan yaşamındaki yerini sorgulatan bir anlatıdır. Filmde Louise karakteri yeni bir dil öğrenerek uzaylılarla iletişim kurmaktadır. Uzaylıların kullandığı Heptapod dilinde zaman doğrusal değil, dairesel olarak yapılanır.

Louise karakterinin bu dili çözmesi ve uzaylılarla iletişim kurmaya başlaması ile zaman algısının değiştiği görülür. Çünkü öğrendiği dil, Sapir-Whorf hipotezinde de bahsedildiği gibi karakterin düşünce sistemini dönüştürür. Böylelikle karakter, geleceği ve geçmişi görebilir. Başka bir ifadeyle Louise, dairesel dili öğrendiği için geleceği ve geçmişi şimdiye taşır. Film boyunca dilbilim ile ilgili konular, Heptapod dilinin öğrenilmesi ve zamanın döngüselliği üzerinden bilimkurgu türü içinde işlenmektedir. Bu noktada film, bilimsel teorileri seyirciye didaktik bir dille değil, sezgisel ve duygusal bir deneyimle aktararak etkileyici bir bilim iletişimi örneği sunar. Dil, düşünce ve zaman gibi soyut kavramlar, sinemanın gücüyle somut bir hâle gelir. Arrival, karmaşık teorileri anlaşılır ve hissedilebilir kılarken, aynı zamanda bilimin insanlıkla, seçimlerle ve duygularla nasıl iç içe geçtiğini de gösterir. Bu yönüyle film, sadece bilimle ilgilenenler için değil, insan olmanın anlamını sorgulayan herkes için kıymetli bir eserdir.

Beyaz Perdede Bilim İletişimi yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İnternet, hemen her alanda olduğu gibi bilginin yayılmasını ve paylaşılmasını da kökten değiştirdi. Artık bilimsel makaleler, araştırmalar ve akademik kaynaklar yalnızca uzman çevrelerin değil, çok daha geniş kitlelerin erişimine açık. Bu gelişme, bir yandan bilginin demokratikleşmesini sağlarken diğer yandan toplumun katılımcı ve sorgulayıcı bir kültüre evrilmesine de zemin hazırlıyor.

Günümüzde ResearchGate, Academia.edu, gibi platformlar sayesinde birçok akademik yayın, birkaç saniye içinde dünyanın dört bir yanındaki okuyuculara ulaşabiliyor. Örneğin ResearchGate, 20 milyondan fazla üyesiyle bilim insanlarının makalelerini paylaşmasına, sorular sorarak doğrudan meslektaşlarıyla iletişim kurmasına imkân tanıyor. Yine Academia.edu, araştırmacıların CV’lerini ve çalışmalarını yükleyip hem okunma sayılarını hem de akademik ağlarını geliştirebilecekleri bir ortam sağlıyor. LibGen (Library Genesis) ve PirateBay gibi daha tartışmalı paylaşım ağları ise telif hakları tartışmalarına rağmen milyonlarca akademik kaynağı ücretsiz erişime açarak bilgiye fırsat eşitliği sunmaya çalışıyor. Ancak bu ağlar genelde arşiv odaklı kaldığından, kullanıcıların doğrudan iletişimini ve tartışma ortamını yeterince besleyemiyor.

Tam bu noktada devreye katılımcı kültür giriyor. İnternet sayesinde insanlar artık edilgen bir izleyici olmak yerine, üretici, sorgulayıcı ve paylaşımcı olabiliyor. Böylece bilimle halk arasındaki etkileşimi güçlendiren yeni dijital topluluklar oluşuyor. Bu dijital toplulukların yer aldığı en etkili platformlardan biri kuşkusuz Reddit. Farklı kültürlerden, farklı ilgi alanlarından milyonlarca kullanıcıyı buluşturan Reddit, içerik paylaşımı, fi kir alışverişi ve tartışma zemini oluşturarak adeta bir dijital kamusal alan işlevi görüyor. Kullanıcılar subreddit adı verilen alt başlıklarda paylaşım yapabiliyor, sorular sorabiliyor ve tartışmalara katılabiliyor. Örneğin r/science subreddit’i, 30 milyondan fazla üyesiyle güncel bilimsel gelişmeleri anlık olarak değerlendiren dev bir topluluk hâline gelmiş durumda. Bu subreddit’te, hakemli makalelerin popülerleştirilmesi, yeni bilimsel bulguların kamuoyuna aktarılması ve alanında uzman kişilerin doğrudan açıklamalarda bulunması gibi faaliyetler yürütülüyor. Kullanıcılar, yayımlanan bir makaleyi kısa özetleriyle birlikte tartışabiliyor; böylece hem eleştirel okuma pratikleri gelişiyor hem de akademik araştırmalar daha geniş bir kitleye ulaşıyor. Reddit’in öne çıkan bir diğer özelliği ise Ask Me Anything (AMA) oturumları. Bu etkinliklerde bilim insanları ya da alanında uzman kişiler, topluluğun sorularına doğrudan yanıt veriyor.

Örneğin 2023’te astrofi zikçi Dr. Katie Mack, evrenin sonu hakkında gelen soruları yanıtlamış, kara deliklerin uzun dönem etkilerinden vakum bozunmasına kadar pek çok güncel teoriyi sadeleştirerek açıklamış, yanlış bilgileri düzeltmiş ve kullanıcıları güvenilir akademik kaynaklara yönlendirmişti. Benzer şekilde genetik mühendisleri, tıp araştırmacıları, iklim bilimcileri ya da NASA çalışanları da AMA oturumlarına katılarak halkla doğrudan bir bağ kuruyor. Bu sayede insanların bilimsel konularda merak ettikleri soruları birinci ağızdan öğrenebilmesi, bilime olan güvenin artmasını destekliyor. Örneğin 2021’de mRNA aşılarının geliştirilmesine katkı sunan bir ekip, AMA oturumunda aşıların bağışıklık üzerindeki etkilerini detaylı biçimde anlatarak aşı tereddüdü yaşayan katılımcıların sorularını yanıtlamıştı. Bu yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda toplumsal kaygıların bilimsel temelde tartışılabilmesine imkân tanıması açısından çok değerliydi.

Akademik literatürde bu tür katılımcı iletişim ortamlarının, halkla bilim arasındaki güveni güçlendirdiği ve bilimsel otoritenin şeffafl aşmasına katkı sağladığı savunuluyor. Reddit’in içerik akışını düzenleyen upvote sistemi de platforma özgü bir özellik. Paylaşımlar topluluğun oylarıyla öne çıkarılıyor, yani hangi başlığın görünür olacağı kullanıcıların kolektif ilgisine bağlı. Bu mekanizma, bilgi akışını demokratikleştirirken bir yandan da yanlış ya da çarpıtılmış bilgilerin popülerlik nedeniyle öne çıkmasına yol açabiliyor. Örneğin 2022’de r/Coronavirus subreddit’inde “mRNA aşıları DNA’yı değiştiriyor” iddiası, saatlerce üst sıralarda kalmış ve milyonlara ulaşabilmişti.

Uzmanların hızlı müdahâlesiyle yanıtlar düzeltildi ama bu olay, internet ortamında bilginin ne kadar hızlı ve bazen zararlı şekilde yayılabileceğini gösterdi. Reddit’teki farklı subredditler, toplumdaki görüş ayrılıklarının da aynası gibi çalışıyor. Örneğin r/climateskeptics topluluğu, iklim değişikliğinin abartıldığını savunarak bilimsel raporları sorgularken, r/environment kullanıcıları verilerin güvenilirliğini ve çevre korumanın aciliyetini savunuyor. Benzer bir karşıtlık sağlıkta da görülebiliyor. r/ vaccines subreddit’i aşıların etkilerini bilimsel verilerle savunurken r/conspiracy gibi topluluklarda aşıların dünya nüfusunu kontrol etmek için üretildiği gibi iddialar yayılabiliyor. Hatta r/FlatEarth gibi topluluklarda bile “Dünya aslında düz” iddiaları on binlerce yorum alabiliyor ve komplo teorileri yaygınlaşabiliyor. Görselde yer alan örnek diyalog Öte yandan Reddit, bu risklerin farkında olarak bazı önlemler geliştirmiş durumda. Flair sistemi, doktoralı ya da akademik olarak onaylanmış kullanıcıların profi llerini tanımlayabilmelerini sağlıyor. Böylece bu kişilerin verdiği yanıtlar, topluluk içinde daha güvenilir kabul ediliyor. Ayrıca moderasyon ekipleri, özellikle pandemi, iklim krizi ya da sağlık konularında daha sıkı içerik denetimi yaparak dezenformasyonu azaltmaya çabalıyor. Reddit’in moderasyon sistemi ise klasik forum yapılarından ayrışıyor. Örneğin Physics Forums gibi geleneksel bir forumda kuantum mekaniğiyle ilgili bir başlık, moderatörler tarafından sıkı bir şekilde akademik referanslarla desteklenirken yürütülürken; Reddit’in r/Physics topluluğunda aynı konu çok daha özgür, amatör ya da profesyonel katkılarla geniş bir perspektifte tartışılabiliyor.

Bu durum hem disiplinlerarası fikir alışverişini kolaylaştırıyor hem de zaman zaman bilgi kalitesinin düşmesine neden olabiliyor. Benzer şekilde r/psychology subreddit’inde psikolojiyle ilgili popüler konular hem uzmanların hem sıradan kullanıcıların bakış açılarıyla ele alınıyor. Örneğin depresyon tedavileri, psikoterapi yaklaşımları ya da nörolojik temelli bozukluklar hakkında yapılan tartışmalar, kişisel deneyimlerle profesyonel bilgilerin iç içe geçmesine yol açabiliyor. Bu esneklik, tartışma kültürüne çeşitlilik kazandırırken, aynı zamanda hatalı ya da eksik bilgilerin yayılma riskini de beraberinde getiriyor. Bunlara rağmen Reddit, bilimin halkla buluştuğu yeni bir öğrenme ve tartışma ortamı olarak değerlendirilebilir. Özellikle AMA oturumları, halkın merak ettiği soruları doğrudan uzmanına sorma fırsatı sunduğu için bilim iletişimi açısından oldukça değerli. Katılımcı iletişim modeli, yalnızca bilgiyi aktarmak değil, aynı zamanda bilimsel güveni inşa etmek ve hatalı algıları düzeltmek açısından da büyük bir kazanım. Reddit’in farklı alt başlıklarında bilimin her alanından çeşitli konular görmek mümkün.

Örneğin r/Space topluluğunda, Mars araştırmaları, uzay teknolojileri ya da yeni keşifl er üzerine yapılan tartışmalar milyonlarca kişiye anlık bilgi aktarabiliyor. 2022’de James Webb Teleskobu’nun ilk görüntülerinin yayımlanması, r/Space içinde büyük bir tartışma başlatmış ve teleskobun bulguları üzerine yüz binlerce yorum yapılmıştı. Yine r/medication gibi sağlık odaklı gruplar, tedavi süreçleri hakkında bilgi paylaşırken kişisel deneyimlerin de gündeme gelmesi sayesinde daha samimi bir iletişim ortamı sunuyor. Bütün bunlar, Reddit’in aslında yalnızca bir forum değil, dinamik bir dijital kamusal alan hâline geldiğini gösteriyor. Burada bilgiye erişmek, sorular sormak, eleştirmek ve yeniden şekillendirmek mümkün. Ancak aynı zamanda algoritmalara, toplumsal önyargılara ve popülerlik etkisine bağlı olarak doğru bilgi paylaşımlarında dalgalanmalar yaşanabileceği de bir gerçek. Sonuç olarak Reddit ve benzeri dijital platformlar, bilimin topluma daha yakınlaşmasında ve kamusal alanda canlanmasında çok önemli bir rol oynuyor. Bu platformlar; farklı seviyede bilgisi olan bireyleri buluşturuyor, yeni fi kirlerin ortaya çıkmasına olanak sağlıyor ve uzmanların halkla doğrudan iletişim kurabilmesine imkn tanıyor. Bununla birlikte komplo teorileri, toksik tartışmalar, doğrulama eksikliği ve algoritmik önyargı gibi zorlukların farkında olunması, çevrimiçi bilim topluluklarının etkili şekilde işlemesi açısından kritik önem taşıyor.

Dijital Topluluklar ve Katılımlı Bilim yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.