Zülaysu Altındal

Nietzsche’den Baudrillard’a: Son İnsan’ın Tüketim Simülasyonu

“Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır.”

Simülasyon ve simülakrlar kuramıyla gerçeklik algımızı, hatta gerçekliğin ta kendisini yeniden tanımlayan Jean Baudrillard, tüketimin ve toplumun bu dönüşümle birlikte yeniden üretildiğini savunur. Ancak Baudrillard denilince simülasyon kuramının akla gelmesi, yazarın tüketim ve toplum ilişkisine dair erken dönem analizlerinin bir miktar gölgede kalmasına neden olmuştur. Oysa Baudrillard, Tüketim Toplumu eserinde konuya derinlemesine eğilmiş ve oldukça özgün bir perspektif sunmuştur. Baudrillard, birbirinden farklı iki düşünce geleneğinden beslenerek yeni bir toplum yorumunda bulunur: Bu yapının bir ucu Marksist emek-değer teorisinin eleştirisine, diğer ucu ise Nietzsche’nin modern toplum eleştirisine dayanır. Baudrillard’ın güçlü kalemiyle kesişen bu iki temel hat, toplumsalı çarpıcı bir gerçeklikle yeniden tasvir eder. Friedrich Nietzsche’nin “Son İnsan”ı ölürken yanında erdemi ve anlamı da götürmüştür; belki de “gerçeklik”, bu ölümlerin sonuncusudur.

Marksist Üretimden Baudrillard’ın “Gösterge Değeri”ne

Baudrillard, Üretimin Aynası adlı eserinde Marksist teoriye sert eleştiriler getirerek düşüncesini daha keskin bir çizgiye taşır. Ona göre Karl Marx, kapitalizmi eleştirirken büyük bir tuzağa düşmüştür: Üretim kavramını insanlığın temel ve doğal hali gibi kabul etmiştir. Yani Marx, insanı sadece “üreten bir varlık” olarak tanımlayarak, aslında eleştirdiği kapitalist sistemin aynasından bakarak yansımada yine aynı sistemi görmüştür. Kapitalizmin yerine komünizmi koyarken bile, sistemin işleyiş mantığını değil, sadece direksiyondaki sürücüyü değiştirmeyi önermiştir. Baudrillard ise bu kısır döngüden çıkmak için sistemin kodlarının tamamen değişmesi gerektiğini savunur. İşte bu noktada klasik “emek-değer” teorisini bir kenara bırakarak ve oyunun kuralını değiştiren o meşhur kavramını sahneye sürer: Gösterge Değeri. Peki, nedir bu gösterge değeri? Bu kavram en basit tabiriyle, bir ürünün ne işe yaradığıyla ilgilenmekten ziyade, onun aracılığıyla toplumsal hiyerarşide ben buradayım deme şeklidir. Artık tüketilen asıl şey, ürünün fiziksel nesnesi değil; o ürünün diğerlerinden farkı ve bundan doğan imajdır. Tüketim toplumu, bu gösterge değerinin dev bir dalga gibi her şeyi yuttuğu ve yeniden anlamlandırdığı bir çağın niteliği haline gelir. Artık insanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur. Nesneler artık işlevine yönelik bir ihtiyacı gidermekten çok, statümüzü sergileme ihtiyacımızı karşılamak için vardır. İşin en ironik ve çarpıcı yanı da şudur: Bizler artık evi, eşyayı, vitrini yani nesneleri düzenleyen özgür bireylerden ziyade nesneler sistemi tarafından yaşamının tüm alanları tasarımlı hale gelen bir toplumun parçası haline gelmişizdir.

Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır. En önemlisi de bu tipolojinin; yaratıcılıktan tamamen uzak, salt tüketime odaklı bir yaşama hapsolmuş olmasıdır. Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı eserinde tasvir ettiği son insan, “Mutluluğu biz icat ettik” der ve göz kırpar. İşte bu manidar göz kırpma, hakikati görmeyi reddedişin ve o yüzeysel memnuniyetin oldukça çarpıcı bir sembolüdür.

“İnsanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur.”

Baudrillard’a göre, bu göz kırpan yüzeysel memnuniyet aslında bir yanılsama, yani bir simülakrdır. Tüketim toplumundaki birey için mutluluk; artık doğuştan gelen bir hak değil, yerine getirilmesi gereken bir yurttaşlık görevi halini almıştır. Tüketici mutlu olmak zorundadır çünkü mutsuzluk, sistemin kusursuz işleyişinde bir arıza, affedilemez bir uyumsuzluk olarak kabul edilir.

Nietzsche’nin Son İnsan’ı pasif bir çürüme içindeyken, Baudrillard’ın tüketicisi sistem tarafından sürekli haz almaya, deneyimlemeye ve kendini gerçekleştirmeye zorlanan hiperaktif bir öznedir. Sistem üründen önce o ürüne duyulacak arzuyu ve düşünce biçimini üretir; insanlara neyi, nerede ve nasıl tüketeceklerini dikte eder. İnsan gördüğü şeye okuduğundan veya hissettiğinden daha fazla inanan bir varlık olduğu olarak konumlandığından böylesi bir evrende simülakrlar kusursuz biçimde işler. Sonuç olarak karşımızdaki şey gerçeklik değil; gerçekliğin yerini almış, baş döndürücü bir simülasyondur.

Özellikle 21. yüzyılla birlikte medyanın baş döndüren hızı, bu süreci bambaşka bir boyuta taşır. Hayatımıza giren sosyal medya ve popüler kültür araçları artık sadece TV ekranlarında değil; ceplerimizde, yatak odalarımızda, her anımızda tahakküm kurabilen devasa bir güce dönüşür. Sosyal medya ve Baudrillard’ın bahsettiği simülakrlar, artık aynı makinenin dişlileri gibi çalışmaktadır. Tüketim toplumunda nesnelere anlam yükler, popüler kültür bu anlamları paketler, sosyal medya da bu anlamları hızla dolaşıma sokar hale gelmiştir. Instagram veya TikTok’ta karşımıza çıkan ‘clean girl’, ‘old money’ veya ‘main character energy’ gibi etiketler, bize birer yaşam tarzı gibi sunulsa da aslında hepsi satın alınabilir birer kimlik setinden ibaret. Artık herkes hem vitrin hem de tezgâhtar. Üstelik popüler kültür ile sosyal medya ortaklığı bunu zorla değil; eğlenceyle, mizahla ve estetikle yapar halde. Bize fısıldadığı yalan ise şu: Eğer bu ürünü almazsan görünmez olursun. Var olabilmek ve ben buradayım diyebilmek için bu sahte ihtiyaçları tüketmek zorundasın. Ayrıca tezgâhta sadece eşyalar da yok; mutluluk, yas, politik öfke gibi duygular da tıpkı birer nesne gibi hızla tüketilen birer eşyaya dönüşüyor.

İşte tam da bu yüzden, Baudrillard’a göre Tüketim Toplumu’nun motoru eksiklik hissi ve haz ile çalışır haldedir. Simülakrlar ise gerçekliğin koltuğuna oturarak bizi geri dönüşü olmayan bir yola sokmuştur. Artık gerçek ihtiyaçların yerini, gerçekmiş gibi hissettiren o parlak imgelerin peşinden koşma arzusu almıştır. Dolayısıyla bugün sorulması gereken asıl soru şudur: İnsanlar artık bir şeyleri mi tüketiyor, yoksa tüketilebilir hale gelmiş anlamların içinde mi geziniyor? Dönüp dolaşıp geldiğimiz yer, bir varoluş savaşında olduğumuzdur. Belki de dijital çağın vitrininde yankılanan o kadim hakikat, Shakespeare’in dediği gibidir: “Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu!”.