“In this realm of simulacra, the sole entity that maintains significance is Truman’s resilient mind. Christof is correct concerning one aspect: the external environment also presents numerous hazards. Indeed, the external world is not as secure as Seahaven; it is marked by chaos and uncertainty. According to Baudrillard, it is the “Desert of the Real.” Perhaps Christof’s confinement is not Seahaven itself but rather the comfortable living rooms of individuals who opt to change the channel instead of pursuing the truth and questioning their surroundings.”

“…good afternoon, good evening and good night!” 

The Truman Show, which opens with this line, chronicles the life of  Truman Burbank, a 30-year-old American man who has lived in a simulation since birth. This film, portraying Truman’s life broadcast live 24/7 to the world, symbolizes the loss of reality and privacy. No spontaneity or chance occurrences are allowed in Truman’s existence. Every aspect of his life is carefully orchestrated, including his encounters and conversations. His name combines “True” and “Man,” meaning “True-Man.” Interestingly, his last name, “Burbank,” is also the name of a media hub in California home to many Hollywood studios.

In a world filled with simulacra, Truman stands out as the only consciousness challenging the simulation’s limits. His name emphasizes his contradictory position within this simulated universe. In the fictional town of Seahaven where he resides, everyone is an actor devoid of true reality and emotion, merely reciting lines and performing roles to keep Truman confined within his artificial life. Despite his environment being fabricated, Truman’s feelings sadness, joy, longing, fear and his words are genuine. In Baudrillard’s view, the system relies on the innocence of the “True man” to maintain itself, mask its artificial nature, and convince viewers of a genuine truth. Humanity, adapting to its technological age, has become increasingly dependent on communication tools. The once pondered question “What is reality?” has faded into obscurity, replaced by the comfort of simulation. Baudrillard describes himself as a “theoretical terrorist,” believing that the only way to threaten the seamless machinery of modern simulation is through subversive ideas-taking meaning hostage and exposing the illusion of reality. Baudrillard’s main critique targets Disneyland, often seen as the embodiment of the American Dream. He argues that America is so fake, a literal concrete jungle, and lacking soul that it creates an entirely irrational fantasy world to keep people from questioning reality. Disneyland’s strange fictions aim to convince visitors that the outside gray city is real. When they leave this illusion and step back onto the streets, the real world seems even more authentic.

The clever tactic is to make visitors believe their gray; dull city is the real thing. Similar to how prisons make inmates feel that freedom has been lost – freedom they cannot see or reach but still know exists. People often desire what they’ve never experienced but deeply wished to. When even a faint hint of possibility arises in your mind’s deepest recesses, everything around you seems insignificant, insincere, and hollow. Disneyland was built to suppress and erase this feeling of longing. Similarly, in The Truman Show, Seahaven functions as a Disneyland created solely for Truman. Yet, Truman’s situation is much more tragic. Visitors to Disneyland see it as a simulation, and once they leave, they consider the real world as genuine. In contrast, Truman exists entirely within the simulation.

“Baudrillard argues that Truman’s world isn’t merely a lie or imitation. Imitation naturally recognizes reality’s existence and reminds us that it still exists. In this view, Truman’s life in Seahaven can be understood through Baudrillard’s ideas of simulation and simulacra.”

The primary illusion is that the outside world is real, but Disneyland aims to hide the fact that it is also a simulation. The world visitors believe to be real when they return is just as fictional as Truman’s. Baudrillard argues that Truman’s world isn’t merely a lie or imitation. Imitation naturally recognizes reality’s existence and reminds us that it still exists. In this view, Truman’s life in Seahaven can be understood through Baudrillard’s ideas of simulation and simulacra. He describes simulation as “the generation by models of a real without origin or reality,” meaning creating appearances of something that doesn’t exist, which displays all signs of reality but isn’t real itself.

A simulacrum is a copy without an original, made through this process. Acting as if there’s an original when none exists doesn’t imply Baudrillard seeks lost reality; instead, he states that reality has disappeared entirely.

Consequently, simulation gains its power from this absence, rooted in nihilism and nothingness. The question then arises: how does this hyperreal universe remain convincing? It does so through an invisible, absolute surveillance system that keeps subjects under control. Truman’s tragedy demonstrates this concept-the world around him has gone beyond mere falsehood, evolving into a hyperreal existence.

According to Baudrillard, America exists as a hyperreal universe, neither fully real nor merely a dream. This hyperreality is depicted in the film not only through dialogue but also via subtle background symbols and carefully crafted details. The initial hour feels like a continuous “Truman Show,” with viewers watching Truman on TV and their reactions reflecting our own. After this hour, the film shifts focus to “keeping Truman inside the box” and explores emerging moral dilemmas.

The practical embodiment of this theoretical framework in the film is best illustrated by director Christof’s approach. When Christof, who directs Truman, joins a live broadcast, the reporter thanks him, saying, “We all know how jealously you guard your privacy.” This contrasts sharply with Truman, whose entire life is constantly recorded through hidden cameras, showing how authority’s true power lies in invisibility. While Christof’s role closely resembles the central observer in Bentham’s Panopticon, Truman does not police his behavior, because he is unaware of the cameras watching him and does not feel the oppressive gaze.

Throughout the film, whenever Truman experiences anger or emotional crises, his wife Meryl doesn’t offer support; instead, she suggests, “You know, you really ought to throw out that mower. Get one of those new Elk Rotaries.” In our world, it’s very easy to become a consumer because solutions are often presented as products that require ongoing purchase, rather than through access to healthcare and therapy. Director Christof deliberately caused Truman to lose his father at sea to evoke fear of the ocean, thereby trying to stop Truman from traveling abroad.

In a scene, Truman sits alone on the beach, gazing at the sea, when a flashback shows his father disappearing during a storm at sea. It is unclear whether Truman genuinely remembers this event, but it can be seen as the message the director aimed to communicate to the audience.

When the flashback concludes, it begins to rain just enough to soak Truman. The cloud seems to follow him everywhere. However, this unusual sight doesn’t frighten Truman; instead, it boosts his confidence, helping him find the courage to escape. When he gets back home, he eagerly tells his wife about his plan to go to Fiji. This scene highlights how little the director understands Truman. The director believed the rain would trigger Truman to remember his father’s death and become scared, but Truman’s immediate thought was to cross the ocean and reach Fiji. By the end of the movie, despite all the obstacles in his way, Truman finds a boat and begins his journey alone.

He believes he can finally realize his dream of going to Fiji, but the director is resolute in preventing him. Truman reaches the end of the artificial sea where his boat has been sailing and crashes into the sky-like set. His face shows a mix of surprise and disappointment. At that moment, the director decides to speak to Truman directly for the first time. Truman cannot see him, but the director’s voice comes from the sky. This serves as proof that the director views himself as Truman’s creator. When the director tells Truman, “There’s no more truth out there than there is the world I created for you.” Truman’s shocked response is, “You never had a camera in my head.” This line explains why the flashbacks in the movie don’t always align with Truman’s decisions.

“The film’s true conclusion lies in the scene with the two security guards who cheer for Truman’s escape, only to ask, ‘What else is on?’ the moment the screen goes dark. This ending encapsulates the film’s central thesis, illustrating Baudrillard’s assertion that meaning implodes within an endless media flow where a war report and a commercial are consumed with identical detachment, and the audience remains thoroughly desensitized to reality.

Truman steps off the stage through the black door to seek reality, illustrating a poignant act of courage. Despite the fear and chaos that may await outside, he chooses to forge his own path. This moment highlights the tragic heroism in facing the unknown, as the world of simulation relies on the abandonment of such courage. The system endures only when individuals cease resistance, accept their predetermined roles without question, and survive solely through consumption.

We never see what happens to Truman afterward. He spends his entire life watched by cameras and desperately tries to escape that reality. If the film had shown his actions after he walked through the door, it wouldn’t have conveyed the profound experience of leaving the simulation.

What happens next is unique to Truman himself, making his story singular. The film’s true conclusion lies in the scene with the two security guards who cheer for Truman’s escape, only to ask, “What else is on?” the moment the screen goes dark. This ending encapsulates the film’s central thesis, illustrating Baudrillard’s assertion that meaning implodes within an endless media flow where a war report and a commercial are consumed with identical detachment, and the audience remains thoroughly desensitized to reality. Throughout the film, viewers are engaged with Truman’s life, curious about his fate, but once his life is no longer broadcast, he seems to vanish, as if he never existed. For the audience, the show simply becomes entertainment.

“You never had a camera in my head.” This line defines the limits of the simulation. While power can confine the body, simulate environments, and influence surroundings, it can never fully access the human mind’s privacy. Truman’s triumph wasn’t just about leaving that door; it was about the thirty years he spent under constant surveillance, during which he created a genuine sanctuary within his mind-a place even the creator of his world couldn’t invade.

In a world filled with simulacra, Truman’s unbreakable mind is the only thing that keeps meaning alive. Christof is correct about one thing: the outside world is also fraught with dangers. It’s true that the outside isn’t as safe as Seahaven; it’s chaotic and unpredictable. As Baudrillard describes, it’s the “Desert of the Real.” Maybe Christof’s prison isn’t Seahaven itself, but the cozy living rooms of those of us who prefer to change the channel rather than face the truth and question the world around us.

Just as Christof persuaded Truman that he was experiencing a natural flow of events instead of a world of illusions, the film persuades us of the same idea. While observing Truman’s artificial world, we, like visitors to Disneyland, are under the illusion that our own world is authentic.

Truman woke up and left. But what about us? We’re still on air…

“The Desert of Real” Welcome Truman yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Nietzsche’den Baudrillard’a: Son İnsan ve Tüketim

“Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır.”

Simülasyon ve simülakrlar kuramıyla gerçeklik algımızı, hatta gerçekliğin ta kendisini yeniden tanımlayan Jean Baudrillard, tüketimin ve toplumun bu dönüşümle birlikte yeniden üretildiğini savunur. Ancak Baudrillard denilince simülasyon kuramının akla gelmesi, yazarın tüketim ve toplum ilişkisine dair erken dönem analizlerinin bir miktar gölgede kalmasına neden olmuştur. Oysa Baudrillard, Tüketim Toplumu eserinde konuya derinlemesine eğilmiş ve oldukça özgün bir perspektif sunmuştur. Baudrillard, birbirinden farklı iki düşünce geleneğinden beslenerek yeni bir toplum yorumunda bulunur: Bu yapının bir ucu Marksist emek-değer teorisinin eleştirisine, diğer ucu ise Nietzsche’nin modern toplum eleştirisine dayanır. Baudrillard’ın güçlü kalemiyle kesişen bu iki temel hat, toplumsalı çarpıcı bir gerçeklikle yeniden tasvir eder. Friedrich Nietzsche’nin “Son İnsan”ı ölürken yanında erdemi ve anlamı da götürmüştür; belki de “gerçeklik”, bu ölümlerin sonuncusudur.

Marksist Üretimden Baudrillard’ın “Gösterge Değeri’ne”

Baudrillard, Üretimin Aynası adlı eserinde Marksist teoriye sert eleştiriler getirerek düşüncesini daha keskin bir çizgiye taşır. Ona göre Karl Marx, kapitalizmi eleştirirken büyük bir tuzağa düşmüştür: Üretim kavramını insanlığın temel ve doğal hali gibi kabul etmiştir. Yani Marx, insanı sadece “üreten bir varlık” olarak tanımlayarak, aslında eleştirdiği kapitalist sistemin aynasından bakarak yansımada yine aynı sistemi görmüştür. Kapitalizmin yerine komünizmi koyarken bile, sistemin işleyiş mantığını değil, sadece direksiyondaki sürücüyü değiştirmeyi önermiştir. Baudrillard ise bu kısır döngüden çıkmak için sistemin kodlarının tamamen değişmesi gerektiğini savunur. İşte bu noktada klasik “emek-değer” teorisini bir kenara bırakarak ve oyunun kuralını değiştiren o meşhur kavramını sahneye sürer: Gösterge Değeri. Peki, nedir bu gösterge değeri? Bu kavram en basit tabiriyle, bir ürünün ne işe yaradığıyla ilgilenmekten ziyade, onun aracılığıyla toplumsal hiyerarşide ben buradayım deme şeklidir. Artık tüketilen asıl şey, ürünün fiziksel nesnesi değil; o ürünün diğerlerinden farkı ve bundan doğan imajdır. Tüketim toplumu, bu gösterge değerinin dev bir dalga gibi her şeyi yuttuğu ve yeniden anlamlandırdığı bir çağın niteliği haline gelir. Artık insanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur. Nesneler artık işlevine yönelik bir ihtiyacı gidermekten çok, statümüzü sergileme ihtiyacımızı karşılamak için vardır. İşin en ironik ve çarpıcı yanı da şudur: Bizler artık evi, eşyayı, vitrini yani nesneleri düzenleyen özgür bireylerden ziyade nesneler sistemi tarafından yaşamının tüm alanları tasarımlı hale gelen bir toplumun parçası haline gelmişizdir.

Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır. En önemlisi de bu tipolojinin; yaratıcılıktan tamamen uzak, salt tüketime odaklı bir yaşama hapsolmuş olmasıdır. Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı eserinde tasvir ettiği son insan, “Mutluluğu biz icat ettik” der ve göz kırpar. İşte bu manidar göz kırpma, hakikati görmeyi reddedişin ve o yüzeysel memnuniyetin oldukça çarpıcı bir sembolüdür.

“İnsanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur.”

Baudrillard’a göre, bu göz kırpan yüzeysel memnuniyet aslında bir yanılsama, yani bir simülakrdır. Tüketim toplumundaki birey için mutluluk; artık doğuştan gelen bir hak değil, yerine getirilmesi gereken bir yurttaşlık görevi halini almıştır. Tüketici mutlu olmak zorundadır çünkü mutsuzluk, sistemin kusursuz işleyişinde bir arıza, affedilemez bir uyumsuzluk olarak kabul edilir.

Nietzsche’nin Son İnsan’ı pasif bir çürüme içindeyken, Baudrillard’ın tüketicisi sistem tarafından sürekli haz almaya, deneyimlemeye ve kendini gerçekleştirmeye zorlanan hiperaktif bir öznedir. Sistem üründen önce o ürüne duyulacak arzuyu ve düşünce biçimini üretir; insanlara neyi, nerede ve nasıl tüketeceklerini dikte eder. İnsan gördüğü şeye okuduğundan veya hissettiğinden daha fazla inanan bir varlık olduğu olarak konumlandığından böylesi bir evrende simülakrlar kusursuz biçimde işler. Sonuç olarak karşımızdaki şey gerçeklik değil; gerçekliğin yerini almış, baş döndürücü bir simülasyondur.

Özellikle 21. yüzyılla birlikte medyanın baş döndüren hızı, bu süreci bambaşka bir boyuta taşır. Hayatımıza giren sosyal medya ve popüler kültür araçları artık sadece TV ekranlarında değil; ceplerimizde, yatak odalarımızda, her anımızda tahakküm kurabilen devasa bir güce dönüşür. Sosyal medya ve Baudrillard’ın bahsettiği simülakrlar, artık aynı makinenin dişlileri gibi çalışmaktadır. Tüketim toplumunda nesnelere anlam yükler, popüler kültür bu anlamları paketler, sosyal medya da bu anlamları hızla dolaşıma sokar hale gelmiştir. Instagram veya TikTok’ta karşımıza çıkan ‘clean girl’, ‘old money’ veya ‘main character energy’ gibi etiketler, bize birer yaşam tarzı gibi sunulsa da aslında hepsi satın alınabilir birer kimlik setinden ibaret. Artık herkes hem vitrin hem de tezgâhtar. Üstelik popüler kültür ile sosyal medya ortaklığı bunu zorla değil; eğlenceyle, mizahla ve estetikle yapar halde. Bize fısıldadığı yalan ise şu: Eğer bu ürünü almazsan görünmez olursun. Var olabilmek ve ben buradayım diyebilmek için bu sahte ihtiyaçları tüketmek zorundasın. Ayrıca tezgâhta sadece eşyalar da yok; mutluluk, yas, politik öfke gibi duygular da tıpkı birer nesne gibi hızla tüketilen birer eşyaya dönüşüyor.

İşte tam da bu yüzden, Baudrillard’a göre Tüketim Toplumu’nun motoru eksiklik hissi ve haz ile çalışır haldedir. Simülakrlar ise gerçekliğin koltuğuna oturarak bizi geri dönüşü olmayan bir yola sokmuştur. Artık gerçek ihtiyaçların yerini, gerçekmiş gibi hissettiren o parlak imgelerin peşinden koşma arzusu almıştır. Dolayısıyla bugün sorulması gereken asıl soru şudur: İnsanlar artık bir şeyleri mi tüketiyor, yoksa tüketilebilir hale gelmiş anlamların içinde mi geziniyor? Dönüp dolaşıp geldiğimiz yer, bir varoluş savaşında olduğumuzdur. Belki de dijital çağın vitrininde yankılanan o kadim hakikat, Shakespeare’in dediği gibidir: “Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu!”.

Nietzsche’den Baudrillard’a: Son İnsan ve Tüketim yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Baudrillard ve Simülasyon Evreni: Tüketim Toplumunda Kimlik Arayışı

“Batı Avrupalı toplumlar, iki yüz yıllık modernleşme serüveninin sonunda dünyaya sundukları ideolojik, politik ve kültürel model olma vasfını yitirmişlerdir. Ancak simülasyon evreni, bu büyük çöküşü ustalıkla gizlemektedir.”

Sabah uyandığında eline aldığın cam ekranda beliren o dünya, gerçekten bir sosyalleşme olanağı sunuyor mu? Yoksa seni önceden yazılmış bir senaryonun içine mi çağırıyor? Üzerindeki ceketin markası, sevgiline aldığın hediyenin etiketi, paylaştığın videodaki estetik kadraj ya da yüzüne eklenen o kusursuz filtre… Tüm bunlar gerçek mutluluktan ziyade bir tür mutluluk simülasyonunun parçaları. Bu görünmez düzen, seni yalnızca tüketime yönlendirmiyor; aynı zamanda varlığını tüketim üzerinden kurmaya zorluyor olabilir mi? Seçim yaptığına inanırken, çoktan seçilmiş imgeler arasında dolaşıyor olabilir misin? Seni, beni ve hepimizi sorgusuz sualsiz birer tüketim makinesine dönüştüren bu örtülü evren, Baudrillard’ın yıllar önce haber verdiği o devasa “hipergerçeklik” laboratuvarından başka bir şey olmayabilir mi?

Tüketim Toplumu: İhtiyaçtan Göstergeye Geçiş

Bu simülasyon evrenine geçişi daha iyi anlatabilmek için öncelikle Baudrillard’ın Tüketim Toplumu kavramına değinmeliyiz. Düşünüre göre Modern Batı toplumlarında tüketmek, ihtiyaçları karşılayan bir eylem olmaktan çoktan çıktı. Nesneler artık kullanım değerlerinden ziyade, taşıdıkları anlamlar üzerinden dolaşıma giriyor. Birey, bu nesneleri tüketirken aslında belli bir yaşam tarzını, bir konumu ve dolayısıyla bir kimliği satın aldığını sanıyor. Böylece tüketim nesneleri pasif birer araç olmaktan çıkarak bireyin davranışlarını, arzularını ve kendini algılama biçimini şekillendiren belirleyici bir güç haline geliyor. Sonuç olarak bu nesneler, gündelik ihtiyaçları karşılayan araçlar olmaktan çıkıp sistemin sürekliliğini sessizce yeniden üreten çarkın dişlileri hâline geliyor.

Sözgelimi bir ayakkabı, artık yalnızca bir ayakkabı değildir; daha prestijli, daha vizyoner ya da toplumsal hiyerarşide “daha doğru bir yerde” durduğumuzu fısıldayan bir kimlik vaadidir. Bizler bu vaadi satın aldığımız ölçüde, sistemin içinde görünürlük kazanabiliyoruz. Kimlik anlayışımız bu dönüşümle birlikte, doğuştan gelen ya da coğrafi aidiyetlere dayanan bir yapı olmaktan uzaklaşıyor. Geçmişte bireyin ait olduğu sınıf, kültürel sermaye gibi medeniyet göstergeleri statüyü belirlerken; tüketim toplumunda bu rolü giderek sembolik tercihler üstlenmeye başladı. Hippi, gotik, clean girl gibi sıfatlar, izlenen filmler ya da sosyal medyada kullanılan estetik üslup gibi bireyin kendini nasıl konumlandırdığını anlatan işaretlerde kendini gösteriyor. Kimlik artık yalnızca yaşanan bir deneyim değil; kurulan, gösterilen ve sürekli güncellenen bir temsile dönüştü. Birey olabilmek ise bu sistemin dışında kalmamak adına bir köşe kapmaca oyununun içinde bulunmayı zorunlu hale getiriyor.

Sistemin devamlılığı açısından bu inanç oldukça kritiktir. Çünkü bu noktadan sonra bireyler, kendi ihtiyaçlarını karşılamak için değil, sistemin çarklarını döndürmek için emek vermeye başlar. Bu durum, Baudrillard’ın deyimiyle, geri dönülmez bir simülasyon evreninin kapılarını aralar. Bu evrende gerçek ile kopya arasındaki sınır kalkmış, gerçeklik yerini simülasyona bırakmıştır. Tüketim toplumunun fertleri için artık ihtiyaçlar nesnel bir zorunluluk değildir. Mutluluk bile, içi boşaltılmış ve pazarlanabilir birer göstergeye dönüşmüştür. İşte bu içi boşalmış göstergeler dünyası, bizi hakikatin zemininden tamamen koparan o büyük kırılmaya hazırlar. Tüm gönderen sistemlerinin tasfiye edildiği bu çağda Baudrillard, “Gerçek ya da hakikatle olan bağımız bütünüyle kopmuştur” der. Batı toplumları, iki yüz yıllık modernleşme serüveninin sonunda dünyaya sundukları ideolojik, politik ve kültürel model olma vasfını yitirmişlerdir. Ancak simülasyon evreni, bu büyük çöküşü ustalıkla gizlemektedir. Bireyler, hangi kültürün mirasçısı olduklarını veya hangi yöne evrildiklerini sorgulamadan bu akışın içinde sürüklenmektedirler. Üstelik bu durum, bilinçli bir “saklama” eylemi de değildir; çünkü gizlemek olarak bahsettiğimiz durum, sahip olunan bir şeyi yokmuş gibi göstermektir. Her ne kadar gizlenmeye çalışılsa da gerçek hala oradadır ve ayrımı kolayca yapılabilmektedir. Oysa simüle etmek, bir gerçeği taklit etmekten ziyade, o gerçeğin belirtilerini bizzat üretmektir.

Örneğin, hastaymış gibi yapan biri sadece yatağa uzanıp rol yaparken; hastalığı simüle eden kişi vücudunda hastalığın belirtilerini gerçekten yaşar. Tıbbi açıdan belirtiler gerçektir, ancak semptomların kaynağı belirsizdir. Bu durumun hakiki bir hastalık olup olmadığının anlaşılamaması, psikoloji ve tıp biliminin de elini kolunu bağlamaktadır. Çünkü bütün semptomlar üretilebiliyorsa ve bir hastalığa ait semptom doğal bir olgu olma özelliğini yitirmişse, o zaman her hastalığın simüle edilebileceğini, hatta edilmekte olduğunu düşünebiliriz. İşte modern Batı toplumlarının trajedisi buradadır: Ortada artık taklit edilen bir asıl yoktur; sadece gerçeğin yerini almış, ondan daha gerçek görünen göstergeler vardır.

Arnolfini’nin Evlenmesi. Jan Van Eyck, 1434.

Gerçeğin Çöküşü ve Simülakrların Dört Aşaması

Baudrillard, bu simülasyon evrenine geçişi simülakrların dört aşaması üzerinden açıklar. Bu aşamalar, gerçekliğin yavaş yavaş nasıl yer değiştirdiğini ve sonunda ayırt edilemez hâle geldiğini gösteren bir hat sunar. İlk aşama, Rönesans öncesini kapsar. Bu dönemde imge, temel bir gerçekliğin doğrudan yansımasıdır. Rütbeler, kıyafetler ve nişanlar gibi göstergeler, toplumsal hiyerarşiyi açık biçimde temsil eder. Bir kralın pelerinini yalnızca bir kral giyebilir; çünkü o pelerin bir “aksesuar” değil, temsil ettiği düzenin kendisidir.

“İkinci aşama ise Aydınlanma Çağı ile başlar ve dengeler yavaş yavaş değişir. Perspektif bilgisinin gelişmesiyle sanatçılar, gerçeğe son derece yakın imgeler üretmeye başlar. Jan van Eyck’in Arnolfi’nin Evlenmesi Portresi’nde karşımıza çıkan güçlü perspektif bunun yerinde bir örneğidir.”

Bu aşamada sahtecilik neredeyse mümkün değildir. Dünya ile gerçeklik arasındaki sınırlar nettir. İkinci aşama ise Aydınlanma Çağı ile başlar ve dengeler yavaş yavaş değişir. Perspektif bilgisinin gelişmesiyle sanatçılar, gerçeğe son derece yakın imgeler üretmeye başlar. Jan van Eyck’in Arnolfi’nin Evlenmesi Portresi’nde karşımıza çıkan güçlü perspektif bunun yerinde bir örneğidir. Resimdeki her detay anlam yüklüdür ve yüksek bir gerçekçilik taşır. Bu çağda sanatçılar, gerçekliği taklit edebilir bir alana kavuşur. Aynı dönemde ortaya çıkan matbaa, kopya üretebilen en önemli araç hâline gelir. Kitaplar artık bir rahibin elinden çıkan o tekil ve kutsal anlamı kaybeder. Basılan ilk kitaplar, el yazmasını taklit ederek sisteme sızar. Böylece bu çağ, alçının mermer gibi göründüğü, tiyatronun gerçek duygular üretiyormuş hissi verdiği bir “gibi yapma” evrenine dönüşür. Üçüncü aşama ise Sanayi Devrimi’nin getirdiği seri üretim evresidir. Fabrikalar, buhar ve elektrikle birlikte orijinal ve kopya arasındaki belirgin farkı artık gizlemektedir. Bu dönemde gazetelerin yaygınlaşması, fotoğraf makinesinin icadı gibi gelişmeler, imgeleri oldukça hızlı biçimde çoğaltılabilir, dağıtılabilir ve dolaşıma sokulabilir hale gelmesini sağlar.

Bu noktada gerçeklik, temsil aracılığıyla seri bir şekilde yeniden üretilir ve görsel olan, gerçeğin yerini almaya başlar. Dördüncü aşama ise içine doğduğumuz dijital ve postmodern çağdır. Medya araçlarının yaygınlaşması, dijital teknolojilerin gelişmesi ve reklamcılık sektörünün kitlelerin düşünme biçimleri üzerindeki etkisinin artmasıyla birlikte gerçeklik ile pazarlama iç içe geçer. Bireyler neye gerçekten ihtiyaç duyduklarını sorgulamak yerine kendilerine sunulan imgeler üzerinden arzularını tanımlar hale gelir. Günümüz teknolojileri bu durumu bir adım öteye taşır: sanal influencer’lar, deepfake videolar, Bitcoin ve metaverse… Hatta bugün yapay zekâ, simülakrın zirvesini inşa eder; hiç var olmamış bir geçmişin verilerinden, hiç yaşamamış insanların kusursuz yüzlerini üretir. Referansı olmayan, yalnızca kodlardan doğan bu yeni gerçeklik, taklit edecek bir “gerçek” arama zahmetine bile girmez.

Hipergerçeklik: Orijinali Olmayan Kopyaların Dünyası

Günümüzde özellikle sosyal medya, simülasyonun en görünür alanlarından biri hâline gelmiştir. Örneğin “anın tadını çıkarmak”, dikkatin bütünüyle o ana verilmesini gerektirir. Ancak bu anı göstermek, çoğu zaman o andan kopmayı zorunlu kılar. İlginç olan, bu çelişkinin herkes tarafından bilinmesine rağmen halen devam etmesidir. İçeriği üreten de izleyen de bu yapaylığın farkındadır. Buna rağmen kimse farkında değilmiş gibi davranır. Paylaşır, izler ve bu döngüyü sürdürür.

“Sizce yağmurlu bir havada, çok para vererek aldığı Ugg botlar ıslanmasın diye sokakta çorapla koşan biri bu sistemden kurtulabilir mi? Ya da bu yazıyı okuyup huzursuz olan okur, sistemi çözdüğünü mü sanır? Yoksa tüm bu farkındalık, simülasyonun yalnızca bir başka katmanına mı aittir?”

Bu aşamada artık herkes belli taklitleri kullanır. Bu taklitlerin dışında kalan hiçbir şey gerçek olarak kabul edilmez. Dahası taklit edilebilecek bir “orijinal” de kalmamıştır. Örneğin, Vikinglerin boynuzlu miğfer taktıklarına dair hiçbir arkeolojik kanıt bulunmamaktadır. Yapılan araştırmalar, bu imgenin ilk kez 1876 yılında Alman besteci Richard Wagner’in Nibelungen Yüzüğü adlı operasında kullanıldığını gösterir. İlk kopya burada üretilir. Ancak dördüncü aşamaya, yani günümüze gelindiğinde bu kopya, Viking denildiğinde akla gelen temel imgeye dönüşür. Artık tarihsel bir karşılığı olmasa da boynuzlu miğfer, Vikinglerin gerçeği olarak kabul edilir.

Simülakrların bütün aşamaları tamamlandığında bireyler bütünüyle bir simülasyon evreniyle karşı karşıya kalır. Bu evrende imgeler yalnızca anlam taşımaz; anlamın yerini alır. Jean Baudrillard, bu yeni çağda görüntülerin “ölümcül” bir güce sahip olduğunu bildirir. Ona göre artık dinler bile simüle edilmiş ve inanç, haçlar, ikonalar ve imgeler üzerinden işler hâle gelmiştir. Göstergeler, atıf yaptığı şeylerin önüne
geçmiştir. Bu durum gündelik deneyimlerimizde de açıkça hissedilir. Aşırı dramatize edilmiş bir film, hiç yaşamadığımız duyguların karşılığını mı sunar, yoksa yalnızca duyguların kopyasını mı üretir? Sürekli maruz kaldığımız haber akışında, yaşananlar gerçek olsa bile giderek hissizleşmiyor muyuz? Bir haberin hemen ardından gelen reklamı, paylaşılan bir hikâyeyi ya da bir reality show’u aynı donuk bakışla izlemiyor muyuz?

Sosyal medyada popüler olduğu için yediğimiz yemekler, bizi bir adım öteye götürmeyen ama zorunlu olduğu söylenen işler, bir öncekinden neredeyse farksız olmasına rağmen “daha yenilikçi” sloganlarıyla satın aldığımız cep telefonları, tek tipleşmiş üretimle piyasaya sürülen hazır giyim markaları… Tüm bunlar, kimlik sandığımız şeyin aslında sistemi besleyen bir tüketim döngüsünden ibaret olup olmadığını düşündürür. Peki bu evrende bireyler daha çok tüketebilmek için çalışan ve bunu özgürlük sanan kölelere mi dönüşmüştür?

Baudrillard’a göre bu simülasyon evreninden çıkmak mümkün değildir. Ancak kitleler, bu düzene karşı bir tür tepkisellik geliştirebilir. Yoğun bir enformasyon bombardımanı karşısında anlamı reddetmek, ona duyarsızlaşmak ya da simüle edilen anlamları yeniden üretmemek, sistemin anlam kodlarını zayıflatabilir. Yine de Baudrillard bu durumu bir kurtuluş yolu olarak görmez. Çünkü bu direniş biçiminin kendisi bile, sistemin dışında bir eylem değil; sistemin önceden öngördüğü ve kapsadığı bir durumdur. Sizce yağmurlu bir havada, çok para vererek aldığı Ugg botlar ıslanmasın diye sokakta çorapla koşan biri bu sistemden kurtulabilir mi?

Ya da bu metni okuyup huzursuz olan okur, sistemi çözümleyebildiğine gerçekten inanır mı? Yoksa tüm bu farkındalık, simülasyonun yalnızca bir başka katmanına mı aittir?

Artık Taklit Edilecek Bir Asıl Yok: Simülakr ve Simülasyon yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Jean Baudrillard’ı Anlamak: Prof. Dr. Oğuz Adanır ile Simülasyon Üzerine

Jean Baudrillard’ın kavramları Türkiye’deki en yetkin anlatımlardan biri olan Prof. Dr. Oğuz Adanır, çok sayıda Baudrillard kitabının çevirisini üstlenmiş ve onun düşünce dünyasını Türkiye’de geniş kitlelere taşımıştır. Kendisiyle yaptığımız bu söyleşide, Baudrillard’ın düşünce dünyasını, simülasyon kuramını ve tüketim toplumu analizlerini derinlemesine ele alıyoruz.

Aslı Şen: Oğuz Hocam, hoş geldiniz. Biz sizin kariyerinizi ve çalışmalarınızı yakından takip ediyoruz ancak okurlarımız için izleyebilir miyiz kendinizi tanıtmanızı rica edebilir miyiz?

Oğuz Adanır: Telgraf usulü bir özet geçmem gerekirse İzmir’de doğdum. Ortaokuldan sonra İstanbul’a, ardından 1968 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne geldim. Lisans, yüksek lisans ve doktora çalışmalarımı Sorbonne’da tamamladım. Bu çalışmaları esnasında sosyoloji ve iletişim bilimleri üzerine çalıştım. Türkiye’ye dönmemle birlikte Dokuz Eylül Üniversitesi Sinema-TV bölümünde öğretim üyeliğine başladım. Oradan emekliye ayrıldım ve bugün de evden çalışmaya devam ediyorum.

Irmak Çağlayan: Baudrillard’ın pek çok kitabının kapağına baktığımızda çevrilen olarak sizin adınızı görüyoruz. İlk olarak ne zaman ve hangi eserle tanıştınız?

O.A.: Baudrillard’ın okuduğum ilk kitabı Tüketim Toplumu oldu. O sıralarda Paris’te doktora öğrencisiydim. Kitabı biraz geç keşfettiğimi fark ediyorum çünkü o dönemde Marx ve Marksizm üzerine yoğunlaşmıştım. Sonra çevreme de yaymaya başladım.

Bir İngiliz yayınevinin Seuil’e gönderdiği Baudrillard terminolojisinin en kolay anlaşılmasını sağlayan metni gördüm. O yüzden onun başında Simülasyon ve Simülakrlar kitabını yaptım. Bu yayınlanan 10. baskıya kadar geldi. 2010’lu yıllara gelindiğinde Türkiye’de Baudrillard daha çok tanınmaya başladı.

Baudrillard’ın 35-40 civarındaki metninin neredeyse tamamını okumuşumdur. Onun dışında hem onun hakkında hem de hakkında yazılanları okudum. Orada 15 civarında kitap okumuşumdur. Baudrillard’ın düşünceleri üzerine kendi yaptığım bir çalışma da mevcuttur. Kendisiyle tanıştığımda bir mülakat yaptım. Davetimiz üzerine İzmir’e geldi ve burada bir konuşma yaptı. Ben de Paris’e gittim ve onunla uzun bir söyleşi yaptım.

Biraz da oturup sohbet ettim. Onun çok mütevazı biri olduğunu söyleyebilirim. Çok az konuşan, çok az yorum yapan, çok fazla insanlarla iletişime girmeyen birisiydi.

I.Ç.: Kafelerde oturduğunuzdan ve konuştuğunuz konulardan bahsettiniz, Baudrillard akademisyen ve yazar kimliği dışında nasıl biriydi? Tanışma sürecinizden bahsedebilir misiniz?

O.A.: Nasıl biri olduğunu aslında bana değil, eşine sormak lazım. O daha iyi bilir. Biz ancak bir süre görüşüp, belli konulardan sohbet ediyorduk. Özellikle çarpıcı bazı konular oluyor elbette. Mesela terminlerin yanlış kullanılmasından hiç hoşlanmaz. Sürekli olarak yanlış şekilde kullanılmasına tepki gösterirdi. Yani onun kullandığı şekilde kullanılmasını isterdi. Yanlış bir şekilde söylerseniz o düzeltmeler muhakkak yapar. Ama genelde çok sakin biriydi, oturup rahat sohbet edebilirdiniz. Sizi dinler, düşünür, sonra cevap verirdi.

Mesela telefonda da konuştuğumuz oldu. Özellikle Seytanın Satılan Ruh ya da Kötülüğün Egemenliği adlı bir çevirim vardı. O kitabın bazı bölümlerinde o anlama geldiğini bir türlü çözememiştim. Telefon ettim ve fikrini sordum. “Ne istersen yap, nasıl istersen koy.” dedi. Ben de İzmir’deki Fransız entelektüellerden birine danıştım. Onlar o şekilde bir çözüm önerdiler. Bu çeviri sürecinde aslında onu çok iyi anladığımı söyleyemem. Ama çeviri yapmayı öğrendim diyebilirim.

Deniz Benzer: Sizi kişisel tanışmaya götüren hikâyeyi öğrenebilir miyiz? Nasıl oldu da Baudrillard ile yüz yüze tanıştınız, nasıl bir yolculuğun ardından böyle bir ilişki geliştirdiniz?

O.A.: Baudrillard benim doktora tezimin bibliyografyasında yer alıyor. Çünkü ben tezimi yazmanın bitirdikten sonra onun kitaplarını tanıştım. 1977 yılının sonlarına doğruydum. Doktora çalışmamı teslim etmiştim ve o dönem Zürih’e gittim. Orada tesadüfen müthiş çarpıcı bir düşünürle karşılaştım. Fransız ve özellikle Kuzeybatı Avrupa’nın; İngiltere, Almanya gibi ülkelerin içinde bulunduğu toplumsal durumla ilgili eleştirel düşünceler geliştiren, insanı sorgulamaya iten biriyle karşılaştım. O dönem 1978’in başında tez savunmamı yaptım. Ondan sonra Türkiye’ye döndüm.

“Sessiz Yığınlar ile başladığımız çeviriler, bizim Dokuz Eylül Üniversitesi olarak bir kitap basma girişimimize dönüştü. Kendisinin ilk kitabının çevirisini yapabilir miyiz diye rica ettik. Bize ücretsiz olarak verdi ve para kazanınca ödeyebilirsiniz dedi. İlk kitap o şekilde yayımlandı. Sonra geri gel, şimdi Türkçeden baktık 15-16 kitabın çevirisini ama toplamda 30 civarında Türkçeye çevrilmiş kitabı var. Oldukça tanınan ama bilinmeyen bir isim haline geldi.”

D.B.: Baudrillard kitabında neyi? Hangi kitapla yer alıyor?

O.A.: Simülasyon Kuramı Üzerine Notlar ve Söyleşiler adlı kitapta yer alıyor. Tabii bu gördüğünüz 4 ya da 5, gözden geçirilmiş yeni baskı olduğu için o kitap her baskıda gelişti. İlk hali oldukça zayıftı, şimdi son halini aldı. 35 yıl oldu yayımlanalı, hatta daha fazla da olabilir.

İlk tanışmamız böyle oldu. Sonra iletişim koptu. Sessiz Yığınlar ile başladığımız çeviriler, bizim Dokuz Eylül Üniversitesi olarak bir kitap basma girişimimize dönüştü. Kendisinin ilk kitabının çevirisini yapabilir miyiz diye rica ettik. Bize ücretsiz olarak verdi ve para kazanınca ödeyebilirsiniz dedi. İlk kitap o şekilde yayımlandı. Sonra geri gel, şimdi Türkçeden baktık 15-16 kitabın çevirisini ama toplamda 30 civarında Türkçeye çevrilmiş kitabı var. Oldukça tanınan ama bilinmeyen bir isim haline geldi.

D.B.: Sizin tanıştığınız veya çevrilen başladığınız dönemde şu anki gibi küresel ölçekte popüler biri miydi yoksa sonrasında mı popüler oldu? Türkiye özelinde sizin bilinirliği kazandırdı?

O.A.: Türkiye için öyle denebilir ama ben zaten 1977’de tanıştım. O, Fransa’da 1968’de *Nesneler Sistemi’nin yayımlanmasıyla birlikte bu kitaba göre tanınıyordu. Ondan sonra 1970’de Tüketim Toplumu ve en önemlisi metinlerinden biri olan Simgesel Değiş Tokuş ve Ölüm 1976 yılında yayımlanmıştır. Yani Fransa’da bilinmesine rağmen göz ardı edilen bir düşünürken, o tarihlerde Amerika’da çok önemli bir üniversitenin sahibi sayılan New York Amerikan Üniversitesi’nde tanınmıştır. Hem orada tanındı, 1970’li yılların ikinci yarısında itibaren Amerika’da tanınmasının bir nedeni olarak orada dersler vermesi gösterilir. Kendisi Amerika’da çok önemli üniversitelerde dersler vermiştir. Tabii Amerika deyince Kanada tarafını da unutmamak lazım orada da ciddi katkıları vardır. Zaman içinde giderek yaygınlaştı. 1982’de tanıştık ama Baudrillard’ı Türkiye’ye ancak 2004 yılında getirebildik. Hemen gel deyince gelen cinsten bir insan değildi. Ben o tarihlere kadar yedi yıl kadar kitap çevirmiştim.

Baudrillard ile ilk kez 1982’de karşılaştık. Türkiye’den Fransa’ya dönmüştüm, o süre içinde bu adamla mülakat yapmıştım. Ama o tarihte ne biliyordum ne de çeviri anlamında çok şey yapmıştım. Daha sonra tekrar bir şekilde iletişim kurduk. Önce Nanterre Üniversitesi’nde tanıştım, daha sonra tekrar Sorbonne’da karşılaştık. Bu sırada kendisi Amerika’ya gidip geliyordu. Daha sonra tekrar bir şekilde iletişim kurduk.

Evine telefon ettim. Nereden geldiğimi sordum. Türkiye’den geldiğimi söyledim. Hemen ertesi gün bana randevu verdi. Paris’te République Meydanı’na yakın bir yerde, bir lojmanda oturuyordu. Mustafa Altıntaş adlı arkadaşım ve fotoğrafçılık ilgilenen ressam bir arkadaşımdan yardım alarak, onunla birlikte gittik. 1982 yılında kendisiyle ilk görüşmemi yaptım.

Türkiye’de yayınlanan bir makale yazmıştım. Onun dışında başka bir şey yoktu. Yani çevirileri Türkiye’ye kazandırmaya ilk ben başladım. Sonra zaman içinde başka kişiler de katkıda bulundu, ama çeviri süreci bu şekilde ilerledi.

D.B.: Baudrillard deyince Türkiye’de sizin isminiz öne geliyor. Bazı durumlarda gerçekten sınırlı mı bırakıldı? Baudrillard’ın çok özel bir doktora savunma jürisi var. Bu isimler nasıl bir araya geldi?

O.A.: Orada ortak biraz karışık. Çünkü ne yazarsanız yazın herkes bir yerden başlar. Liseyi bitirdikten sonra Reims’ten Paris’e geliyor. Paris’te lise öğrenimini yapıyor. Sonra Sorbonne’a giriyor. İletişim alanında eğitimini sürdürüyor. Ardından eğitim sürecini tamamen bırakıyor ve Nanterre Üniversitesi’nde öğretim görevlisi oluyor.

Herhalde en önemli dönüm noktalarından biri 1968 olaylarıdır. Bu süreçte öğrencilerle birlikte hareket ediyor ve sistem karşıtı bir tavır alıyor. Daha sonra Amerika’ya gidip geliyor ve dersler veriyor.

Her şeyde olduğu gibi onun düşüncesi de bir anda ortaya çıkmıyor. Barthes’tan etkileniyor, Bourdieu’dan etkileniyor. Marcel Mauss’un çalışmalarından etkileniyor. Lacan’dan etkileniyor. Ama bu isimlerin hiçbirine birebir bağlı kalmadan kendi teorisini oluşturuyor.

“Dostu François L’Yvonnet, editörlüğünü yaptığı ve yaklaşık 30 entelektüelin Baudrillard hakkındaki yazılarından oluşan kitapta şöyle diyor: ‘Baudrillard’ı öyle hemen paldır küldür anlayabilmek mümkün değil. Zaman içinde belli aşamalar var.’”

Her şey konusunda hem de diğer konularda çeviriler var. Muhtemelen Henri Lefebvre ile o sıralarda tanışıyor. Lefebvre onun akademik kariyerinde etkili oluyor. Daha sonra Nanterre Üniversitesi’nde ders vermeye başlıyor. Bu dönem aslında onun akademik hayattan uzaklaşmaya başladığı dönemdir.

Çünkü o sırada Foucault’yu unutmak adına uzun bir makale yazıyor. Bu makaleyi Foucault’ya gönderiyor. Foucault o zaman Nanterre’de öğretim görevlisidir. Bu makale üzerine Foucault ile arasında bir kırılma yaşanıyor ve fikir ayrılıkları oluşuyor.

Çünkü üniversitede kademe atlayabilmesi için belirli sınavlara katılması gerekiyor. Bu sınavları geçemediği için üniversite içerisinde yükselme şansı bulamıyor. Bir süre sonra üniversiteyle bağları kopuyor.

D.B.: Hocam bahsettiğiniz üzere Roland Barthes, Bourdieu gibi kilit bir isim, Baudrillard’ın çalışmalarına bir katkısı ve etkileşimi nasıl olmuştur?

O.A.: Böyle bir şey söylemek mümkün değil. Çünkü Baudrillard 1970’li yılların sonunda özgürleşmeye başlıyor. Zaten kitaplarının bir kısmı, 1970’lerin sonundan itibaren kendi düşünce sistemini oluşturduğu metinlerdir.

Mesela kendini hiçbir zaman bir sosyolog olarak görmez. Dostu François L’Yvonnet, editörlüğünü yaptığı ve yaklaşık 30 entelektüelin Baudrillard hakkındaki yazılarından oluşan kitapta şöyle diyor: “Baudrillard’ı öyle hemen paldır küldür anlayabilmek mümkün değil. Zaman içinde belli aşamalar var.” Baudrillard, Simgesel Değiş Tokuş ve Ölüm kitabında nesnelerin, insanların ve kültürün nasıl işlediğini anlatır.

François L’Yvonnet, Tüketim Toplumu’nun son baskısı için yazdığı önsözde Baudrillard’ın düşüncelerini şöyle özetler: “O bir sosyolog değildir. O bir filozof olarak görülmemelidir. O bir eleştirmendir.”

Az önce söz ettik, Foucault’yu unuttun diyor çünkü Foucault’nun hiçbir zaman üzerinden pek fazla bir şey bilmediği bir dönem var. Yani bu dönemde kendisine Baudrillard’ın düşüncesinin oldukça farklı bir şekilde geliştiği söylenebilir. Daha sonra yeniden Foucault ile karşılaşıyor ve bu karşılaşma önemli bir kırılma noktası oluyor. Bu süreçte Baudrillard’ın düşüncesi daha da keskinleşiyor.

Zaten Marx hakkında söyleyecek çok fazla şey yok. Marx sadece ekonomiyle ilgili değil, aynı zamanda toplumsal ilişkilerin analizini de yapar. Baudrillard ise bu analizleri farklı bir düzleme taşır. Ona göre artık üretim ilişkileri değil, tüketim ilişkileri belirleyici hale gelmiştir.

Bu kavramın evrimini Halil Soylu’nun Antropoloji adlı çalışmasında kitapta görebilmek mümkün. Baudrillard Marx yerine Mauss’u tercih eder. Marcel Mauss’un Armağan adlı eserinden çok etkilenmiştir. Mauss’un armağan kavramı üzerinden geliştirdiği düşünce, Baudrillard’ın tüketim toplumuna dair analizlerinde önemli bir yer tutar.

Bu bağlamda Marx’ın sadece üretim üzerinden yaptığı analizlerin yetersiz kaldığını söyler. Baudrillard, tüketimin toplumsal ilişkilerdeki rolünü vurgular.

D.B.: Peki bu bahsettiğiniz birey tipinde Marcus’un tek boyutlu insanına benzerlik var mı?

O.A.: Onunla da hesaplaşıyor aslında. Sanırım Gösterge Ekonomisi başlıklı metinlerinde Marcus’la hesaplaştığı bir bölüm var. Marcus’un bireyin modern toplumda tek boyutlu hale geldiğini söylemesi Baudrillard için yeterli değildir. Çünkü Baudrillard’a göre birey artık sadece tek boyutlu değil, aynı zamanda simülasyonun bir parçasıdır.

Eskiden toplum sınıflara ayrılıyordu. O sınıfın ideolojisi, bu sınıfın ideolojisi konuşuluyordu. Bugün ise bu ayrımlar ortadan kalktı. Artık herkes aynı simülasyon evreninin içinde yer alıyor.

Baudrillard modernliği de eleştirir. Ona göre modernlik, gerçekliğin yerini alan bir sistemdir. Postmodernizm ise bu sistemin içinden doğar.

Postmodernizmde Baudrillard’ın yana koyacak olursanız, Baudrillard’ın mevcut sistemin tamamen yok olup gitmesini istemediğini görürsünüz. Bu bir sistem eleştirisidir ama aynı zamanda bu sistemin içinden konuşan bir eleştiridir.

“Baudrillard kendini bir akademisyen olarak bile görmüyor, akademik dünyayı reddediyor. Simülakrlar ve Simülasyon’da üniversiteyle ilgili bölümler var. Orada üniversitelerin bir üniversite simülakrına dönüştüğünden bahseder. Artık üniversite olma özelliğini kaybetti ama üniversite gibi görünmeye devam eder. Orada bir üniversite yok. Az önce öğrencinin diliminden söz ettik, üniversite ne demek?”

I.Ç.: Ben bir soru yöneltmek istiyorum. Baudrillard’ın akademik dünyaya dışlanma ya da benimsenme biçimi çok merak ediyorum. Entelektüel sahnede de açıkça görülen bir durum var. Popüler kültürde de sık sık Baudrillard’a gönderme yapılıyor. Sizce bu durum akademik dünyaya nasıl yansıyor?

O.A.: Baudrillard kendini bir akademisyen olarak bile görmez. Akademik dünyayı reddediyor. Simülakrlar ve Simülasyon kitabında üniversiteyle ilgili bölümler var. Orada üniversitelerin bir üniversite simülakrına dönüştüğünden bahseder. Artık üniversite olma özelliğini kaybetti ama üniversite gibi görünmeye devam eder. Orada bir üniversite yok. Az önce öğrencinin diliminden söz ettik, üniversite ne demek? Önce dildi, sonra yeni şeyler geliyor. Mevcut toplumsal yapıya bakınca üniversitenin işlevi değişmiştir.

Ona göre akademi gerçekliği açıklamak yerine yeniden üretir. Bu yüzden akademik sistemin bir parçası olmayı reddeder.

D.B.: Bourdieu ile ilişkileri nasıl peki bu süreçte?

O.A.: Bourdieu ile mesafeli bir ilişkisi var ama birbirleriyle kavgalı değiller. Baudrillard, Bourdieu’nun insanı ve akademiyi ele alış biçimini eleştirir. Ama aynı zamanda onun katkılarını da kabul eder.

Olağan koşullarda zaten düşünceleri marjinal olan bir insanın hiçbir şekilde mevcut akademik dünyanın söylemini paylaşmayıp, onunla ters bir konumda durması beklenir. Çünkü bu adam mevcut yapılanmanın dışına çıkıyor.

Oğuz Adanır ile Jean Baudrillard ziyareti, 1982, Paris

Etkilenmiş olabilir ama yaptığı her şeyin nedeni olarak onu göstermek mümkün değil. Zaten yaptığı çalışmaların araştırmalarında akademik sistemle bağları kopmuştur. Ona göre akademi gerçekliği açıklamak yerine yeniden üretir. Yani akademi bir simülasyon üreticisidir.

Bu yüzden Baudrillard sistemin dışına çıkmayı tercih eder. Ona göre gerçeklik artık yoktur, yerini simülasyonlar almıştır.

“Nihilist olan ben değilim, nihilist olan sistemin kendisidir. Sistem farkında bile olmadan kendi kendini yok etmeye doğru götürmektedir.”

Simülasyon kavramı bu bağlamda önemli hale gelir. Ona göre simülasyon, gerçekliğin yerini alan bir sistemdir.

“Mike Gane, Baudrillard’ın düşüncesini ‘Radikal Belirsizlik’ olarak tanımlıyor. Her şeyden söz ediyor ama hiçbir şey kesin değil. İşte varlığın burada devreye giriyor. Bütün bunlardan bahsedip kesin, doğru olduğunu savunmadığı için hep belli ölçüde ikna edici kalıyor gibi görünüyor. Ama aslında klasik anlamda üretilen düşünceden çok daha çarpıcı ve doğru şeyler söylüyor.”

Bütün bu imgeler üzerinden bir gerçeklik oluşuyor ve bu gerçeklik hakkında konuşuluyor sanılıyor. Yani insanlar gerçekliğin kendisini değil, onun temsillerini konuşuyorlar.

Baudrillard aslında böyle bir şey söylüyor. Doğrudan gerçekliğin kendisine değil, onun temsiline bakıyoruz.

Simülasyon bu sistemin en önemli parçasıdır. Çünkü artık gerçek ile kurgu arasındaki fark ortadan kalkmıştır.

Baudrillard’a göre gerçeklik ortadan kalktığında yerine simülasyon geçer. İnsanlar bu simülasyon evreninde yaşamaya başlar.

Bu süreçleri birbirine karıştırmamak lazım. Baudrillard’ın düşünce evrenine girmek için çaba harcamak gerekiyor. Okuduğunuzda doğrudan anlayabileceğiniz bir düşünür değildir. Çünkü onun metinleri çoğu zaman bir kurgu gibi ilerler.

“İnsanlar da eğer Baudrillard’ı gerçekten ilgileniyorlarsa derinlemesine ilgilenmeli. Eserlerini önce bir okuyacaksınız, sonra bir daha okuyacaksınız. Terminolojiyi öğreneceksiniz. Ondan sonra başkalarıyla karşılaştırmaya imkân doğabilir.”

Baudrillard, Marx’ın üstüne oturduğu ve Hegel ile başlayan diyalektik süreci de eleştirir. Ona göre diyalektik artık geçerli değildir. Çünkü gerçeklik ortadan kalkmıştır.

Radikal eleştiri, bugün dünyayı anlamak için yeterli değildir. Baudrillard’ın düşüncesi daha çok gerçekliğin yokluğu üzerine kuruludur.

Ben teorik metnin, mesela Simgesel Değiş Tokuş’un minimalize edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü metinler çoğu zaman kapalıdır ve okuyucu için zordur.

Ama onun metinlerini anlamak için tekrar tekrar okumak gerekir. Çünkü her okuduğunuzda yeni bir anlam katmanı açılır.

Ben bugüne hâlâ bir yığın gözümden kaçmış, eksik konu olduğuna eminim. Yani insanlar da eğer Baudrillard’ı gerçekten ilgileniyorlarsa derinlemesine ilgilenmeli.

Eserlerini önce bir okuyacaksınız, sonra bir daha okuyacaksınız. Terminolojiyi öğreneceksiniz. Ondan sonra başkalarıyla karşılaştırmaya imkân doğabilir.

A.Ş.: Onu en kolay kim anlayabilir?

O.A.: Evet. O benim olabilir Baudrillard gibi düşünmeyi öğrenmiş birisi. Ama yok, 2007’den 2025’e kadar böyle birileri çıkmadı. Hep Baudrillard hakkında yazan insanlar var. Baudrillard onu da aşmış durumda.

A.Ş.: Hocam, simülasyon ve simülakr kavramını anlamaya çalışan bir insan olarak biraz havada kaldığını düşünüyorum. Bir örnek üzerinden anlatabilir misiniz bu kavramı?

O.A.: Kuramı anlatamayız. Baudrillard kendisi 35 kitapta anlatmaya çalışıyor. Ben nasıl anlatayım şimdi?

A.Ş.: Hayır, aslında bir örnek üzerinden ele almak istiyorum. Belki Matrix örneği olabilir. Yani onu da seviyorum, doğru bulmuyorum. Oradaki yansımaları daha anlaşılabilir kılar ama aslında istediğim biraz daha farklı.

O.A.: Benim Journal of Baudrillard Studies’de gerçeklik ile ilgili bir çalışmam var. 2007 yılında yayımlandı. Türkiye’de benim dışımda yazmadılar. Gerçeklik meselesi üzerinden Baudrillard’ı anlamak mümkün değil.

“Baudrillard’a göre modernleşme doğru bir şeydi ama 60’larda tüketim toplumunun devreye girmesiyle birlikte 180 derece geri döndü. İşte o kopuş noktası postmodernin başlangıcıdır. Modern toplumlar modernleşmeyi yaşadığını söyler. Baudrillard’ın iddiaları arasında belki de en önemlisi budur.”

Çünkü bizde gerçeklik ilkesi değişmedi ne anlaşıldığı belli değil. Bizde Baudrillard’ın üstünde durduğu anlamda bir gerçeklik ilkesi yok. Cumhuriyet devrimleriyle birlikte modernleşme yaşandı ama bu modernleşme tam anlamıyla gerçekleşmedi.

Kapitalizmin oluşması için belirli koşullar gerekir. Avrupa’da nüfus 40 milyonun altındaydı, eğitimli toplumların hiçbir gelişimi yoktu. Bizde 1920’lerde 13 milyon nüfus vardı. Devlet kapitalizmi gibi bir sistem oluştu.

“Gerçek, görüntüleri aracılığıyla açıklanan bir şey haline dönüştü.” diyor Baudrillard. Yani artık gerçeklik doğrudan değil, temsiller üzerinden anlaşılmaktadır.

D.B.: Peki bu yarım yamalaklık nasıl bir şey? Tam olarak geçemiyoruz ama bir yandan da ayak uydurmaya çalışıyoruz.

O.A.: Tabii, toplumun bir kısmı modernleşme ilkelerini kabul etmiş durumda. Türkiye’ye baktığımız zaman nüfusun %50’si modernleşmeyi kabul etmiş durumda.

Baudrillard’ın Türkiye’ye bakışı aslında bu açıdan da ilginçtir. Türkiye, modernleşme sürecini tam anlamıyla yaşamamış ama bir yandan da postmodernleşme sürecine girmiş bir toplumdur.

Baudrillard’a göre modernleşme süreci 60’lı yıllarda tamamlanmış ve ardından postmodernleşme başlamıştır.

Modernleşme ve postmodernleşme arasındaki bu kırılma noktası, onun düşüncesinin merkezinde yer alır.

Onu gerçekten anlamak istiyorsanız ciddi bir şekilde incelemeniz gerekiyor. Yazdığım kitaplardan veya yabancı kaynaklardan yararlanabilirsiniz. Baudrillard’ın düşüncesini anlamak için bugün sıfırdan başlarsanız minimum üç ila dört yıl gerekir.

D.B.: Sanki amaç biraz da şu an yaşadığımız bu kafa karışıklığını yaratmak. İnsanlara doğrudan bir şey aktarmaktan ziyade, zihinlerini karıştırarak onları düşünmeye sevk ettiğini söyleyebilir miyiz?

O.A.: O zaten bizi düşünmeye sevk eden bir düşünür. Kendi diline bulunduğu toplumdan ödünç alarak yazıyor. Yani metinleri çoğu zaman doğrudan anlaşılır değil. Çünkü Baudrillard’ın dili oldukça farklıdır.

Türkiye’de Baudrillard’ın bu kadar geç tanınmasının nedeni de budur. Onun metinlerini anlamak zaman alır.

“François L’Yvonnet’nin dünyaya Jean Baudrillard’ın Penceresinden Bakmak başlıklı konuşmasını çok öğreticidir. Baudrillard okumak isteyenlere tavsiye ediyorum. Çevirisini yaptık, yakında yayımlanacak. Hiç Baudrillard okumadıysanız önce bu metinle başlayın.”

A.Ş.: Söylediğiniz şey o anın gerçekliği ve gelecekle çok uyuşuyor. Popüler kültürde bu kadar bahsedilmesinin sebebi de bu muhtemelen. Son sorum olarak şunu sormak istiyorum: Baudrillard’ı nasıl anlamalıyız?

O.A.: Kendisini kesinlikle anlamadıklarını düşünüyorum. Wachowski Kardeşler Matrix filminde Baudrillard’dan etkilenmiş olabilirler ama Baudrillard’ın söyledikleri çok daha farklıdır.

Baudrillard’ın düşüncesi, gerçek ile kurgu arasındaki çizginin ortadan kalktığını söyler. Bu yüzden onun düşüncesini anlamak için klasik düşünme biçimlerinden uzaklaşmak gerekir.

D.B.: Bu konuda oldukça yaygın bir şehir efsanesi var. Minor rolünü oynaması için Baudrillard’a teklif götürüldüğü ve filmin onun anlatığı şeyin tam tersini yaptığı söylenir.

O.A.: Baudrillard onlarla hiç bu şekilde bir ilişki kurmamıştır. Kendisi sinema ile doğrudan bir ilişki kurmaz.

A.Ş.: Hocam, bize vakit ayırdığınız ve bunları anlattığınız için çok teşekkür ederiz. Dosya konusunun anlatımı harika bir içerik oldu.

I.Ç.: Çok teşekkür ederiz zaman ayırdığınız için.

O.A.: Estağfurullah, ben teşekkür ederim.

Oğuz Adanır: Jean Baudrillard’ı Anlamak yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Jean Baudrillard: Simülasyon, Hipergerçeklik ve Modern Dünyanın İllüzyonu

Modern dünyayı anlamak için artık gerçeğe değil, onun sergilendiği sahneye bakmamız gerektiğini söyleyen Jean Baudrillard, 20. yüzyılın en provokatif düşünürlerinden biriydi. Ona göre gerçek çoktan yok olmuş, geriye yalnızca onun kusursuz bir simülasyonu kalmıştı. Peki postmodernizmin kötü çocuğu Baudrillard kimdir?

Jean Baudrillard Kimdir?

Jean Baudrillard, 27 Temmuz 1929’da Fransa’nın Reims kentinde doğdu. Köylü ve küçük memur kökenli bir aileden gelen Baudrillard, ailesinden üniversiteye giden ilk ferdi oldu. Bu durum, hayatı boyunca Fransız entelektüel elitlerine karşı mesafeli, dışardan bakan bir yabancı konumda olmasına sebep olacaktı.

Sorbonne Üniversitesi’nde Alman Dili ve Edebiyatı okudu. Ancak onun düşünceleri asıl şekillenmeye Alfred Jarry’nin “Patofizik” (hayali çözümler bilimi) kavramına duyduğu ilgi ve Roland Barthes ile tanışmasıyla başladı. Barthes’ta nesnelerin sadece birer araç değil, okunması gereken birer toplumsal işaret olduklarını öğrendi. Bu bakış açısı ileride tüketim toplumunu çözümlemesini sağlayan en anahtar işlevi görecekti. Üniversite sonrası klasik akademiye hemen dahil olmadı. 1956–1966 yılları arasında lise öğretmenliği yaptı; çevirilerle hayatını kazandı. Sessiz geçen bu on yıl, onun sıradan nesneler ve gündelik yaşam üzerine derinlemesine düşünmesini sağladı.

1966’da Henri Lefebvre danışmanlığında tamamladığı Nesneler Sistemi teziyle Nanterre Üniversitesi’nde adım attı. Tez jürisi, dönemin entelektüel ağırlıklarını içeriyordu: Danışmanı Henri Lefebvre’in yanı sıra Roland Barthes ve Pierre Bourdieu de karşısındaydı. Ancak bu parlak başlangıç onu akademik kalıplara sokmaya yetmedi. Nanterre kısa süre sonra 1968 Öğrenci Hareketleri’nin merkezi olduğunda Baudrillard, bu dönemi barikatlarda slogan atan bir militan değil, modern toplumun çatlaklarını gözlemleyen mesafeli bir düşünür olarak deneyimledi. Bu süreç, onun devrim, siyaset ve kitle kavramlarına yönelik şüpheci tutumunun şekillenmesinde oldukça etkili oldu. Dönemin hâkim rüzgârı Marksizm olsa da Baudrillard Guy Debord ve onun görüşünü benimseyen Sitüasyonistlerle (Situationist International) daha yakındı. Ancak kısa süre sonra onlarla da yollarını ayırdı. Debord, imajların dünyayı sahte bir gösteriye dönüştürdüğünü söylüyor ama bunun altında hâlâ bir gerçekliğin (yabancılaşma) olduğuna inanıyordu. Baudrillard ise daha radikaldi. Ona göre imajların arkasında kurtarılacak bir gerçeklik kalmamıştı. Sorun artık üretim değil, nesnelerin birer statü işaretine dönüştüğü tüketim ve simülasyon düzeniydi. 1970’te yayımlanan Tüketim Toplumu ve ardından gelen Üretimin Aynası (1973), klasik Marksizm hem de Sitüasyonistler ile iplerini koparıp “hipergerçeklik” teorisinin inşa ettiği dönüm noktaları oldu.

Foucault Eleştirisi ve Teorik Kopuş

Akademik dünyadaki asıl sarsıntıyı ise 1977’de, dönemin entelektüel postarı Michel Foucault’ya doğrudan meydan okuduğu Foucault’yu Unutmak adlı metni yarattı. Bu cüretkâr saldırı, Baudrillard’ı akademik camiada istenmeyen adam haline getirse de aynı zamanda onu Foucault gibi bir felsefe popstarına dönüştürdü. Hemen ardından gelen 1981 tarihli başyapıtı Simülakrlar ve Simülasyon ile bu statüsünü perçinledi. Gerçekliğin yerini modellerin ve haritaların aldığını ileri sürerek artık gerçeğin içinde yaşadığımız ilan eden Baudrillard, kışkırtıcı üslubuyla üniversite kürsülerine sığmayan, küresel bir figür haline geldi.

Simülasyon Teorisi ve Popüler Kültür

Simülakrlar ve Simülasyon, yıllar sonra popüler kültürün fenomen filmi Matrix’e (1999) ilham kaynağı oldu. Filmin ana karakteri Neo’nun elinde Baudrillard’ın kitabı görünüyordu. Ancak Baudrillard, filmi teorisinin yanlış bir yorumu olarak değerlendirdi. Filmde karakterler fişi çekip gerçek dünyaya uyanabiliyordu. Baudrillard’ın itirazı tam da buradaydı: Ona göre artık uyanılacak bir gerçek dünya, gidilecek bir Zion şehri yoktu; simülasyon her yeri kaplamıştı ve çıkış imkânsızdı.

Baudrillard 1980’lerden sonra akademik dilin terk ederek kışkırtıcı metinler yöneldi. ABD seyahatleri sonucunda yazdığı Amerika (1986) adlı eserinde, ABD’yi gerçekleşmiş bir ütopya ve gerçekliğin çölünün kendisi olarak yorumladı. Ancak kamunun içindeki eleştirel tartışmaların fitilini, simülasyon teorisini güncel siyasete uyguladığında ateşledi. 1991 tarihli Körfez Savaşı Olmadı adlı eserinde, fiziksel çatışmayı inkâr etmedi; ancak savaşın bir cephe mücadelesinden çıkıp ekranlarda kurgulanan, sonucu baştan belli bir video oyununa dönüştüğünü savundu.

2001’deki 11 Eylül saldırıları sonrasında yazdığı Terörizmin Ruhu başlıklı makalesi ise bardağı taşıran son damla oldu. Saldırıyı, Batı’nın kurduğu tek kutuplu küresel sisteme karşı içerden gelen kaçınılmaz bir sembolik tepki olarak yorumlayan bu metin, Baudrillard’ın terörü meşrulaştırmakla suçlanmasına ve entelektüel dünyadan adeta aforoz edilmesine neden oldu.

Kariyerinin son dönemlerinde akademik unvanlarını ve sözcüklerin gürültüsünü bir kenara bırakan Baudrillard, kendini fotoğrafın sessizliğine teslim etti. Onun için fotoğraf bir hobi değil, felsefenin devamıydı. Objektifini insanlardan ziyade terk edilmiş koltuklara, boş sokaklara ve cansız nesnelere çevirerek teorisindeki “gerçekliğin ölümünü” görselleştirmeye çalıştı.

Dünyanın pek çok yerinde sergilenen bu kareler, onun sözcüklerle anlatamadığı nesnenin sırrını ifşa etme çabasıydı. 6 Mart 2007’de Paris’te hayata veda ettiğinde ya da kendi favori tabiriyle “ortadan kaybolduğunda” geride 50’den fazla kitap ve modern insanın zihnini meşgul eden o rahatsız edici soruyu bıraktı:

Gerçeklik hâlâ var mı? Yoksa yalnızca ona inanmaya devam ettiğimiz için mi varmış gibi görünüyor?

Oğuz Adanır’dan – Baudrillard’ın Gerçeklik İlkesi

Daha önce yazmış olduğum bir metinde ayrıntılı bir şekilde açıklamaya çalıştığım, “gerçeklik ilkesi”nin burada bir özetini yapalım. Gerçekliğin kendisini metafi zik yani düşünsel, zihinsel bir süreç olarak yorumlayan Baudrillard, Modern toplumlarda bu ilkenin son iki yüzyıl içinde ortaya çıkmış olduğunu söylemektedir. Bu ilke gerçekten de bir tür zihinsel/duygusal bir süreç gibi iş görmektedir. Bu toplumlara özgü insanların gündelik yaşamlarındaki davranışları, düşünceleri sanki böyle bir ilke tarafından belirlenmektedir. Bu ilkenin eski ideoloji terimine yakın bir anlama sahip olduğu söylenebilir. Son iki yüzyıl içinde ortaya çıkan Burjuva dünya görüşü ve tarih sahnesine onun alternatifi şeklinde çıkan Marksist (sosyalizm ya da komünizm başlıkları altında sunulan) dünya görüşü aslında aynı dünyaya, aynı topluma bakarak bundan iki farklı sonuç çıkartan ideolojik yaklaşımlar gibi algılanmışlardı.

Oysa Baudrillard dünya görüşlerinin bir peynir kalıbı gibi birbirlerinden kesin bir şekilde ayrılamayacaklarını ve birey düzeyinde bu iki ayrı ideolojik yapılanmaya ait pek çok verinin, değerin iç içe geçmiş bir şekilde var olmayı sürdürdüklerini söylemektedir. İnsanların gerçeklik ilkesine boyun eğmeleri demek gündelik yaşamlarını bir tür insani değerlere inanç üstüne oturtmaları demektir. Dolayısıyla bu inançlaşmış düşünce yapısını sürdürdükleri ölçüde sözcüğün gerçek anlamında bir toplumsal, ekonomik, politik ve kültürel yaşamdan söz edilebileceğini ifade etmektedir.

Ona göre iki yüzyıllık bir süre içinde ortaya çıkıp oluşan ve 1960’lı yıllardan itibaren içeriğini, anlamını, önemini yitiren bu inançlaşmış düşünce artık insanların gündelik yaşamlarındaki davranışlarını belirleyemez bir hale gelmiş ve insanlar giderek bu gerçeklik ilkesine yabancılaşmaya, ondan uzaklaşmaya başlamışlardır. Son aşamada yüzyıldan uzun bir süreden bu yana kutuplaşmış bir görünüm arz eden Burjuva ve Sosyalist dünya görüşlerinin merkez sağ, merkez sol, sosyal demokrasi adı altında birleşip, kaynaştıklarından dolayısıyla artık bir iktidar, bir muhalefetten söz edilemeyeceğinden, bunların yerini herkesin neredeyse hiç sorgulamadan kabul ettiği sistem kavramının aldığından söz etmektedir. Baudrillard, gerçeklik ilkesini yani bir anlamda amaçlarını, umutlarını, geleceğe yönelik düşlerini yitiren bir toplumun mevcut sistemi, düzeni, yaşamı yeniden üretmekten başka bir seçeneğe sahip olamayacağını ve bunun olsa olsa bir simülasyon evreni olabileceğini söylemektedir. Modern toplumlar bir gelişme yani sanayileşme, yüksekögrenim, zenginleşme, çağdaşlaşma, demokratlaşma aşamasından sonra total denilebilecek bir tüketim aşamasına geçmişlerdir. Kapitalizm böyle bir tüketim aşamasını hiçbir şekilde öngörmemiştir. Akılcı bir sanayileşmiş kapitalizm döneminden sonra her nedense hiperakılcı bir neoliberalizme geçilmiştir. Bu aşamada mutasyona uğrayan kapitalizm bir tür devrim yapmış gibidir.

Burada toplum yaşamın tüm alanlarında sınırsız ve sonsuz bir tüketim düzenini benimsemiştir. Bireyler kendi yaşamlarıyla birlikte içinde yaşamakta oldukları doğa, çevre ve dünyayı da tüketmeye programlanmış varlıklara benzetmektedirler. Burada çelişkili gibi görünse de bir tür kapalı toplumdan söz edebilmek mümkündür. Bu toplumsal yapıda sistem değişmeyen kurum ve kuruluşlar vs. üstüne oturma aşamasına geldiğinden bireyler dünyaya geldikleri andan itibaren tüm yaşamları boyunca bu kurumlar, kuruluşlar vs.’nin varlıklarını sürdürmelerine hizmet eden canlılara dönüşmektedirler. Baudrillard’ın deyişiyle bu toplumda sonuçlar nedenlerden önce gelmektedir. Her şey yazgısal bir görünüme sahip olmakla birlikte her seyin rastlantısal bir şekilde olup bittiği izlenimi yaratılmaya çalışılmaktadır.

Oysa bireylerin bu toplumsal yaşam stilini kabul etmekten başka seçenekleri yoktur. Her ne kadar alternatifl erden söz edilmeye çalışılsa da sonuç itibarıyla mevcut sistemin dışında bir yaşam sürdürebilmek olanaksızdır. Başka bir deyişle bireyler her gün bir robot gibi gerçekleştirmeleri gereken tüm eylemleri yinelemekten başka bir şey yapmayan, içleri boşalmış, yalnızca biyolojik bir yaşantı sürdüren maddi varlıklara benzemeye başlamışlardır. Neoliberalizm adlı sistem bir yaşam boyunca kendisine boyun eğenleri dünyanın diğer bölgelerindeki düzenlere oranla cömert bir şekilde ödüllendirmekte ve tüm tatmin biçimlerine maddi bir görünüm kazandırmaya çalışmaktadır.

Baudrillard, bunun olsa olsa bir yaşam simülasyonu, böyle bir yaşama sahip insanlarınsa olsa olsa birer insan simülakrına dönüşmüş olabileceklerinden söz etmektedir. Gerçeklik ilkesini, gerçekliğini yitiren bir toplumsal yaşam bir tür sanal yaşama dönüştüğünde ortaya çıkan sanal teknolojilerin yardımıyla toplumlar sanal değil gerçek bir yaşantı sürdürdüklerine inandırılmaya çalışılmakta ve bu uğurda muazzam çaba, enerji ve para harcanmaktadır. Bir anlamda özünü, ruhunu, manevi, insani değerlerini yitiren bireyler robotu andıran basit birer biyolojik varlığa dönüşmekte ve insanlığını yitirince geriye kalan tek duygusal yanının yani arzularının kölesi haline gelmiş bir varlığa benzemektedirler.

Tüketim toplumu bir arzu üretim ve paradoksal bir şekilde arzuları tatmin etmeme sisteminden başka bir şey değildir. Neoliberalizm bu uğurda, Modernleşmenin başlangıç döneminde daha rahat ve özgür bir yaşamın simgesi olarak sunduğu yararlı teknolojik gelişmeyi gözünü bile kırpmadan yararsız ve anlamsız bir teknolojik sürece yani insanları giderek bilinçsizleştirerek yalnızca kendisine boyun eğmelerini istediği bir şeye dönüştürmüştür. Başka bir deyişle günümüz Modern toplumlarında teknoloji artık büyük ölçüde tüketim düzenine hizmet eden bir sürece benzemektedir yoksa insanlığa hizmet eden bir sürece değil. Baudrillard yazmış olduğu metinleri okuyan insanların önemli bir kısmının betimlemesini ve çözümlemesini yapmış olduğu dünyayı, toplumu ya da evreni algılayamadıklarını ya da algılamakta çok zorlandıklarını, dolayısıyla kendisini bir tür düşsel metinler üreten biri gibi göründüğünden söz etmektedir. Ona göre sistemin penceresinden, sistemin gözlükleriyle bakan insanların betimlemesini yapmış olduğu dünyayı görebilmeleri kolay değildir.

Dolayısıyla Baudrillard’ın sistemi oluşturan merkez sağ ve merkez sola karşı düşünceler üretmesini anlayabilmek de kolaylaşmaktadır. Baudrillard ne merkez sağ ne de merkez sola karşıdır o sisteme karşıdır dolayısıyla hem merkez sağ hem de merkez sola karşıdır. Çünkü gerçeklik ilkesini, gerçekliğini yitirmiş bir evrende politika, ekonomi ve kültürel yaşantının da birer yaşantı simülakrına dönüşmeleri kaçınılmaz hale gelmektedir. Bu noktada gerçekliğini yitirmiş bir evren hakkında gerçek kavramlara dayanan gerçek bir kuram üretilemeyeceğini iddia eden düşünür içinde yaşamakta olduğunu söylediği simülasyon evreni konusunda ancak patafizik yorumlar üretilebileceğini söylemektedir.

Yazar ve Yayıma Hazırlayan: Oğuz Adanır. Kitap: Baudrillard. 1. Baskı Say Yayınları, 2010. Sayfa: 51-54.

Jean Baudrillard Kimdir? yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.