James Montague – Oyunun Efendileri

Futbol Kitaplığı: Taraftarlar, Otobiyografiler ve Öyküler yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

‘‘Bu coğrafyada herkesin bir Halit Kıvanç anısı vardır. Kiminin izleyici, kiminin dinleyici, kiminin okur olarak…’’ bu sözler sunucu, yazar ve seslendirme sanatçısı Yekta Kopan’a ait. Kendisi böyle söylemiş ya, usta Halit Kıvanç için biz de ‘’Halit Kıvanç’ın her dünya kupasında bir anısı vardır. Kiminde izleyici, kiminde sunucu, kiminde muhabir olarak…’’ diyebiliriz.

Nedir bu Dünya Kupası? Nedir Halit Kıvanç için bu kupanın önemi? Futbolla ilgilenen ilgilenmeyen herkes dört yılda bir düzenlenen ve tüm dünyanın öne çıkan otuz iki takımını buluşturan bu turnuvayı duymuştur. 2002’de her şeyin farkında olan nesil ise bu turnuvayla büyümüştür. Her ülkenin hayalinde olan bu büyük turnuvayı yayınlamak ise çok büyük bir iştir. Çünkü gol haberi bekleyen yüz binlere hatta ve hatta milyonlara seslenirsiniz. Halit Kıvanç ise bu işte bir ikon haline gelmiştir. Bu kupanın onun için değerini 2002 Dünya Kupası’ndan önce kaleme aldığı kitabından kendi sözleriyle okuyalım:

‘‘… Oynaması ayrı zevk, seyretmesi ayrı zevk, konuşması ayrı zevk olduğu için okuması da ayrı zevk olmalı, diye düşününce oturdum, şöyle gerilere doğru bakmaya başladım. Oooo, gördüğüm, yaşadığım ya da dinlediğim, duyduğum, okuduğum bütün bu anıları sevenlerine duyursam. Üstelik futbolun en büyük coşkusu ‘Dünya Kupası’ bir kez daha her yanı sararken. Bir geçit yaptı tüm Dünya Kupası maçları, kimi anılarımda, kimi gözlerimin önünde…’’

1930- Uruguay- İlk Kupa

‘’… ufak tefek bir futbol adamı, Jules Rimet çıktı sahneye. FIFA’nın başına geçen hukukçu Rimet, öylesine azimliydi ki… Hiç yılmadan çalıştı, savundu ve 1920’den 1929’a kadar yorulmadan çevresini inandırmak için çaba harcadı. Sonunda da başardı. FIFA, 1929’da Barcelona’daki toplantısında ‘Dünya Kupası’ projesinin temellerini atarken, Jules Rimet de futbol tarihine ‘Dünya Kupası’nın Babası’ olarak geçiyordu.’’

Halit Kıvanç, 1930 yılındaki Dünya Kupası’nda henüz beş yaşında bir çocuktu. Kelimeleri bile bilmeyen, harf okuyamayan bir çocuk. 1934 Dünya Kupası’ndan itibaren küçüklüğünde düzenlenen kupa organizasyonlarını araştıracak, o yılların dergilerinden bölümler alarak kitabına koyacak ve fi nalin gollerini yaşamış gibi kitabında anlatacaktı. Halit Kıvanç, dönemin şartlarında uçağa bile binemeyen futbolcuların gemi güvertesinde yaptıkları antrenmanları, hakemin kılık kıyafetini, Uruguay’ın nasıl ev sahibi olduğunu ve katılacak on üç ülkenin nasıl belirlendiğini adeta yaşamış gibi anlattı ve okuyucularına o dönemleri yaşattı. İlk kupa, ev sahibi Uruguay’ın fi nal mücadelesinde Arjantin’i 4-2 mağlup edip ‘’İlk Şampiyon’’ ünvanını kazanmasıyla sona erdi.

1934 İtalya – Kupa Avrupa’ya taşınıyor

Böylece tarihteki ilk uzatmalı Dünya Kupası finali başladı. Uzatmada İtalya takımı, hele Arjantinli asları şahane bir oyun tutturmuştu. 95. dakikada Guaita’nın pasıyla dalan Schiavio, köşeden zafer golünü atıyor, 2-1’lik galibiyeti getiriyordu. İtalyanlar kupayı kazanmanın sevinci içinde hocaları Pozzo’yu omuzlarda yükseltirken, Pozzo’nun gözleri tribünde Mussolini’yi arıyordu. Spor adamı, diktatörü ezmişti.’’

1934 Dünya Kupası oynanırken Halit Kıvanç, ilkokul sıralarında olan bir çocuktu. Futbol meraklısı büyüklerinden, mahalledeki ağabeylerinden ya da okuldaki arkadaşlarından ‘dünya kupası’ diye bir olay duymamıştı. Daha sonra sokakta yürürken gördüğü bir spor dergisinde görkemli bir ‘dünya kupası‘ başlığı görecek ve bu kupadan haberdar olacaktı. Halit Kıvanç’ın ilgisini dünya kupasına çeken ve İtalyan siyasetinin büyük etkileriyle birlikte çeşitli skandallarını da barındıran bu organizasyonda zafer, finalde Çekoslovakya’yı 2-1 mağlup eden İtalya’nın oldu.

1938 Fransa – İtalya arka arkaya şampiyon

“İşte Pozzo ve çocukları, 1934’ten sonra 1938’de de kupayı kucaklayınca futbol dünyası ‘’Evet’’ diyordu, ‘’Kabul… En büyük İtalya…’’. Ya dört yıl sonra? Bekleyen görecekti…’’

1938’de üçüncü kez düzenlenen dünya kupasına Fransa ev sahipliği yaptı. Halit Kıvanç ise o yıllarda ortaokula gidiyordu ve giderek futbola merak sarmıştı. Futbola genç yaşta olan ilgisiyle çevresinde de tanınmaya başlamıştı. Çetrefilli bir eleme sürecine sahip olan, turnuvanın favorilerinden olan Avusturya’nın turnuvadan önce Almanya tarafından haritadan silindiği ve Hollanda Doğu Hint Adaları (günümüzdeki adıyla Endonezya) gibi sürpriz takımların katıldığı bir organizasyon gerçekleşti. İlginç bir hâl alan 1938 Dünya Kupası’nın finali de destansı bir mücadeleye sahne oldu. Son şampiyon İtalya, favorilerden biri olan Macaristan’ı tam altı gol çıkan karşılaşmada 4-2 yendi. Bu final Halit Kıvanç dâhil birçok futbol otoritesi tarafından tarihin en unutulmaz maçı olarak adlandırılacaktı.

1942 ve 1948 kayıp yıllar

‘’Ama nerede? Nerede oynanabilirdi ki! Dünya kupasının yerini dünya savaşı almıştı. Masum futbol topları, vahşi bombaların yıktığı binaların altında kalmıştı. Onlarla oynayacak gençlerle beraber…’’

1942 ve 1946’da düzenlenecek dünya kupası organizasyonları sırasında FIFA, Avrupa’da yükselen tansiyon ve ancak kendisini ayakta tutmaya yetecek kadar kaynağa sahip olduğu için turnuvayı gerçekleştiremedi. Halit Kıvanç bu dönemlerde savaşın pek çok güzellik gibi dünya kupasını da ezip geçtiğini ve zamanın adeta durduğunu söylüyor. Halit Kıvanç ve diğer futbol tutkunları da tarihteki dördüncü kupasına kavuşmak için tam on iki yıl, yani 1950’ye kadar beklemek zorunda kalıyorlar.

1950 – Dünya Kupası’na gidiyor muyuz?

‘’… Türkiye 7-0 Suriye. İşte hepsi bu kadarla kalacaktı. Bu tarihi maçımız, sadece tarihe geçecek ve dünya kupası hayali de sönüp kaybolacaktı. Çünkü Rio yolunu kapatan bir duvar dikilmişti takımımızın önüne: PARASIZLIK! …’’

Tarihte dördüncü kez düzenlenecek olan dünya kupası, savaşın etkisinden yavaşça sıyrılıyor ve oldukça heyecanlı bir eleme turuna sahne oluyordu. Eleme sürecinde birçok sürpriz yaşanmış, beklenmeyen takımlar turnuvaya dâhil olmuştu. Biz de tarih yazarak katılmaya hak kazanmamıza rağmen maddi sıkıntılar yüzünden İskoçya, Fransa ve Hindistan’la birlikte turnuvadan çekilmek zorunda kalıyorduk. Turnuvanın içindeki sonuçlar da bir başka hikâyeydi ve bu turnuvada tarihin en kalabalık maçı rekoru da kırılacaktı. Halit Kıvanç sürpriz bir sonucu şöyle anlatıyor: ‘’İngilizler futbolun hocası, ABD de en acemi öğrencisi sayılıyordu. Sorulan tek soru ABD’nin kaç golle yenileceğiydi…’’. İşte böyle diyordu Halit Kıvanç, ne var ki maç sona erdiğinde ABD gülen taraf olacaktı ve Halit Kıvanç da bu anlardan ‘’İngiltere’nin futboldaki itibarı kırılmıştı.’’ diyerek bahsetmişti. Final ise, saha içinde geri dönüşe sahne olmuş Brezilya’yı 2-1’le geçen Uruguay kupayı ikinci kez müzesine götürmüştü.

1954 İsviçre – Dünya Kupası’na gidiyoruz!

‘’Türk Milli Futbol Takımı, tarihte ilk kez bir Dünya Kupası’nda oynuyor. On altı finalistten biri Türkiye… Sevincimiz büyük… Hele benim… Bu muhteşem olayı yerinde izleme şansına erişen bir avuç Türk arasındayım.’’

1954 Dünya Kupası, Türk halkının finallerde maça çıkma şansı göreceği ilk dünya kupası olmuş ve tanıklık edenlere muhteşem bir duygu yaşatmıştı. Her Türk insanında olduğu gibi Halit Kıvanç için de bu kupa çok özeldi. Turnuvayı İsviçre’de anlatarak Türk spor medyasında tarihe geçmekle kalmamıştı. Halit Kıvanç, aynı zamanda ‘’Üç Kafadar’’ olarak nam salan Halit Talayer ve Alp Zirek ile Türkiye’nin ilk günlük spor gazetesi olan Türkiye Spor’u çıkarmıştı. Amaçları dünya kupası boyunca oynadığımız maçları halkımıza gururla anlatmaktı. Turnuvaya Batı Almanya karşısında bulduğumuz erken golle başlamış fakat aynı maçta 4-1 mağlup olarak hüsrana uğramıştık. İkinci maçta ise Güney Kore’yi tam 7-0’la geçmiş fakat gruptan çıkma mücadelesinde Batı Almanya’ya tekrardan diş geçiremeyerek ilk dünya kupası maceramıza kötü bir şekilde veda etmiştik. Turnuvanın galibiyse bize iki maçta toplam on bir gol atan Batı Almanya’dan başkası değildi.

1958 İsveç – Solna’da bir kral yükseliyor.

‘’Altıncı dünya kupası bir bakıma ihtiyar delikanlılar kupasıydı. İşte İngiliz Wright otuz altı, Alman Walter, Macar Bozsik, İsveçli Gren otuz sekiz, Macar Hidegkuti, İsveçli Liedholm otuz dokuz, Arjantinli Labruna ise kırk iki yaşındaydı. Ama bunca ihtiyar delikanlı arasında on yedi yaşında körpecik bir genç herkesi bastıracak, futbol tarihinin en parlak güneşi olarak gözleri kamaştıracaktı.’’

İsveç’te düzenlenen 1958 Dünya Kupası’na katılmaya çok yakındık. Fakat son eleme turlarında karşımıza İsrail çıkınca, o dönemki devlet politikamız gereği maça çıkmadık ve yerimize giren Galler, İsrail’i geçerek turnuva finallerine gitti. Hatta gruplardan sonra Brezilya’ya, on yedi yaşındaki bir çocuğun liderlik ettiği Brezilya’ya yenileceklerdi. Kim bilir? Belki de kader bizi Pele’nin gazabından korumuştu. Turnuvaya Fransızların yirmi beş yaşındaki forveti Just Fontaine, on üç gol atıp ‘’Bir Dünya Kupası’nda en çok gol atan oyuncu’’ sıfatıyla damga vurmuştu. Fakat herkesin gözü sambacıların 17 yaşındaki prensi Edson Arantes do Nascimento’nun, yani Halit Kıvanç’la röportajından sonra hem Türkiye’nin hem de dünyanın tanıdığı Pele’nin üstündeydi. Halit Kıvanç da Pele ile olan röportajını şöyle anlatıyor: 

“Öteki Avrupalı spiker ve gazeteciler de o 17’lik gencin yanına sokulmuyor. Eee biz Türküz… Teknikte üstün ülkelerin adamı olmadığım için, ‘önce insanlık’ duygusu itti beni, o gence doğru… Herkes Zito ile konuşurken, onun resimlerini alırken, kamerayla çekerken, ben Pele’ye, yani Brezilya’nın yedek oyuncusuna yöneldim. Yabancı dil bilmiyordu. Brezilyalı spiker yardımıma koştu. Yanına oturdum, epey konuştuk spiker meslektaşımın çevirisiyle… Zaten çok fazla anlatacak şeyi de yoktu. Sadece kendisine niye ‘Pele’ adını taktıklarını anlattı. Milli takım formasıyla bir Dünya Kupası maçına çıkacağı için çok heyecanlı olduğunu söyledi. Türkiye’yi tanımıyordu. Bize ait bir iki soru sordu. Hemen yukarı odama çıkıp bizim gazetelerden getirdim. Baktı. İlgilendi. Sonra spor sayfasındaki yıldızlar dikkatini çekti. Sen de oyna sana da yıldız vereceğiz, dedim. Güldü. En fazla yıldız alması dileğimi ekledim. Sonra da Brezilyalı spikere fotoğraf makinemi verdim. Beraber resimler çektirdik. Teşekkür edip ayrıldım.’’ İşte Pele, dünya kamuoyunun karşısına bu hikayeyle çıktı ve inanılmaz rekorlara imza atacak kariyerine bir dünya şampiyonu olarak başladı.

1962 Şili – Depremin yaraları sarılmadan futbol başlar

‘’Üçüncü grupta bir önceki kupanın şampiyonu Brezilya, herkesin merakını kamçılıyordu. Öyle ya, Brezilya’da Pele vardı. Pek çok futbolsever, Brezilya’dan çok İsveç’te parlayan Pele’yi görmek için stadyuma gelecekti. Bir Şili okulunda öğrenciler, ‘’Pele’yi seyretmemize izin vermezseniz okulu yakarız’’ diye tehdit etmişlerdi müdürlerini…’’

Şili, 1962’de düzenleyeceği dünya kupasına inanılmaz derecede iyi hazırlanıyordu. Hükümetleri tarafından dünya kupasına büyük bir titizlikle hazırlanan organizasyon komitesi kurulmuştu. Komitenin başına da ünlü spor adamı Carlos Dittborn getirilmişti. Hazırlıklar tam gaz sürerken Şili’yi 9.5 büyüklüğündeki bir deprem sarstı. Turnuvaya ev sahipliği yapacak bütün tesisler büyük hasar gördü. Herkes turnuvanın el değiştirmesi gerektiğini, Şili’nin yaralarını sarması gerektiğini söylese de Dittborn’un başında olduğu komite gerekli onarımları yaparak tesisleri kupanın başlama tarihine yetiştirme sözü verdi. Muhteşem bir çalışma sonucu ülke genelindeki spor tesisleri onarıldı ve turnuvaya birkaç hafta kala her yer dünya kupasına hazır hâle gelmişti. Fakat bu başarının mimarı olan Carlos Dittborn’un vücudu yorgunluğu kaldıramadı ve turnuvanın başlamasına birkaç hafta kala, 28 Nisan 1962’de kalp krizi geçirdi ve hayata gözlerini yumdu.

Dünya Kupası hazırlıkları Şili’de devam ederken ülkemize baktığımızda elemeler döneminde büyük bir gelişme yaşandı. Halit Kıvanç ve beraberindekiler İstanbul’da yer alan İTÜ TV stüdyolarında televizyon tarihimizin ilk naklen maç yayını gerçekleştirildi. İnönü Stadyumu’nda Türkiye ve Sovyet takımları arasında oynanan maçın spikeri ise Halit Kıvanç’tan başkası değildi. Şili’ye geri dönersek, birkaç ay önce büyük bir felaket atlatan ülkede adeta bir futbol şöleni başladı ve birbirinden ilginç olaylara sahne oldu. İlk on iki maçta tam otuz yedi futbolcu sakatlandı, tribünlerde hayatını kaybedenler oldu. Bazı maçlar olaylar sebebiyle polis raporuna bile yazıldı. Pele’sini erkenden kaybeden Brezilya ise eksikliğe rağmen, onun tribünden izlediği şampiyonayı zaferle noktalayarak arka arkaya ikinci kupasını kazandı.

1966 İngiltere – Futbol evine dönüyor

‘’… İngilizler futbolu yarattıklarını öne sürüp, kendilerini bu sporun babası sayıyorlardı. Ne var ki, çocuklar babayı geçmiş, şampiyonluğu hiçbir zaman ona bırakmamışlardı. İşte şeytanın ayağı 1966’daki 8. Dünya Kupası finallerinde kırıldı. O güne dek hep tökezlemişti İngiltere…’’

İngilizler futbolun mucidi olmalarına rağmen zirveye hep çok yaklaşmış ama hiçbir zaman kupanın ucundan tutamamışlardı. Ev sahipliği yapacakları 1966 Dünya Kupası’na ayrı bir özenle hazırlanıyorlar, ellerindeki en iyi oyuncularla bir yıldızlar karması kuruyorlardı. Ancak kendilerini bu turnuvayı kazanmaya o kadar kaptırmışlardı ki çok önemli bir kaybı görmüyorlardı. Bu size şaka gibi gelebilir ama kupa kaybolmuştu, paha biçilemeyen som altın kupa çalınmıştı… En azından öyle sanılıyordu. Vitrinde kendi halinde duran kupayı birisi almıştı ve günlerce bulunamadı. En sonunda ise Londra’da bir parkta, çöplerin arasındaki gazetelere sarılı olarak bir köpek tarafından bulundu. Böyle bir hikâyeyle başlayan dünya kupası, her yıl olduğu gibi yine çok ilginç olaylarla devam etmişti. 1966 Dünya Kupası’nda ajansları karıştıran bir haberi Halit Kıvanç şöyle anlatıyor: ‘’Çeyrek finalin dördüncü maçı, Portekiz’le Kuzey Kore arasındaydı. Az bir seyirci toplamıştı bu karşılaşma… Hele basın pek ilgi göstermemişti. Nasılsa sonucu belliydi. Ancak öteki statlarda önemli buldukları maçları izleyen spor otoriteleri, basın bülteninde ‘’Kuzey Kore 1 – Portekiz 0’’ yazılı notu aldıklarında basın bürolarına koşmuşlardı. ‘’Mutlak yanlış vardır, yanlış yazılmıştır’’ diyen otoriteler çok geçmeden ‘’Kuzey Kore 2 – Portekiz 0’’ notuyla şaşkına dönüyorlardı. 

Hele ‘’Kuzey Kore’nin Portekiz önünde 3-0 galibiyete yükseldiği’’ haberi geldiğinde… Bulundukları statlardaki maçı bırakmıştı basın mensupları…’’ Daha sonrasında ne mi olacaktı? Halit Kıvanç’ın böylesine şaşkınlıkla bahsettiği maçta dengeler bir anda değişti, sahneye Portekiz tarihinin Ronaldo ve Figo ile birlikte en büyük futbolcularından olan Mozambik asıllı Eusebio sahneye çıktı ve Portekiz 5-3’lük bir geri dönüşe imza attı. Charlton, Yashin, Eusebio, Garrincha gibi isimlerin damga vurduğu Dünya Kupası’nda Halit Kıvanç da çok enteresan bir anıya sahip olmuştu. TRT tarafından finali anlatmakla görevlendirilen Halit Kıvanç, Wembley Stadyumu’nun basın tribününe giriş yaptığında bütün anlatım masalarının dolu olduğunu gördü. Belki de çoğu kişinin aklına gelmeyecek bir spikerlik refleksiyle birlikte hemen bir telefon buldu. Ev sahibi İngiltere’nin zaferiyle sonuçlanacak bu maçı tarihte benzeri görülmemiş bir şekilde telefonla Türk radyolarına aktardı. Oradaki bütün meslektaşlarının ağzını açık bırakmıştı. İşte böyle hızlı çözümler üreten, yayınının aksamaması için her şeyi yapabilecek bir ustaydı Halit Kıvanç…

1970 Meksika – Uğruna savaşlar verilen kupa

“Çok geçmeden Pele, milli takımın iki yetkilisiyle yanımıza geldi. Gayet kibar, elini uzattı, Türkiye’den gelmiş ve kendisini ziyaret etmiş olduğumuz için teşekkür etti. O zaman çantamdan meşhur fotoğrafı çıkarıp uzattım. Önce bir baktı, sonra eğildi, daha dikkatle baktı. Sevinçle, ‘Harika…’ dedi. ‘… benim yedekliğim döneminde çekilmiş o kadar az resmim var ki!… Bunu alabilir miyim?’ Kendisine getirdiğimi söyledim…’’

1970 Dünya Kupası ile birlikte kupa, ilk kez Avrupa veya Güney Amerika dışında bir yerde düzenlenecekti. Bu dünya kupası belki de Halit Kıvanç için en çok anıyla dolu olan, oldukça anlamlı bir kupa olacaktı. Halit Kıvanç’ın bu kupada biriktirdiği anılardan bahsetmeden önce biraz kupanın genel görüntüsünden konuşalım. Hani demiştik ya ‘’Uğruna Savaşlar Verilen Kupa’’ diye, o hiç de mecazi bir söylem değil. 1970 Dünya Kupası’nın eleme aşamasında Honduras ve El Salvador arasındaki maçta yaşanan tribün olayları büyüyerek iki ülke arasında birkaç günlük aktif savaşa sebep olmuş ve bütün dünya şoka uğramıştı. 

Günümüzde olsa yüksek ihtimalle iki takımın da men edilmesine sebep olacak bu olaylara FIFA tarafından yaptırım uygulanmamıştı. El Salvador tarihinde ilk kez Dünya Kupası’na katılmıştı. Son şampiyon İngiltere’nin kaptanı, efsane stoper Bobby Moore ise çirkin suçlamalara maruz kalmıştı. Moore, mücevher kaçakçılığıyla suçlanmış fakat bunun Kolombiyalılar tarafından yapılan bir oyun olduğu ortaya çıkmıştı. Gelelim Halit Kıvanç’ın 1970’te Meksika’da yaşadıklarına… Bir Dünya Kupası özel etkinliği olarak Avrupa’dan gelen gazeteciler ve Güney Amerika’dan gelen gazeteciler arasında bir gösteri maçı düzenlendi. Bu maçta da Halit Kıvanç, Avrupa Basın Karması takımının başına geçerek teknik direktörlüğünü yapmıştı. Halit Kıvanç’ın teknik direktörlüğünü yaptığı Avrupa Basın Karması, rakiplerini 7-4 yenerek bu gösteri maçını kazanmıştı. Bu sırada takımların da kampları devam ediyordu. Halit Kıvanç, turnuvada maç oynanmayan günlerden birinde Brezilya kampına giderek eski bir dostunu, Pele’yi ziyaret etti. Büyük uğraşlar sonucu girdiği Brezilya kampında saatlerce bekleyip, kapıdan giren Pele’yi görmesiyle eski bir dostuna ulaşmış gibi mutlu olduğunu anlatıyor Halit Kıvanç.

Aynı turnuvada oynanan Brezilya – İngiltere karşılaşmasında ise Halit Kıvanç muhteşem bir anlatım gerçekleştirmiş aktarılana göre. ‘’Aktarılana göre’’ diyorum çünkü Jairzinho, Pele, Rivelino ile muhteşem bir hücum oyununa sahip olan Brezilya, karşısında ise Charlton, Moore, Hurst gibi takım oyununa yatkın ayaklarıyla son şampiyon İngiltere vardı. Bu muhteşem maç, 1-0 Brezilya üstünlüğüyle bitse de Halit Kıvanç’ın anlatımı, hatlardaki bir sorun nedeniyle Türkiye’ye ulaşmadı. Yayın İstanbul’daki stüdyodan, bir stajyerin anlatımıyla gerçekleşti. Halit Kıvanç için oldukça önemli anılarla dolu olan bu turnuvanın finalinde de Pele zafere uzandı. Şampiyonluk, Brezilya’yı bir kez daha dünyanın en büyüğü yapıyordu.

1974 Almanya – Türk halkı kupayı ilk kez naklen izliyor.

“Maçların çeşitli şehirlere yayılması, Almanya’nın ülkemize yakın olması, TRT’nin bu ilk naklen yayında olabildiğince çok maçı vermek istemesi gibi nedenlerle, dünya kupasına kalabalık bir ekiple gitmiştik. Böylece yeni spor spikerlerimizin deneyim kazanması gibi bir amaç da güdülüyordu. Bunun ne kadar doğru olduğu sonradan anlaşılacak, yurtdışından ilk kez maç anlatan gençler, kısa zamanda mesleklerinde büyük aşama kaydedeceklerdi…’’

1972 Yaz Olimpiyatlarında yaşanan bir terör olayı organizasyona damga vursa da Münih’te başarılı bir süreç ile anılan Almanlar, dokuz farklı şehirde dünya kupası için hazırlanıyordu. Olimpiyatlarda on yedi kişinin hayatını kaybettiği terör saldırısının ardından Dünya Kupası için güvenlik önlemleri inanılmaz bir düzeyde artırıldı. Irkçı faaliyetlerin önüne geçmek için çalışmalar yapıldı. Almanlar, organizasyon anlamında muhteşem bir gayret ve disiplinle hazırlanırken Türkiye tarafında da tatlı bir telaş vardı. TRT, eski dünya kupası organizasyonlarına kıyasla daha yakın bir coğrafyada yapılacak turnuvada tarihte ilk kez naklen televizyon yayını gerçekleştirmek için özenle hazırlanmıştı. Spiker, muhabir, kameraman ve idareciler dâhil kalabalık bir ekiple Almanya’ya uçuldu. Hem dünya kupası hem de Türk gazeteciler hazırdı. Fakat Halit Kıvanç bu dünya kupasında Pele’siz durur muydu? Tabii ki de hayır. Bir içecek şirketinin reklamı için Almanya’ya gelen Pele ile bir televizyon çekimi yapmak isteyen Halit Kıvanç, yıldız ismin menajerinden gelen ‘’birkaç bin dolar’’ ücret talebiyle şaşkına uğramıştı. Herkes cebindeki paraları birleştirip karşılamaya çalışsa da ortaya çıkan istenilen ücretin yanına bile yaklaşamadı. En sonunda Halit Kıvanç kendisi devreye girerek Pele ile olan geçmişini menajere açıkladı ve Pele’nin haberi olması halinde bu işin kolaylaşacağını söyledi. Pele ise haberi duyar duymaz Halit Kıvanç’ın yanına gelerek çekimi hemen yapabileceklerini söyledi. Ve oradaki Türk heyetini de oldukça sevindirdi. Bu dünya kupasının neticesinde ev sahibi Batı Almanya zafere ulaşmıştı. Fakat yirmi sene sonra şampiyonluğa ulaşan takımın şampiyonluk kutlamasında bazı futbolcular eşlerine karşı davranışlardan rahatsız olmuş, şampiyon takımdaki neredeyse herkes milli takımı bıraktığını açıklamıştı.

1978 Arjantin – Kupa tekrardan Güney Amerika semalarında

“Televizyonculuk açısından 1978 Dünya Kupası önemli bir dönüm noktasıydı. Federal Almanya ile Polonya arasındaki açılış maçını, ekran başında yetmiş iki ülkeden 970 milyon kişi izlemişti. Arjantin – Hollanda finalini izleyen televizyon seyircisi toplamının ise, 1 milyar 480 milyon kişi olduğu açıklandı. Bizim de ülkemize göre, en uzaktan yaptığımız naklen yayındı. Mendoza kentindeki maçları naklederken kırdığımız rekordu bu. Suudi Arabistan’ın otuz sekiz maçı da renkli olarak yayınlaması, ayrıca dikkati çekmişti.’’

Yine, yine ve yine yolun sonunda elendiğimiz bir dünya kupası düzenleniyordu Arjantin’de… Neredeyse her dünya kupasında olduğu gibi bu turnuvanın da ev sahipliği ve organizasyon süreci büyük tartışmaya yol açmıştı. Arjantin’de o dönemde gerçekleşen kalkışma sonucu asker yönetime el koydu. Dünya kupası dâhil bütün devlet organizasyonları askerin eline geçti. Bu olay sonrası FIFA hedef alındı ve katılımcı çoğu ülke güvenlik endişesiyle oyuncularını götürmeye çekindi. Yapılan incelemeler sonucunda, FIFA sadece Arjantin’den güvenlik teminatı almakla yetindi. Dünya kupasının ev sahibini değiştirmedi. Bunun üzerine başta Hollandalı Cruyff, ev sahibi ülkeden Maradona gibi isimler olmak üzere birçok oyuncu dünya kupasına katılmadı. Olaylar eşiğinde gelişen kupada hem dünya hem de Türk televizyonculuğu açısından önemli gelişmeler yaşanıyordu. Televizyonun küresel anlamda yaygınlaşmasıyla maçların neredeyse hepsi bir öncekinin izlenme rekorunu kırdı.

Türkiye’de ise o güne kadarki en uzun mesafeli naklen televizyon yayını yapılıyordu. Ayrıca dünya kupasına gidemesek bile orada Halit Kıvanç ve TRT heyeti büyük bir sevgi görüyordu. Türk olduklarını öğrenenler tarafından ‘’ATATÜRK! ATATÜRK!’’ tezahüratlarıyla karşılanıyorlardı. Biz takım olarak gidemesek bile herkes elemelerdeki performansımızı ve namımızı duymuştu. Bu turnuvada oynanan İtalya – Almanya maçı için Halit Kıvanç, hayatında anlattığı en zor maç olduğunu söylüyor. O gün yoğun sis durumu yüzünden topu bile göremeden maç anlatmaya çalıştığını belirtiyor. Zor siyasi şartlar, hava muhalefetleri, eksik yıldızlar ve şike iddialarının ortaya çıktığı turnuvanın sonunda gülen taraf ise Arjantin’di. Cruyff olmadan final oynayarak herkesi şaşırtan Hollanda’yı uzatmalar sonucu devirdiler. Turnuva sona erdiğinde TRT ekibi, Türkiye’yle aradaki mesafeye rağmen bu kadar başarılı bir yayın yapmayı büyük bir övünç kaynağı olarak gördü. Ve şampiyonluğu kutlayan Arjantin halkına eşlik ederek kendi yayınlarının başarısını sokaklara çıkıp coşkulu bir şekilde kutladı.

1982 İspanya – Futbolun öldüğü gün

“Sevgili Öztürk Pekin arkadaşımla birlikte yapıyoruz yayını… İki spikerin önemli anlarda ortak anlatması yöntemini uyguluyoruz. Bir gol oldu mu, maçı anlatmakta olan spiker, golün öyküsünü, yorumunu öteki spikere bırakıyor… Fena da olmuyor hani… Maçın dört golünde ‘’Goool’’ diye bağırmak, Öztürk’e kısmet oldu. Ben ancak gollerin devamını getirdim.’’

Halit Kıvanç’ın bu sözleri kendisinin bu anlatış biçiminden oldukça keyif aldığını bizlere gösteriyor. Tarihteki on ikinci Dünya Kupası’nda Halit Kıvanç, spikerlik kariyerinde beşinci kez dünya kupası finali anlatıyordu. Bu dünya kupasını futbol açısından önemli kılan, İtalyanlar ve Brezilyalıların başlattığı bir konuydu: Futbolu futbol yapan güzel oyun mudur yoksa sonuç mudur? Bu dünya kupasının başından beri herkes bu noktada kutuplaşmaya başlayacaktı. Brezilyalılar her şeyin kazanmaktan ibaret olmadığını, futbolun heyecan dolu ve zarif tarafına odaklanmıştı. Ülkelerinde yükselmiş olan tansiyondan uzaklaşarak sahada bambaşka bir ruha bürünüyordu. İtalyanlar ise turnuva tarihinin en disiplinli takımlarından biriydi ve tüm rakiplerine diz çöktürüyordu. Birbirinden tamamen zıt anlayıştaki bu iki takım yarı finalden önce karşı karşıya geldi ve tüm dünyanın dikkatini çeken bir karşılaşmayı sahneledi. Öyle ki bu karşılaşma turnuvanın finalinden bile daha çok ilgi gördü. Brezilya, rakibini Socrates ve Falcao ile kovalıyordu. İtalyanların afacan çocuğu Paolo Rossi ise futboldan men cezası yiyip geri dönüşünü yaptığı turnuvada belki de favori takıma hat-trick yaparak onların kupa yolundaki tüm heveslerini yıkıyordu. Turnuvanın bitişinde ise İtalya’nın önünü kimse kesemedi ve finalde Almanya’yı rahat geçen İtalyanlar şampiyon oldu. Peki 1982 Dünya Kupası’nda ‘’futbolun ölmesi’’ ne demekti? Aslında futbol öldü mü, ölmedi mi bilemeyiz. Fakat bu dünya kupasının en ikonik anlarından birisiydi o röportaj. Söz konusu röportajı veren kişi ise, o turnuvada Brezilya forması giyen ve ülkemizde Fenerbahçe’nin teknik direktörlüğünü yapan Zico’dan başkası değildi.  

1986 Meksika – Tanrının eli

“31 Mayıs günü, Azteca Stadı’nda görkemli bir açılışla 13. Dünya Kupası başladı. Doğrusu ulusal giysili genç kızlarla erkeklerin dansı dakikalarca alkışlanıyor, hele dansın finalinde kızlarla delikanlıların öpüşmesi, binlerce seyirciyi tribünlerde havaya kaldırıyordu. Tabii bir tribünün bir köşesinde ayağa kalkanlar otururken, yan tribündekilerin kalkması ve tezahüratın bütün tribünleri dolaşması, yani ‘Meksika Dalgası’, bu görkemi daha da arttırıyordu…’’

1986 Dünya Kupası’nın alınan kararla birlikte Kolombiya’da düzenlenmesi kararlaştırılmıştı. Fakat ev sahibi ilanından birkaç ay sonra Kolombiya organizasyondan çekildiğini duyurdu. Böylece kupa, düzenlenmesine 3 yıl varken ‘’evsiz’’ kaldı. FIFA, aralarında Kanada, Amerika Birleşik Devletleri, Paraguay, Sovyetler Birliği, Türkiye, Güney Kore, Bulgaristan’ın bulunduğu ve daha önce kupaya ev sahipliği yapmayan ülkelerle görüşmeler gerçekleştirdi. Birçok ülke kupaya ev sahipliği yapmaya hazırlanmıştı bile. Ancak ortaya sürpriz bir aday çıktı: 1970’in ev sahibi Meksika. Kolombiya’ya ve adaylıktaki diğer rakiplerine kıyasla daha güçlü bir ekonomiye sahip olan Meksika’nın elinde bir de ilginç bir koz vardı. Ülkede yaşanan deprem felaketi dolayısıyla kalkınmanın hızlanması açısından FIFA’yı olaya duygusal yaklaşmaya zorladılar. 1986 Dünya Kupası’nın ev sahipliğini yapmaya hak kazandılar. Ayrıca bu turnuvada statü bir kez daha değişmiş ve turnuvaya katılan 24 takım 6 gruba ayrılmıştı. Turnuvaya damgasını vuran Diego Maradona, İngiltere ile oynanan çeyrek final maçında futbol tarihine ‘’Tanrının Eli’’ olarak geçecek gole imza attı. Maradona, takımını şampiyonluğa taşırken bu kupanın ‘’En Değerli Oyuncu’’ ödülünü de kazandı.

1990 İtalya – Afrika’dan çıkan sürpriz yıldız.

“Finaller başlarken, o tarihteki Cumhurbaşkanımız Turgut Özal, ev sahibi İtalya’yı favori göstermiş, ‘İtalyanlar kupayı kazanır’ demişti. Türkiye’de Fenerbahçe’de oynamakta olan Schumacher de İtalyanlara şans vermiş, kaç yıl kalesini koruduğu Alman Milli Takımı için ‘Bugünkü kadromuzla bizim takım, bırakın kupayı, yarı finale bile gelemez’ demecini vermişti.’’

Geçen yıllar ve gelişen teknoloji dünya kupasını da büyütüyor, oynanan maçların ve tribün şovları kupayı sürekli beklenen bir festivale dönüştürüyordu. 1990 Dünya Kupası da oldukça renkli bir altyapıya ve büyük hazırlığa sahip bir şekilde aydınlanmanın merkezinde, İtalya’da düzenleniyordu. Fakat tüm bu hazırlıklara ve renkli görüntülere rağmen sahada oynanan oyun hiçbir şekilde tatmin edici değildi. Golsüz maçlar ve zevksiz futbol taraftarları çileden çıkartmıştı. FIFA da bu monotonluğa seyirci kalmadı ve kaleciye geri pası yasaklayarak önemli bir adım attı. Toto Schillaci, Paul Gascoigne, Lothar Matthaus, Jürgen Klinsmann ve Franco Baresi gibi dünya klası futbolcularla birlikte mütevazı bir yıldız adını dünya sahnesine yazdırmaya ve sıkıcı giden turnuvayı eğlenceli hale getirmeye hazırlanıyordu: Kamerun’un süper oyuncusu Roger Milla. Afrika tarihinin en büyük golcülerinin arasına adını yazdıran Milla, 1990’da attığı dört gol ile yıldızlaştı ve ülkesini çeyrek finale kadar taşıdı. Belki kura şansı yanlarında olsaydı ve çeyrek finalde İngiltere ile karşılaşmasalardı daha da ileriye gidebilirlerdi. ‘’Ya olsaydı?’’ sorularıyla dolu olan bu turnuvanın sonunda Almanya toplamda üçüncü kez kupaya uzandı.

1994 ABD – Basketbol ülkesinde futbol oynamak.

“Brezilya, yirmi dört yıllık özlemini dindiren bu şampiyonluğu günler geceler boyu kutladı. Tarihin en büyük karnavallarından birine sahne oldu Rio de Janeiro… Devlet başkanı bir gün resmi tatil ilan etti. Halk sabahlara kadar sokaklarda samba yaptı. Gösterilerde ölçüyü kaçıranlar çoktu. Bu arada yüze yakın insan yaralanmıştı. Brezilya’da hayat uzun bir süre durmuş; hemen her Brezilyalı, dans ederek ya da sevinç gözyaşlarıyla şampiyonluğu kutlamıştı.’’

1994’te bambaşka bir coğrafya bizi bekliyordu. Ülkelerinde basketbol sevgisi ile bilinen Amerika Birleşik Devletleri, futbolun zirvesi olan kupayı düzenlemek için kolları sıvadı. 1986 ve 1990’da da adaylık sürecine girmesine rağmen başarısız olan Amerika Birleşik Devletleri, bu organizasyona çok iyi hazırlandı. Amerikan futbolunun stadyumları dönüştürüldü. Bunlarla birlikte yeni futbol stadyumları da inşa edildi. Halit Kıvanç da bizlere, o dönem herkesin kafasında aynı soru işaretinin olduğunu söylüyordu. Basketbol, hokey, Amerikan futbolu ve beyzbolun üzerine uzmanlaşan bu coğrafyada futbolun nasıl karşılanacağı merak konusuydu. Ama bu dünya kupasında hem organizasyon anlamında sınıfı geçtiler. Hem de oynadıkları futbol ile kamuoyunun takdirini kazandılar. Bu kupanın akıllarda en çok kalacak olayı ise hiç şüphesiz Amerika Birleşik Devletleri – Kolombiya maçında kendi kalesine gol atan Kolombiyalı Andres Escobar’ın, ülkesine döner dönmez bu hatası yüzünden suikaste kurban gitmesiydi. Şampiyon ise penaltılar ile İtalya’yı 3-2 ile yenen Brezilya olmuştu.

1998 Fransa – Beklenen büyüme gerçekleşiyor.

‘’Dünya kupası 1930’da başladığında, dörder takımlı dört grup kurmanın kolaylığı düşünülmüş, ‘dört kere dört on altı eder.’ diyerek finallerin on altı takım arasında oynanması uygun görülmüştü. Ne var ki, o tarihte dünya çapındaki dev ekonomik kriz nedeniyle ilk kupaya katılma az olmuş ve bu ilk finaller de on üç takım arasında oynanmıştı. Sonra bu rakam on altıya tamamlanabildi. Gün geldi, ‘Finallere daha fazla takım alınsın.’ tezi ortaya atıldı. Çok geçmeden de finalist sayısı yirmi dörde çıkarıldı. Yirmi dört de dörde rahatça bölündüğünden, bu öneri çabuk kabul edilmişti. Nihayet 1998’de, futbolun en büyük heyecanına otuz iki takımın ortak olması öne sürüldü…’’

Bütün dünyanın peşinden koştuğu turnuva neden sadece 24 takımla oynanıyordu? Futbol kamuoyu 1994’den sonra bu soruyu kendi kendine sormaya başlamıştı. FIFA’nın üye sayısı gittikçe artıyordu. Dünya kupasının kıyısından dönen ülkeler, onlara daha fazla yer açılması konusunda FIFA’yı sıkıştırmaya başlıyordu. Halit Kıvanç bu kupa hakkında, her yerde dile getirilmeyen bir bilgi veriyordu. Birçok gazete bu dünya kupası için başlıklarını ‘’16. Dünya Savaşı’’ olarak değiştirmiş. Bunun sebebiyse 16. Dünya Kupası’nda tamı tamına yedi bin tane polis ve iki bin tane askerin görev alacak olması. Sahadaki enstantanelere baktığımızda ise tarihte ilk kez otuz iki takım kupada yer aldı. İlk kez altın gol kuralı uygulandı. Ülkemizde de forma giymiş Samuel Eto’o turnuvanın en genç oyuncusu oldu. Ve Fransızlar, hocaları Aime Jacquet önderliğinde futbolda bir devrim yaparak şampiyonluğa uzandı. Jacquet’in hücum futbolu Deschamps, Zidane, Desailly, Vieira, Trezeguet gibi yıldızlara muhteşem bir sistem verdi. Ve tarihin en dominant oyunlarından biriyle şampiyonluğu kendi evlerinde kazandılar.

Halit Kıvanç: Dünya Kupalarının Hem Sesi Hem Şahidi yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Halit Kıvanç cumhuriyet tarihinin sembol isimlerinden birisiydi. Doğduğu yıllar, kültürel birikimi, iş ahlakı ve sürekli kendisini geliştirmesiyle tam anlamıyla bir cumhuriyet çocuğuydu. Cumhuriyet çocuğu diyoruz ya, kendisi için de çocukların yeri apayrıydı. 23 Nisan etkinliklerinde bulunan çocuklara yaklaşımıyla, ekranları başında takip edenlere örnek olmuştur. Futbolla geçen hayatından çocuklara verebileceği en güzel hediyenin de bir futbol topu olacağını söylüyor ve Pele’nin imzaladığı topu Oyuncak Müzesi’ne hediye ediyor. Bu topa ev sahipliği yapan Sunay Akın da Halit Kıvanç’tan öğrendiklerini, Halit Kıvanç’ın Oyuncak Müzesi’ne kattıklarını anlattı.

Umut Yiğit: Araştırdıkça, okudukça bambaşka bir karakterle karşı karşıya olduğumuzu hissediyorum Halit Kıvanç’la. Gazeteciliğin, yayıncılığın, cumhuriyet dönemi sonrası şahidi birisi. Gazetecilik var, anlatıcılık var, çevirmenlik var, sunuculuğu var, her şey var. O yüzden böyle birden çok vasfı olan çok ilginç bir insan. Siz nasıl tanımlarsınız Halit Kıvanç’ı?

Sunay Akın: İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemin edebiyat dünyasına baktığımız zaman Halit Kıvanç’ı hep orada görüyoruz. 1950’li yıllar yani. Ama o yılların Türkiye’sinde Halit Kıvanç’ın ilk sıfatı, gazetecidir.

O yıllarda gazeteciler Cağaloğlu geleneği içinde kimlik kazanmışlardı. Yani gazeteler Bab-ı Ali dediğimiz ya da gazetecilerin “Bizim Yokuş” adını verdiği Cağaloğlu’nda bir araya geliyorlardı. Dönemin bütün gazetecileri Cağaloğlu’ndaydı. Aynı zamanda bütün yayınevleri ve bütün delegeler de oradaydı. Bu yüzden gazeteciler şairlerle, yazarlarla, bilim insanlarıyla, tiyatrocularla ve ressamlarla çok yakın arkadaştılar. Muazzam bir birliktelik vardı.

Halit Kıvanç’ın o entelektüel kimliği burada doğmuştur zaten. O yıllarda edebiyatçılar ve tiyatrocular futbol maçı yapmaya karar veriyorlar. Üsküdar sırtlarındaki Altunizade sahasında buluşuyorlar. Çok ilginç orada Altınyurt Spor Kulübü var. Altınyurt’un spor kulübünde de Nâzım Hikmet’in manevi oğlu Memet Fuat görev yapıyor. Yine bu dönemde, bir yanda bir futbol maçı var ama öte yandan da o yıllarda çok ünlü bir dergi çıkıyor, bir edebiyat dergisi. Bu dergi çok önemlidir. Pek çok insan o dönemde burada şiirler, yazılar, öyküler yayımlanmıştır. Örneğin Edip Cansever, Ülkü Tamer, hafızam beni yanıltmıyorsa Cüneyt Arkın’ın da öyküsü orada çıkmıştır. Fahrettin Cüreklibatır da oraya gidip geliyor yani o temasın içinde, Cemal Süreya da öyle. Cemal Süreya ile sohbetimizde Cüneyt Arkın ile A Dergisi vesilesiyle tanıştığını söylemişti. Demek ki sanatla bir şekilde buluşan insanlar hep bir aradaydılar ve şimdi bu futbol maçından söz ederken niye bir A Dergisi, edebiyat dergisinden söz ediyoruz; bu dönemin ortamını daha iyi anlayabilmek için.

O futbol maçına, Altınyurt Spor Kulübü forma veriyor. Daha doğrusu maçın hakemi Halit Kıvanç ve Halit Kıvanç’ın giydiği formada Altınyurt Spor Kulübünün arması, küçük bir “a” harfi var. Bu “a” harfi aynı zamanda A Dergisi’nin de logosu. Şimdi bir spor kulübü, bir edebiyat dergisi şairlerin, yazarların, edebiyatçıların ve tiyatrocuların yapmış olduğu bir futbol maçı ve hakem Halit Kıvanç. O yılların iklimini bize anlatıyor “a” harfi. Böyle bir dönem. Halit Kıvanç maçı yönetiyor. Çok da güzel yönetiyor ama tabii çok gırgır yönetiyor. Bunu edebiyatçıların kalecisi Adnan Özyalçıner ustamdan bizzat dinlemiştim, o da o maçta kaleciydi. Maçı 5-3 edebiyatçılar kazanıyor ama Halit Kıvanç maçın kopmaması, dengeye gelmesi ve beraberlikle sonuçlanması için elinden geleni yapıyor.

Halit Kıvanç böylesine entelektüel bir ortamda yetişmiştir. Fakat dediğim gibi bunun köklerini, bunun kültürel genlerini, Cağaloğlu geleneğinden almıştır. O dönemin yazarlarının, aydınlarının, sanatçılarının, bilim insanlarının hepsinin mutlaka haftada bir gün uğradığı, en azından yokuşta birbirleriyle selamlaştığı, görüştüğü, yayınevlerinde, gazetelerinde ya da dergi bürolarında karşılaştığı Cağaloğlu’nun ortamını iyi anlamalıyız ki Halit Kıvanç’ı anlayalabilelim. Benim Halit Kıvanç’ı ilk gördüğüm yer de burasıdır. Milliyet Gazetesi’ne giderken görmüştüm onu ilk kez. Ortaokul yıllarında öğrenciydim, ilk orada gördüm Halit Kıvanç’ı, Cağaloğlu’nda.

Zamanla Cağaloğlu’nu dağıttılar ve o hafızayı yok ettiler.

U.Y: Çok güzel ortammış.

S.A: Zaten 12 Eylül darbesinden sonra Türkiye’yi yaşadığımız şu karanlık döneme hazırlayan en önemli hamlelerden, hafıza kayıplarından biri Cağaloğlu’nun ortadan kaldırılmasıdır. Her zaman basının bir sermaye ile ilişkisi vardı elbette ama gazetelerin başında gazeteci olan yöneticiler vardı o zamanlar. Zamanla Cağaloğlu’nu dağıttılar ve o hafızayı yok ettiler. Sadece Cumhuriyet tarihi için değil Osmanlı döneminde başlayan modernleşme tarihimiz için de çok önemli bir yere sahipti anlattığım bu kültürün kökleri.

Ege Kürkcü: Her dünya kupasıyla ilgili anısı var ve bütün bir ülke tek bir ses dinliyor ki o da Halit Kıvanç’ın sesi. 1950’lerde henüz ismi duyulmamış bir futbolcuyken ilk kez onunla Halit Kıvanç röportaj yapıyor. Pele de ona imzalı bir top veriyor. Ve şu an o top İstanbul Oyuncak Müzesi’nde.

S.A: Evet. Benim çocukluğumda iletişimde plaklar çok önemliydi. Sadece müzik dinlemezdik, ben çok severdim plakları. Okula başlamadan bile plak koleksiyonu yapıyordum, plaklar alıyordum ve evde teypli plaklar dinliyordum. 5-6 yaşındaydım. Plağı çizmeden o teybin iğnesini plağa koymayı ve sonra onu kaldırmayı çok iyi biliyordum. İşte çok sevdiğim plaklardan biri Halit Kıvanç’ın anlattığı maçlardı. Böyle bir plağı vardı Halit Kıvanç’ın. 

Ben radyodan çok hatırlamıyorum sonradan çok dinledim tabii ama onunla ilk futbol anlatımında karşılaşmam bir plak sayesinde olmuştur. 1958 İsveç Dünya Kupası çok önemlidir. İsveç Dünya Kupası’nın önemi şu; 1930 yılında Uruguay’da ilk Dünya Kupası düzenlenmeden önce futbol maçları olimpiyatlarda oynanıyordu. 1924 Olimpiyatları’nda, 1928 Olimpiyatları’nda bir Latin Amerika takımı olan Uruguay şampiyon oldu. Oysa o yıllarda sömürgeci Avrupa hep Amerika yerlileri köle olarak gördüğü için ırkçı denebilecek şekilde aşağılayıcı gözlerle bakıyordu. 

Halit Kıvanç medyanın şairidir

Düşünsene beyaz adam için son derece değerli olan bir futbol turnuvasının kupasını o “aşağılık” insanlar alıyorlar ve Uruguay’a götürüyorlardı. Bu yüzden ilk dünya kupası Uruguay’da yapılıyor çoğu ülke de gitmiyor ve katılmıyordu. Ondan sonra sürekli olarak Latin Amerika için futbol beyaz adama bir başkaldırı simgesine dönüşmüştü. Ve İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, yani 1958’de İsveç’de Dünya Kupası düzenlenmesine karar veriliyor. Brezilya, Uruguay ve Arjantin gibi Latin Amerika takımları Avrupa’ya gelmiş oluyor.

Tabii Halit Kıvanç röportaj yapmak için Brezilya kampına gidiyor. Brezilya’nın en ünlü futbolcularıyla da randevu ayarlıyor. Bu arada bana bu hikâyeyi bizzat kendi ağzından dinlemek nasip oldu. Brezilya’nın kamp yaptığı otele gidiyor röportaj yapacak karşısına kimsenin tanımadığı, gencecik, çocuk denebilecek yaşta birini getiriyorlar. “Öteki futbolcular yok efendim bununla röportaj yap.” diyorlar. Halit Kıvanç “Haliyle bozuldum Sunay.” demişti. “Çocuk da bana bakıyor böyle, sevimli bir çocuk, ayıp olmasın diye çocuğa çıkardım soruları yaptım röportajı Bu arada onu getiren refakatçısı bana dedi ki bu çok ünlü olacak. Neyse yaptım röportajı döneceğim artık ama hiç keyfim yerinde değil. Bir baktım tam o anda giderken bir top aldı eline imzaladı ve bana uzattı. İçimden dedim ki ya şuna bak adam oldu da bir de top imzalıyor.” Topun üstünde Pele yazıyor ve o Dünya Kupası’nı Brezilya Pele’nin inanılmaz futboluyla kazanıyor.

Tabii Halit Kıvanç’la pek çok yerde karşılaştık, sohbet ettik. Ben İstanbul Oyuncak Müzesi’ni kurma aşamasındayken bana dedi ki “Oyuncak Müzesi’ne geldiğimde Pele’nin topunu sana armağan edeceğim” ve sözünü tuttu Halit ağabey. Ne mutlu bana ki o topu İstanbul Oyuncak Müzesine verdi. “Çünkü bu topun kalıcı olması gerekir, herkesle buluşması gerekir, o yüzden bunun yeri bir müzedir, zaten dünyanın en büyük oyuncağı top değil midir?” diyerek o topu İstanbul Oyuncak Müzesi’ne bağışladı. Bütün dünyayı peşinden koşturan toptur. Dünya kupaları onsuz olmaz. 

Halit Kıvanç gerçekten büyük bir yetenekti hatta medyanın şairiydi diyeyim. Spikerlik, sunuculuk, anlatıcılık her anlamda çok yetkin bir insandı. Bakın TRT’nin siyah beyaz olduğu yıllarda, iyi spikerler vardı ama hani, “TRT sunuculuğu” denir ya o dille konuşuyorlardı. Bunun dışına çıkan çok ender örnekler vardı, bunların başında Halit Kıvanç gelir. O’ndan sonra da Fecri Ebcioğlu, çok sonra da Orhan Boran, Cenk Koray. Bu saydığım dört isim televizyon dünyasında, sunuculukta çok önemlidir. Tabii bunların öncüsü, insanların en çok dinlemek istediği kişi Halit Kıvanç’tı. Spikerliğe bir karakteri, bir kimlik kazandırdı. Nerede bir etkinlik, bir sahne ya da bir televizyon programı seyretsek Halit Kıvanç’ı orada görmek isterdik. Başarılı biri olmasına ek olarak çok da güzel bir insandı güler yüzlü ve umut doluydu.

Ben onu hiçbir zaman karamsar, kötümserlik içerisinde, tatsız tuzsuz görmedim. Bence bir aktördü aynı zamanda. Büyük bir drama yeteneği vardı. Ve bence bu da entelektüel birikiminden kaynaklanıyordu. Binlerce tiyatro oyunu seyretmiş, konsere gitmiş, kitaplar okumuştur Halit Kıvanç. 

Hâl böyle olunca insanların karşısına çıktığı zaman bilgeliğinin ışığıyla her şeyi aydınlatıyordu. Çok kendine özgü bir dili, bir Türkçesi vardı. Anlatım esnasında da bunu çok iyi kullanıyordu. Tatsız tuzsuz giden bir maçı bile öyle bir anlatıyordu ki, seyircinin enerjisi yükseltiyor, iştahını açıyordu. 23 Nisan etkinliklerini sunduğu dönemler ise Halit Kıvanç’ın zirvede olduğu zamanlardı. Ortada bir Halit Kıvanç var onun etrafında kusursuz şekilde bir şeyler oluyordu. Bunu yaparken asla kibirli, böbürlenen, rol çalan biri olmuyordu. Çok alçak gönüllü, çok yumuşak, sevgi ve saygı dolu, gerçek bir cumhuriyet aydınıydı. Cumhuriyetin bütün değerlerini onda görebilirsiniz.

Beynindeki çekmeceleri doğru tasnif ediyorsun, sevdiğin şeyleri koyup onları unutmuyorsun

U.Y: Halit Kıvanç’ın hikâye anlatıcılığı kısmında daha doğal, organik bir tarafı var. Sanırım bunun da hafızayla bir ilişkisi var. Hafızası da güçlüymüş ek olarak iyi de bir arşivciymiş. 

S.A: Hayatı boyunca yaptığı işleri gelip geçici bir şey gibi görmedi. Onları hep içselleştirdi. O anları yaşadı ve orada mutluydu. Zaten anlatıcılık ve sahne öyle bir şeydir. İşte başlıyoruz, iki saat sonra ineceğiz sahneden ya da maç başlıyor 90 dakika sonra bitecek gibi bakmadı yaptığı işlere. O anları hep beyniyle, kalbiyle, her şeyiyle yaşadı. Dolayısıyla bu zihnindeki çekmeceleri tasnif ederken bir iş olarak girmedi, ben de öyleyim. Yaptığım hiçbir şeyi iş olarak görmüyorum, sevdiğim için, mutlu olduğum için yapıyorum. Öyle olunca da bu hafızan kuvvetli oluyor. Beyindeki çekmeceleri doğru tasnif ediyorsun, sevdiğin şeyleri koyuyorsun, o zaman onları unutmuyorsun. Kendi adıma söyleyeyim, benim yetişmemde Halit Kıvanç en önemli isimlerden biridir. Orhan Boran, Halit Kıvanç, Altan Erbulak, Erol Günaydın çocukluğumuzun dünyasında çok etkiliydiler, bizden sonra da Barış Manço önemli bir karakterdi. Bu isimler çocuklara birey olduğunu hissettiriyorlardı. Onların gözünde biz çocuk değildik, biz çok değerliydik, biz dünyanın en önemli insanlarıydık. Halit Kıvanç da o diğer güzel insanlar da bize hep bunu hissettirdiler, bunu çok önemsiyorum. 

E.K: Oyuncak Müzesi’nin açılış sürecinde katkılarından bahsettik, hediye ettiği Pele imzalı top en başta olmak üzere. Bunun dışında müze hakkında genel olarak ne düşünüyordu, örneğin oyuncak hediye etti mi kendi oyuncaklarından?

S.A: Kendi oyuncakları yoktu. Bana, birkaç tane dünya kupası maskotu hediye etmişti. Kendi çocukluğuna ait oyuncakları yoktu, zaten onun çocukluğunda doğru dürüst oyuncak da yoktu diyebiliriz. Fakat müzenin en büyük destekçisiydi, müzenin açılışını zaten o yapmıştı. Müzenin açılışını sundu, 23 Nisan’larda da hep burada oldu. 23 Nisan bizim için en önemli gündür, müzemizin de kurulduğu gündür. 23 Nisan etkinliklerinde balkondan elinde mikrofonuyla seslenirdi Halit Kıvanç. Etkinliğe hep o hakim olurdu, rahatsızlığı ortaya çıkana kadar bizimleydi, müzedeydi. Müze etkinliklerine hep gelirdi. Hiçbir zaman, müzenin etkinliklerinde bizi yalnız bırakmadı. Burayı çok seviyordu biz de onu çok seviyorduk, zaten Halit Kıvanç sevilmez mi, Halit Kıvanç’ı sevmeyen insanlığı sevmez. Halit Kıvanç büyük bir hümanizmaydı. 

Halit Kıvanç çok güzel, sağlam bir kumaştı

E.K.: 2012’de Avrupa Oyun Çocuk ve Oyuncak Müzeleri Birliği’nde sanırım sizinle birlikte sahnedeydi?

S.A: Evet tabii. Çocuk dünyasına hitap eden her yere gelmek isterdi. O etkinlikte de, çocuk dünyasına katkıda bulunan, onu yücelten insanlara müze adına plaketler, ödüller verdik. Tabii ki Halit Kıvanç da oradaydı. Dedim ya böyle onlarca etkinlikler var.

Etkinlikler dışında da görüşürdük. Eşi Bülbin Hanım da çok değerli bir insandı. Çok güzel insanlardı. Hani her kuşak der ya bizden sonrası ne olacak, her şey bozuluyor. Çok klasik bir söylem. Ben öyle düşünmüyorum gençlik her zaman daha iyidir, Halit Kıvanç da öyle düşünmezdi. Gençleri severdi, gençler her zaman bizden daha iyi olacak derdi.

Halit Kıvanç kelimenin tam anlamıyla asil bir insandı biliyor musun, yani böyle çok sağlam güzel bir kumaştı. Dokunursun ya böyle kadife gibi, gözünü kapat, eline kumaş parçaları dokunduğun “bu neymiş ya” dersin ya, öyle kaliteli bir insandı. Hayatımıza da öyle dokunmuştur, o güzelliği katmıştır.

1966 Dünya Kupası’yla ilgili bizzat anlatmıştı. Kupanın belgeselini Abidin Dino çekmiş. Abidin Dino’ya kupa başlamadan önce hangi açıdan, hangi pozisyonu sahada nasıl çekeceğinin çizimlerini bile yapmış. Bu kitap olarak çıktı sonradan. 60’lar, işte sözünü ettiğim insanlarla ile Halit Kıvanç’ın bir arada olduğu zamanlar. O kuşağın temsilcileri gibi Halit Kıvanç da on parmağında on marifet denilen insanlardandır. 

Bizim Halit Kıvanç’ımız futbolu yıllar önce öyküleştirdi.

E.K: Fıkra kitapları üstüne çalıştık, dünya kupası anıları, bir kupanın bütün tarihi, 1930’ları kaçırdıktan sonra, 1950’lerden itibaren hepsini birebir şahidi olarak anlattığı anılar. Onları o kitapta okumak bambaşka bir şey.

S.A: Ben Eduardo Galeano’nun Gölgede ve Güneşte Futbol kitabını okuduğumda dedim ki Halit ağabeyin kitaplarının yanında bu bir şey değilmiş. Çok daha eskidir onunkiler Galeano’nun kitabından. Öyle bir dil oluşturmuştu ki futbolu hikâyeleştirerek sadece sahayı değil, saha dışındaki olaylarıyla harmanlayarak renklendiriyordu. Bizim Halit Kıvanç’ımız futbolu yıllar önce öyküleştirdi.

E.K: Dünya Kupası’nda olağan şekilde bir spikerin yaptığı gibi maçta olanları anlatıyor. Kupa sürecinde Arjantin sokaklarında yaşadıklarını anlatırken çıkıp Arjantinlilerle Arjantinliymiş gibi seviniyor. Fakat oradaki nokta Arjantinliler kupaya sevinirken Halit Kıvanç da o dönem ilk televizyon yayınını kilometrelerce uzaktan yapabildiği için seviniyor. Bambaşka hikâyeler barındırıyor içinde.

S.A: Yani bu da şunu gösteriyor aslında Halit Kıvanç dünya kupalarında bir çelebi oluyor. Nasıl Evliya Çelebi gezip, gördüğü yerleri yazmış. Farkına varmadan Halit Kıvanç’ın yazılarında büyük bir gezginle karşılaşıyoruz. Gittiği yerleri, oranın kültürünü, coğrafyasını anlatıyor. 

Gittiği her yeri anlatıyor bizlere bilgiler sunuyor böylece hiç gitmediğimiz yerlerdeki kültürü tanıma şansına erişiyoruz. Bu da gerçek bir gezgin olduğunun kanıtıdır. Çok yönlü dedim ya gidip oturup 90 dakika maç anlatıp, çıkıp giden biri değil. 

E.K: Hem öncesi var hem de sonrası var, yaşanan her şeyi anlatıyor.

S.A: O yıllarda iletişim bu kadar güçlü değil. O gördüğü her şeyi, “Ya bak ben bunu ülkemin insanına nasıl anlatmalıyım, bunlardan haberdar olmalı benim ülkem, bu bilgiye sahip olmalı.” kaygısıyla anlatıyordu. Gideyim günümü gün edeyim, çıkayım maç anlatayım gibi davranmıyordu. Gördüğü her güzelliği gelip buraya anlatma çabası ve sorumluluğu hissediyordu. 

E.K: Az önce dediniz ya işini bir iş olarak değil kitabında dediği gibi “Futbol Bir Aşk” gözüyle bakıyor. Hem işini çok seviyor hem insanları çok seviyor.

S.A: Halit Kıvanç her şeye öyle baktı ya. Yaptığı işten en büyük verimi çıkarmaya odaklıydı.

U.Y: İtalya’ya gitmişken Papa ile röportaj yapmak gibi.

S.A: Tabii, Halit Kıvanç’ın röportajları bambaşka. Benim için onu ilk duyduğum yer futbol olduğu için sadece bu alanda gibi geliyor ama sonradan ben de o hocayı tanıdıkça, hele ki kendisiyle sohbet ettikçe büyük bir okyanus olduğunu gördüm. Büyük bir entelektüel, hümanist, adaletli, vicdanlı ve sevgi doluydu. Kötü hiçbir şey duymadım ben ondan, birisine kötü bir söz, hakaret, küfür vs. hiç duymadım. Bu insanların böyle bir asaleti vardı.

E.K.: Kendi ağzından da açıklaması var, kırgın olurdum ama bunu yansıtmazdım diye.

S.A: Hiç yansıtmazdı. Eskilerin değişi ile evliya gibi bir adamdı. Çok, çok güzel biriydi. Ondan çok şey öğrendik, bize çok şey kattı. Ben okuldan aldıklarımdan daha çok, okul olmayan yerlerde bu güzel insanlardan çok şey öğrendim. Onlar bizim hocalarımız oldu, en büyük şansımız buydu. Bizim yetiştiğimiz dönem böyle bir dönemdi işte. 

E.K: Biz nesil olarak 2010’ların başından itibaren NTV Spor döneminde yakalayabildik. Mert Aydın’la yaptığı programla.

S.A: Tabii ne güzeldi o programları değil mi, radyo programları da çok güzeldi.

Bütün Cumhuriyet değerlerinin temsilcisiydi.

E.K: İnanılmazdı. Gazete küpürlerini açıp o masada hepsi üzerinden örnek veriyordu. NTV Spor döneminde arşivlerini ekrana yansıtmak için her şeyi yapıyordu.

S.A: Müthiş. Şu vardı; çok zulüm, çok haksızlıklar yapılmıştı. Bu kadar değerli bir insan. Türkiye’nin bu son siyasi yapılanmasında neler vardı biliyorsun, ne bayramlar hiç akla gelmez mi? Halit Kıvanç ya. Ne kötülük yapmış ki Halit Kıvanç ülkeye. Çok itilmişti yani bütün cumhuriyetin değerlerinin temsilcisiydi. Cumhuriyetin güzel değerleri derken nedir işte insan hakları, demokrasi, adalet. Zaten hukukçu kendisi biliyorsun, hakimlik yapmış yani. 

Cağaloğlu’nda gördüğüm insanlar başkaydı, ben Yaşar Kemal’i de, Aziz Nesin’i de ilk orada gördüm. Ortaokul öğrencisiyim daha lisede bile değilim ya ama okuyorum. Hafta sonları hep oraya giderdim. Cebimde harçlığım bir sosisli almaya yetiyordu. O Sirkeci’deki büfeden, Üsküdar’daki evime dönerken sosisli alıyordum. Evime yürürdüm niye biliyor musun? Birilerini göreyim diye. Ve muhakkak birkaç kişi görürdüm. Şimdi Halit Kıvanç diyoruz ya o etrafıyla beraber şekillenen güzel insanlardandı. Haydar Ergülen’in dediği gibi “O iyi insanlar o güzel atlara bindiler çekip gittiler.” Yaşar Kemal’in olarak bilinir ama Haydar Ergülen’in sözüdür o. 

Sunay Akın: Halit Kıvanç’ı Sevmeyen İnsanlığı Sevmez yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.