“İşte o minibüs şoförü olmak isteyen çocukların bir kısmı, şoför olmuştu. Kemal abiye göre bu çocuklar kulağında kulaklık, elinde telefon, ağzında sakız mesleği beş paralık etmişti. Şoförün o eski havası yevmiyeleri gibi eriyip gitmişti.”

İstanbul’da yaşayan insan, kendi zihninde sürekli yeni İstanbullar yaratmaya alışıktır. Her iş çıkışı, “keşke bu kadar kalabalık olmasa”, “keşke tepeler bayırlar düzlük olsa”, “İstanbul’un Yeditepe’si, bir sabah yedi ovaya dönse” gibi dileklerde bulunur. Doğma büyüme İstanbul’un Kocaeli sınırında Tuzla’da yaşamış; bu semtin mahallelerinde sokağı, insanı, esnafı, yaşamı tanımıştım. Ben ise İstanbul’un bir yerlisi olarak bu dileklerin sebebini yirmi yaşıma kadar fark edememiştim. Hatta hiçbir zaman İstanbullu olarak görülmemiştim.

Bana kalırsa İstanbul’u, İstanbul yapan şey 80 milyonluk nüfusun dörtte birinin bu kentte yaşaması, toplumsal ve kültürel zenginliğiydi. Birbirinden ağır sanayinin Türkiye’nin dört bir tarafından gelen işçilerle doldurulması, burada yaşayan halkların bıraktığı kültürel izler, her köşesinden hikâyeleriyle İstanbul, tarihi deneyimlemek için yaşayan bir müzeydi. Peki zamanında İstanbul’u ticaret yollarına bağlayan Tuzla; mübadele müzesiyle, işçi mahalleleriyle, sanatçı köşkleriyle, tersaneleri ve deri atölyeleriyle küçük bir İstanbul değil miydi?

Bence bunu anlamak için ya gerçek İstanbul’da yaşayıp, Tuzla’yı boydan boya gezmek ya da Tuzla’da bir ömür geçirip, nice İstanbullunun iyisiyle kötüsüyle diline pelesenk olmuş semtlerinde dolaşmak gerekirdi. İşte ben, ömrünü Tuzla’yı boydan boya gezen Tuzla-Pendik minibüs hattında geçirmiş, İstanbul’un semtlerini; Halkalı’yı, Zeytinburnu’nu; Fatih’in muhafazakâr sokaklarını, Kadıköy’ün, Taksim’in, Beşiktaş’ın kalabalığını az da olsa deneyimlemiştim.

Bu yüzden sizleri, İstanbul sayılmayan Tuzla’yı boydan boya, günde yaklaşık 18 saat, her biri iki şoförle yol alan 29 araçla, adeta iplik tezgahında halı örer gibi gidip gelen Tuzla-Pendik minibüs hattıyla tanıştırmak istiyorum. “Burası da İstanbul’dur.” iddiamı kanıtlamak için giriştiğim bu yolculuk, dünyam dediğim o küçük fanusumu boydan boya ilmek ilmek işleyen bu hattın şoförü Kemal abiyle değişti. Hindistan’ı ararken, Amerika’yı, İstanbul’u ararken, minibüsçülüğü buldum. Bu hattın ilk durağı; Tuzla’nın Mercan Mahallesinde bulunuyor. Mercan Mahallesi, geçmişte, Kemal Sunal’dan, Sibel Can’a, Ruhi Su’dan Bülent Ersoy’a aktörlerin, müzisyenlerin, hatta iş adamlarının, zamanında yazlık, bugün ise bir kaçış noktası olarak kullandığı boy boy villaların oluşturduğu bir mahalle. Eskiden Manastır Boyu denilen bu mahalle, sapa döşeme yollarla erişilen, birbirine uzak villa ve köşklerden oluşuyordu. Bugünlerde ise Mercan, eski itibarından ötürü zenginlerin hafta sonu kervansarayına dönüştü. Bundandır ki bu hattın minibüsleri, istisnai durumlar dışında duraktan Tuzla’nın çarşısı Kalekapı’ya kadar boş gider oldu.

Bu mahallenin içindeki ilk durak bir gecekondudan bozma, önünde minibüsleri inci tespih gibi dizen, adeta araçların gölgesinde kaybolan, çay ve poğaça ikramı yapan küçük bir yapıdan ibarettir. İhtişamlı villalar, bu gecekonduyu, ördek sürüsündeki kara ördek gibi çevreler, ancak ona yakınlık duymadan tuhaf sayarak izler. Buradan, altı dakika aralıklarla yola çıkan minibüsler, müşterisiz yola çıkar, yol üzerinde topladıkları müşterileri Pendik istikametine; Kalekapı, Marina AVM, Yayla, Kaymakamlık, İçmeler, Aydınlı, Tersane, Güzelyalı, Kaynarca, Tavşantepe Metro, Pendik Çarşı’ya sırasıyla bırakır. Yolunun çoğunu Tuzla içinde dört dönerek geçirdikten sonra, kendini E5’in trafiğine bırakır, Tavşantepe’den boş devam eder. Nasıl Tuzla’dan boş kalkıyorsa, Pendik’ten de acelesi olmayan ya da evinin önünde inmek isteyen yolcular dışında boş kalkar. Bu sebeple, hat birkaç kez kısaltılmaya çalışılmış, tam 14 senedir Tuzla’ya gelmesi beklenen metro hattı beklene beklene ertelenmiş, hala muğlak bir konu olarak gündemde kalmıştı.

“İstanbul’un toplu taşıma ağından nasibini alamamış Tuzla, eski banliyö hattının yerine geçen Marmaray dışında, ulaşım imkânı zor olan bir semtti. Bu yüzden Tuzla-Pendik hattı adeta zengininden fakirine, yabancısından yerlisine herkesi gözlemlemek için altın madeni gibiydi.”

Evimin önünden bu hattın bir minibüsüne binmiş, son durağa gitmek için 35 lira ödemiştim. Minibüs bomboştu, şoförün yan koltuğuna oturdum, selam sabah lafa dalacaktım ama abimizin yüzündeki gerginlik, sinir, biraz özgüvenimi kırdığından sessizce son durağa kadar geldim. Elimdeki dergileri masaya koyup, “abi ben dergide şöyle böyle çalışıyorum, minibüs şoförü bir abimle gidip gelsem, bir iki soru sorsam nasıl olur, vaktiniz var mı” diye ortaya sormuş, duymazdan, görmezden gelinmiştim. Durakta, dernek başkanlığı yapan ağabeyin karşısına oturup, merakımdan ona da bahsedince, “Ben hattan, minibüsten, yolcudan anlamam ama dernekle ilgili sorun varsa yanıtlayayım” demişti. Ben “dernek ne yapar” diye sorunca da başladı anlatmaya, “Muhasebe işlerine bakıyor, odanın talimatlarını uyguluyoruz. Şoförlerden belirli bir miktar bağış alıyor; sıkışana, derdi olana faizsiz borç veriyoruz. Bugün sana yarın bana.” anlattığı şeyleri not alırken, “Hayırdır bu bilader?” edasıyla yaklaşan bir iki şoför not almama kurulup, “Buradan ekmek çıkmaz sana.” demişti. Moral bozukluğu ve hayâl kırıklığıyla teşekkür edip minibüsle evime geri dönememe utancıyla yürümeye başlamıştım. Durakta resmen ajan muamelesi görmüştüm. “Ne sandılar, neden istemediler, ben mi meramımı doğru düzgün anlatamadım” diye düşünerek Mercan’dan evime doğru yol alırken, yanımdan birer ikişer minibüsler geçiyor, tabanlarımın acısını düşünerek geçen minibüslere bakıyordum. O anda yanımdan geçen bir minibüs korna çalıp yanımda durdu, halimden “maliye” olmadığımı anlamış ve beni minibüsüne aldı. Son zamanlarda derneğin ve minibüsçülerin maliye ile ilgili sıkıntıları olduğunu bu minibüsün şoföründen öğrenmiştim. İşin aslı, kılık değiştirmiş bir maliye ajanı sanılıp kovulmuştum. Kemal ağabey hâlimi görüp beni minibüsüne almasa yürüdüğüm birkaç kilometre ile kalacaktım.

Kemal ağabey, 25 yıldır yaptığı minibüsçülük ile, işsizlik ve parasızlık yüzünden tanışmıştı. “Bizim kütük, doğma büyüme Ağrı” diye sözüne başlayan Kemal ağabey, memleketinde meslek yüksekokuldan mezun olmuş, ardından kamu yönetimine girmiş. Üniversitenin üçüncü yılında, ticarete atılmak için okulu bırakmış, dönemine damga vuran mazot ithalatı işine girişmiş. Azerbaycan’a gidip ithal mazot alıyor, oradan İran’a geçip ruhsatlıyor, Türkiye’ye gelip mazotu dağıtıyormuş. Üç ortak giriştikleri bu işte büyük paralar kazanmışlar. Ancak bir gün mazot taşıyan kamyonlar, İran’da bağlanınca 570 bin doları yanmış, ortaklarından 70 bin dolar tazminat alıp, İstanbul’a yerleşmiş. Derler ya “hazıra dağ dayanmaz” paralar suyunu çekince, minibüs şoförlüğüne başlamış. Meslekte 25. yılını tamamlayan Kemal ağabey “eskiler eskiden güzeldi” diyerek, aldığı yevmiyeyle geçinemediğini söylüyordu. Şoförlüğe başladığı zamanlar, hatta ilk on yılını, “belki erkek çocukların araba sevdasındandır ki herkes minibüs şoförü olmak istiyordu” diyerek anlatıyordu.

O zamanlarda minibüse binen yolcu şoförü tanır, şoför ise yolcuların hatırını, işini, derdini, durumunu sorarmış. Koskoca Tuzla’da birbirini tanımayan çıkmazmış. İşte o minibüs şoförü olmak isteyen çocukların bir kısmı, şoför olmuştu. Kemal ağabeye göre bu çocuklar kulağında kulaklık, elinde telefon, ağzında sakız mesleği “beş paralık” etmişti. Şoförün o eski havası yevmiyeleri gibi eriyip gitmişti. Yevmiyeler demişken, herkesin minibüs şoförlerinin hasılatı cebine kaldığını sanmasından gına gelmiş Kemal ağabeye, kim yan koltuğa otursa hafifçe sırıtarak, “Siz de ne kazanıyorsunuz abi” diyormuş. İşin aslı arabaları kiralarlarsa ceplerine üç beş lira giriyormuş, bu yüzden durakta her arabaya iki şoför düşermiş.

Hatlarda bulunan minibüsler de sayılıymış, kafasına göre araba alan plakalanıp kendi ekmek teknesini yürütemezmiş.

“Selamun Aleyküm abi, İçmeler köprüsü ne kadar? 32.5 kardeşim. Eyvallah abi. Buyur. 2.5 çıkmaz mı? Bozuğum yok. Tamam kardeşim kalsın, 30 yeter, al bu 5 lirayı.”

Bir de başlarına dert olan, minibüs saatleri varmış. Her araç altı dakikada bir arka arkaya çıkarmış. Minibüslerde GPS takip sistemi varmış. “Belirli duraklar var, mesela ‘Yayla Dörtyol’ burada saatçiler bekler, geçtiğin saatler kayıt altındadır, GPS’le de takip ederler. Eğer geç kalırsan dakika başına yüz lira yevmiyenden düşer” Diyelim ki, trafik var o zaman nasıl oluyor? “Zaten trafik olunca, birden fazla minibüsün geç kaldığı sistemde gözüküyor, diyelim dört minibüs geç kaldı, beşincisi zamanında vardı. Bizler geç kaldığımız için bizden önceki minibüsün müşterilerini yutuyoruz diye, hakkını tazmin etmemiz gerekir.”

“Herhangi bir minibüs durağa zamanında vardığında, ondan önceki minibüsler geç kalınan dakikaları bölüşürüz. İnsaflarındandır ki, yalnız biz geç kalırsak, otuz saniye tolerans, hepimiz geç kalırsak kişi başı tolerans hakkı alıyoruz.”

“Köşede bırakır mısın?”

Madem kazandığınızı siz almıyorsunuz, o zaman neden cezalar sizin yevmiyeden düşüyor? “Mal sahipleri zarar etmesin diye, cebimizden para çıkıyor ama bu gerekli. Eğer bu uygulama olmazsa, herkes kafasına göre çıkar, nizam ve intizam bozulur. Ben erken çıktım diyelim, arkamdaki minibüs boş mu yol alacak? Hadi geç çıktık diyelim, soğukta karda kışta, yağmurda bekleyen yolcu ne yapacak? Sorun bundandır. Her şeyi geçtim, biz birbirimizin yolcusunu yersek, dostluk biter, düşmanlık olur. Mal sahibi şoföre, şoför mal sahibine bakıyor. Herkes birbirine muhtaç.” Kemal ağabey cümleleriyle, hattın Tuzla-Pendik istikametindeki önemine güzel bir parmak basmıştı. Bu hat bir ağ gibi Tuzla’yı sarıyor, zaten var olan ulaşım sıkıntımızda toplumsal bir rol üstleniyordu.

“SSK’dan geçer mi? Karşıdan bineceksin kardeşim, kırmızı başlıklı minibüs de geçer, hangisi gelirse.”

“Asıl sıkıntı cezalar değil, bizde bir temsil, bir muhatap sıkıntısı var. Ben yevmiyeyle çalışan bir şoförüm, başımda minibüsçüler odası var, Tuzla-Pendik hattı şoförler derneğimiz var ancak mal sahibiyle neden ben birebir muhatap oluyorum anlamıyorum. Biz senelik anlaşmalarla çalışıyoruz, mesela üç sene bu aracın kiralama hakkı bende…”

“HOP! İnecek var.”

“Kardeşim ineceksen kapıya yaklaşsana, gıdım gıdım yürüyorsun, bir buçuk metre arayla üç kere durdum, insaf be!”

“Ne diyordum, hakkı bende olsa da ne bir aracı kurum var ne de başka bir şey. Kira sözleşmemi feshetseler kim ilgilenecek bilmiyorum. Zaten her araç bakımında, cıvatasını balatasını, yakıtını, şusunu busunu ödediğim yetmiyor, her bakımda yeniden ehliyet belgesi alıyorum. Bakım için ayrı para, ehliyet belgesi için ayrı para veriyoruz. Oda’nın ne yaptığı belli değil. Tarifeyi güncelliyorlar o kadar. Nereye kuş konsa da orayı yağlasak diye, para koparacak yer arıyorlar.”

Nasıl yani Kemal ağabey, yok mu bir faydası? “Yok be ne faydası, anca zarar ziyan. Geçen röntgen arabası getirmişler, ciğer filmi çektiriyorlar. Ciğerle ne işim var benim? Elim ayağım tutuyor. Ben itiraz ettim çektirmedim, bizim duraktaki arkadaşlar çektirdi, zorunluluk diye getirdikleri ciğer filmi de bir işe yaramadı, aldılar paralarını bizden, baktılar yollarına.”

“Pardon, müsait bir yerde indirir misiniz, şoför bey?”

“Buyur abla.”

“Yalnız bebek arabam var da birazcık beklemenizi rica edebilir miyim?”

“Hanım ablamıza yardımcı olalım, bebeği, bebek arabası varmış. Teşekkür ederim şoför bey.”

“Dernek, çalıştığımız gün başına, 400 lira para alıyor. Zaten yevmiyemiz erimiş, bir de enflasyon var. Zorlanıyoruz işte.”
Eskiden de böyle miydi peki? “Eskiden de böyleydi, bu böyle süregeldi ama enflasyon işi yeni çıktı. Ben zaten dernek işine de muhalifim, her zaman düzenli öderim paramı ama şartları iyileştirecek bir şeyler lazım. Bir seferinde, sormuştum. Bu toplanan paralar ne oluyor diye, eminim bir yere gidiyordur. Bizde hırsızlık, hile hurda yapacak kimse yok. Ama üç kalem bile sayamadı dernek bana. Bunca yıldır toplanan para ne oldu? Zaten minibüsçülerin oldum olası Maliye ile bir derdi vardır. Bu yüzden kovdular seni duraktan, maliyeci sandık.”

“Evet, Pendorya AVM, inecek var mı?”

“Ağabey şuradan, iki Tavşantepe alır mısın Pardon, üç öğrenci, alır mısınız?”

Sözüne kaldığı yerden devam etti: “Eskiden araba sahipleri arabalarını satınca, iki üç daire alırdı. Şimdi her yerde metro, İETT hatları açıldıkça, oranın minibüs hatları kaldırıldı, araçlar farklı hatlara bölünüyor, bu yüzden araç çok ama şoför az. İhtiyaç git gide azalıyor. Belediye her yere kendi hatlarını, toplu taşıma alternatiflerini diziyor. Tuzla-Pendik, Gebze-Harem falan bunlar kalan son uzun hatlar. Artık minibüsler kısa hat çalışıyor. Ama bence bu metro işi iyi olacak, Tuzlaya geldiğinde. Yani biz bir türlü iş buluruz. En kötü hat kısalır, Pendik’e gideceğimize, kaymakamlığa metroya bırakırız, asıl halkın sorunları çözülsün.”

“Kardeşim bu arada seni, Tavşantepe Metro’ya bıraksam olur mu? Arkadaşlar seni yanımda görmesin. Kovduklarındandır adıma laf olur.” Olur ağabey hiç sorun değil. Zaten senden başkası almaz beni arabasına.

Biraz gülüştükten sonra, hattı sordum Kemal ağabeye, “Bu hat, elit bir hattır. Yolcusu, sakindir. Alternatif olmadığından mıdır bilmem, bizle dalaşa girmezler. Eskiden tersane işçileri, bu hattın çevresinde otururdu. Bir on sene önce asıl müşterimiz işçilerdi. Şimdi TOKİ, Evora Sitesi, etap etap apartmanlar dikilince kervan geçmez dağa taşa; onlara özel hat geldi. Aydıntepe, Güzelyalı’da hala çok çok işçi olsa da onları da korsan minibüsler, servisler taşır oldu.”

Korsan minibüs nedir ağabey? “Tersaneler, servislerle anlaşıyor, taksi gibi işçiyi kapısına bırakıyor, ama gittiği yol kadar ücret alıyor. Bize çok zararı var. Hadi onu geçtim, servis tut bari. Sabahtan akşama kadar çalışan işçiye hayır yapacaksın, evine bırakacaksın. Bir de verdiğin parayı cebinden geri alıyorsun.”

Özel şirketlerle mi anlaşıyorlar peki? “Yok kardeşim, eleman alıyorlar bu işi yapsın diye. O elemanlar, bir cebe giren parayı, bir cepten alıyorlar.”

Şimdi müşteriler kim? “Genelde öğrenciler biniyor, okul saatleri çok yoğun minibüs, sabah 5-7 arası, kimi zaman iki durakta minibüs doluyor. Diğer durakları yolcu alamadan geçiyorum, bir de küfür yiyorum. Bir de akşam 8-9 arası. O saatlerde de durum aynı. Yağmur çamur olunca üzülüyorum ama arabanın altı ağırlıktan sürte sürte, keçe gibi oldu. Zaten ağzına kadar doluyor. Onun dışında genelde az yolcuyla kimi zaman boş gidiyor minibüs. Tuzla’da her imkân var ama birbirine uzak. Bundandır ki insanlar kendi çevresinden çok çıkmıyor.”

Öğrencilere çalışıyorsun yani? “Ya asıl dert bu da değil. Kim düzenliyorsa bu ücret tarifesini, hiç minibüs şoförlüğü yapmamış belli ki. Öğrenci 21 lira. İndi bindi 32,5 lira. Düz yapsalar rahatlayacağız, bozuk kalmıyor ki minibüste. Öğrenciler de alıştı bu duruma, düz 20 veriyorlar. Bizim de sesimiz çıkmıyor. Şunları tam yapsalar. İndi bindi 30 olsun yani, ne bu iki buçuk. Elli kuruş kullanan bile kalmadı. Eskiden de böyleydi. Yok indi bindi 7.60, 10 kuruş mu taşıyacak millet yanında. Şunu bir düzeltseler rahatlayacağız.”

Ağabey Tavşantepe’ye geldik sayılır. Benim borcum ne kadar?
“Borç morç istemez”

Yok abi olmaz öyle.
“Olur olur kardeşim. Nerden ulaşacağız bu dergiye, röportaja?”

Ben sana getiririm abi denk geliriz illa bu saatten sonra.
“Adın neydi?”
Burak.

“Tamam bunları yayınlarsan adımı kullanma.”
Tamamdır ağabey kullanmam, hadi Allaha emanet ol sağlıcakla.
“Sen de kardeşim.”

Bir Minibüs Hattından İstanbul’a Bakmak yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Dijital medya tüketimi, günümüzde bireysel bir tercih olmanın ötesine geçerek ortak ilgi alanları ve kolektif deneyimler üzerinden yeniden şekilleniyor. Bu dönüşümün en rafine örneklerinden biri olan podcastler, ilk bakışta izole bir dinleme alışkanlığı gibi görünse de derinlemesine incelendiğinde insanların benzer tutkular etrafında kümelendiği güçlü dijital topluluklar inşa ediyor. Bireylerin kendilerini iyi hissettikleri ve “ait” hissettikleri içeriklere yönelme eğilimi, aslında derin bir psikolojik ihtiyacın aidiyet ve yakınlık arayışının dijital bir yansıması. Dinleyiciler paylaşılan kulaklıkların ötesinde, kendi düşünce ve değerlerinin yankısını buldukları bu mecraları birer sığınak olarak görüyor. Benzer zihinlerle aynı dijital alanı paylaştıklarını fark ettikçe platformda kalma süreleri ve içerikle kurdukları etkileşim de organik bir şekilde artıyor. Bu durum podcastleri yalnızca bir içerik formatı değil, modern dünyanın yeni nesil ‘dijital kabileleri’ haline getiriyor.

Dinleyici tercihlerinin belirli temalar etrafında kümelenmesi, podcast ekosisteminin tesadüfi değil, stratejik bir ilgi ağı üzerine kurulu olduğunu gösteriyor. Veriler; sohbet, popüler kültür, kişisel gelişim ve psikoloji odaklı içeriklerin, diğer türlere kıyasla çok daha yüksek bir kullanıcı oranına sahip olduğunu gösteriyor. Bu türlerin baskınlığı, podcast’in teknik bir bilgi aktarım aracı olmaktan ziyade, dolaylı bir sosyal bağ kurma mekanizması olarak kullanıldığını teyit ediyor. Özellikle sohbet ve gündelik deneyim odaklı içeriklerin sayısal üstünlüğü, dinleyicinin yayıncıyla kurduğu para-sosyal ilişkiyi derinleştiriyor. Bu tablo podcastlerin bireysel bir medya tüketim pratiği olmanın ötesine geçtiğini insanların benzer duyguları ve yaşam deneyimlerini paylaştıkları figürlerle eş zamanlı bir deneyim alanı yarattığını ortaya koyuyor. Sonuç olarak podcast, modern bireyin dijital dünyada aradığı samimiyet ve ortaklık ihtiyacının en güçlü yanıtı hâline gelmektedir.

Podcastlerin dinlendiği platformlar, topluluk oluşumunun dijital mimarisini belirleyen en kritik göstergelerden biridir. Platform bazlı veriler, podcast ekosisteminin uzun yıllar sınırlı bir uygulama havuzunda (Spotify ve Apple Podcasts) konsolide olduğunu gösterse de Gen Z (Z Kuşağı) ile birlikte bu tablonun radikal bir biçimde değiştiği gözlemlenmektedir. Transistor tarafından yayımlanan 2025 yılı verileri, bu demografik kırılmayı çarpıcı rakamlarla teyit ediyor: 15-29 yaş aralığındaki podcast dinleyicilerinin %46’sı YouTube’u birincil mecra olarak tanımlarken Spotify %35’te kalmış, Apple Podcasts ise %9 gibi marjinal bir orana gerilemiştir.

Bu veriler, podcast tüketiminin yeni nesil arasında klasik dinleme alışkanlıklarından koparak, sosyal medya ve video platformlarıyla iç içe geçtiği ‘hibrit’ bir dönemin kapılarını aralamaktadır. Gen Z için podcast artık sadece kulaklıkla takip edilen izole bir yayın değil izlenen, paylaşılan ve görsel etkileşimle topluluk hissinin pekiştirildiği çok katmanlı bir deneyimdir. Sanal topluluklar, ortak ilgi alanları etrafında kümelenen bireylerin yalnızca bir araya geldiği değil aynı zamanda kendi özgün dinamiklerini, iletişim dillerini ve ritüellerini geliştirdikleri yaşayan organizmalardır. Bu yapılar içinde dinleyici, modern çağın en büyük paradokslarından biri olan yalnızlık duygusundan arınarak, kendini ifade edebileceği ve yankı bulabileceği güvenli bir alan inşa eder. Dijital düzlemde filizlenen bu bağlar, fiziksel mesafelerden bağımsız bir derinlik kazanarak gerçek dostluklara evrilme potansiyeli taşır. Dijital platformlar, bu oluşumlara süreklilik kazandırarak topluluk bilincini pekiştiren teknik ve sosyal bir altyapı sunar. En çok tercih edilen podcast türleri ve bu içeriklerin yoğunlaştığı platformlar, bireyin yalnızca tüketim tercihlerini değil, aynı zamanda hangi dijital kabileye ait olduğunu da gösterir Podcastler basit bir içerik tüketim pratiğinin ötesinde, psikolojik ihtiyaçlar ve sosyal yönelimlerle bir aidiyet alanı vaat etmektedir. Türler üzerinden şekillenen bu kolektif yapı ve değişen platform tercihleri, dijital çağda “topluluk” kavramının nasıl kökten yeniden tanımlandığına dair en somut verileri sunmaktadır. Bu perspektiften bakıldığında podcast; bireysel bir dinleme alışkanlığını, zamanla paylaşılan, yaşayan ve dönüşen bir dijital kültüre evrilerek modern medyanın merkezinde sarsılmaz bir yer edinmiştir.

Kulaklıktan Topluluğa: Podcast Türleri Üzerinden Aidiyet yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Bilimsel bilginin akademik çevrelerde, sanatsal üretimin ise kurumsal yapılar içerisinde sınırlandırılması, her iki alanın da toplumsal yaşamla kurduğu ilişkiyi zayıflatır. Oysa hem bilim hem de sanat insanın dünyayı anlama, deneyimleme ve dönüştürme çabalarının ayrılmaz parçalarıdır. Bu nedenle bilimsel düşüncenin toplumla paylaşılması kadar, sanatsal üretimin kamusal alana açılması da ortak bir sorumluluk olarak görülmelidir.

Bu bağlamda forum tiyatro, bilimsel ve sanatsal iletişimin kesiştiği özgün bir model sunar. Haziran ayında İstanbul Beykent Üniversitesi Bilim İletişimi Ofisi ve Oyunculuk Bölümü tarafından Sarıyer Spor Kulübü Kafeteryasında düzenlenen forum tiyatro etkinliği, bu modelin toplumsal etkisini doğrudan gözlemleyebileceğimiz bir örnek oluşturdu. “Komplo Teorileri ve Bilim İletişimi” başlığıyla gerçekleştirilen etkinlik, Brezilyalı tiyatro kuramcısı Augusto Boal’ın Ezilenlerin Tiyatrosu yaklaşımından esinle kurgulandı.

Forum tiyatro, Paulo Freire’nin Ezilenlerin Pedagojisi adlı eserinde savunduğu diyalog temelli ve katılımcı öğrenme anlayışından esinlenir. Freire’ye göre eğitim bilgi aktarımı değil, karşılıklı öğrenme ve özgürleşme sürecidir. Boal, bu pedagojik anlayışı tiyatro alanına taşıyarak seyircinin pasif bir izleyici olmaktan çıkıp aktif bir katılımcıya dönüştüğü yeni bir sahne ilişkisi kurmuştur.

Forum tiyatroda, toplumsal bir soruna odaklanan kısa bir oyun sahnelenir. Bu oyun; baskı, eşitsizlik ya da ayrımcılık gibi bir durumu temsil eder. Ardından seyirciler, oyuna müdahâle etmeye ve karakterlerin eylemlerini değiştirmeye davet edilir. Bu sürece katılan izleyicilere Boal “seyirci-oyuncu” (spect-actor) adını verir. Seyirci-oyuncular, sahneye çıkarak alternatif davranış biçimlerini dener, toplumsal sorunlara dair çözüm yollarını ifade ederler. Forum tiyatro bu yönüyle katılımcı düşünmeyi teşvik eden bir sosyal pratik olarak değerlendirilmelidir. Sarıyer’deki uygulamada, bilimsel bilgi ile toplumsal algı arasındaki kopukluk bilim ve komplo teorileri çatışmasıyla görünür kılındı. Aşı karşıtlığı, çevre krizi, GDO’lu gıdalar gibi gündelik hayatta sık karşılaşılan konulara dair kısa sahneler aracılığıyla, bilime yönelik güvensizlik içeren durumlar kurgulandı.

Örneğin bir sahnede, çalıştığı fabrikada GDO’lu gıdalar üreten bir işçi, kansere yakalandığını öğrenip diğer çalışanları uyarmaya çalıştı. Ancak ekonomik kaygılarla hareket eden işçiler, bilimsel raporlara rağmen bilgiye direnç gösterdi. Bu çatışma anı, izleyicilerin müdahâleleriyle yeniden yapılandırıldı: Kimileri sahneye bir sendika başkanı olup patronlara karşı mücadele verdi, kimileri ise yorumlarıyla olay örgüsünü başka yönlere çekti.

Etkinlik sonrasındaki açık forumda birçok katılımcı, benzer etkinliklerin ülkemizde daha sık düzenlenmesi gerektiğini dile getirdi. İnsanlar yanlış veya doğru olduğunu dikkate almadan kendilerini ifade etmekten, başkalarının ve kendilerinin düşünceleri üzerine düşünmekten keyif aldı. Genç bir üniversite öğrencisiyle emekli bir vatandaşın aynı sahnede bir durumu tartışması, tiyatronun bilgiye dayalı bir kamusal alan yaratmadaki kapsayıcı gücünü gözler önüne serdi.

Forum tiyatro, bilim iletişiminin etkileşime dayalı ve katılımcı yollarla sürdürülmesi gerekliliğini gösterdi. Bilimsel bilginin topluma ulaşmasında onun yalnızca içerik açısından doğruluğu değil, nasıl temsil edildiği ve sunulduğu artık belirleyici hâle gelmektedir. Bu nedenle bilim iletişiminde, genelde sanatın özelde tiyatronun açtığı deneyimsel ve kolektif alanlar toplumsal diyaloğu güçlendirmektedir.

Augusto Boal’ın ifadesiyle “Tiyatro hayatın provasıdır.” Bilgiye erişimin demokratikleşmesi ancak bu tür katılımcı ve etkileşimli modellerle mümkün olabilir. Sarıyer’deki forum tiyatro etkinliği, yalnızca bir oyun değil; aynı zamanda daha açık ve sorgulayıcı bir bilgi toplumunun sahne üzerindeki provalarından biriydi.

Bilgi Toplumunun Sahne Üzerindeki Provası: Forum Tiyatro yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Mustafa Burak Avcı: Ufuk Hocam hoş geldiniz. İletişim alanında yaptığınız araştırmalarınızda son zamanlarda yapay zekâ ile ilgili olan çalışmalarınız öne çıkıyor. Bize biraz kendinizden bahseder misiniz?

Ufuk Eriş: Son zamanlar dememiz çok da doğru olmaz. Çünkü doktorada o konuyu önerdiğim zaman 2002’ydi. Ben bilgisayarlı bir evde doğmadım. İlk kez tanışmam ise 1996’da Bilgisayar Araştırma Uygulama Merkezi’nde oldu. Orada IRC (Internet Relay Chat) ile Amerika’da yaşayan bir insanla yazışmıştım ve karşımdakinin asla gerçek bir insan olduğuna inanmamıştım. Sonra yıllar geçti, teknolojinin insanın bakışını, düşünme formatını nasıl değiştirdiğini gördüm. 2002 yılında doktora önerisinde Türkiye’de Hacker Kültürü konusunu ele almak istedim. O dönemlerde Türkiye’de hacker oldukça azdı ve bilinen sadece Tamer Şahin vardı. “Pijamalı Hacker” diye gazetelere çıkmıştı. Osmanlı bankasını hacklediği yazılıyordu ancak o dönemler hacker varsa da kıracak fazla bir yer yoktu. O yüzden jüride de çok sıkıntı çektik. Bu konu ile ilgili olan birini bulmak oldukça zordu. Sosyolog vardı, insan kaynaklarından biri, endüstri mühendisi, iletişimci vardı. Onlara derdimi anlatmak çok zor oldu. Hacker denilen birileri var ve şurayı kırabilir dediğimde “Kırsın ne olacak” diyorlardı. Kanunlarımız bile buna hazır değildi. Birinin bilgisayarına uzaktan bağlandığınız zaman hırsızlık suçu üzerinden değerlendiriliyordu. Hırsızlık suçunda bir malı alırsınız ve o mal artık orada yoktur ama bir veri tabanından kopyasını aldığınız bir şey hâlâ orada duruyor, sadece kopyasını alıyorsunuz. Hukukta da böyle ciddi bir dönüşüme şahit oldum.

Deniz Benzer: 20 yıl önce doktora konunuzu söylediğinizde yaşanan durum bugün yapay zekâ için yaşanıyor. Siz doktora tezinizi yazdığınız dönemdeki o yabancılık ve heyecanla, bugün insanların yapay zekâya baktığı heyecan arasında ne tür benzerlikler ya da farklılıklar görüyorsunuz?

U.E: Her yeni teknoloji, düşünce insanlarını ya da bu konuda kafa yoranları heyecanlandırır. Sebebi ise her zaman dertlerimizin olması. Karl Marx’a baktığınızda yaşadığı toplumu inceleyip, bir şeyler iyi gitmiyor demiş. İnsanların mutsuz olduğunu görmüş, sebebini araştırıp toplumları çözümleme yöntemi önermiş. Ama derdi ne; hayatta çok mutlu değiliz, etraf mutlu değil. Bugünlerde de her yeni teknolojinin üzerine yazan, konuşan insanlar acaba çare olur mu düşüncesinde. Bence hackerları konuşma döneminden farklı olarak, yapay zekâ döneminde insanlar sadece magazinsel boyutuyla ilgileniyorlar. Kimse hangi derdimize deva olur demiyor. Sadece yapay zekânın daha fazla neler yapabileceği ile ilgileniyorlar. Mesela bir yapay zekâ bale yapabiliyor olsun, bale kültürü ile hiç alakası bulunmayan biri neden buna heyecanlansın? Magazinsel yaklaşımın saptırıcı bir etkisi var. Şunu net olarak söyleyebilirim ki tarihin hiçbir döneminde insanlar gelecek jenerasyonlar için bu kadar umutsuz olmamış ve umutlarını insan olmayan bir şeye bağlamamışlardır. Bir düşünün, İsa gelecek demişler, o da insandı… Gelecek jenerasyon böyle yapacak demişler, onlar da insandı… Her zaman kendi türümüzün ileride güzel bir şeyler yapacağına dair inancımız vardı. Şimdilerde bu inancımız bitmiş ki gelecekte yapay zekâ şunu yapıyor olacak, yapay zekâ böyle olacakları konuşuyoruz. Hayatımızda yaşadığımız problemlerin çözümünü ona yüklemeye çalışıyoruz ki bu tekno şovenist bir yaklaşıma doğru gidiyor. Şoven olarak bahsettiğim savunmak aslında. Dertlerimiz daha az teknoloji yüzündenmiş gibi ve fazlası olursa dertlerimiz azalacak diye düşünüyoruz. Bu gittikçe bir garip dehumanization (insansızlaştırma) süreci oluyor. Oysa dünyada ne yapılmış ve yapılacaksa bir insan tarafından, yine insan için yapılıyor. Bunu unutmamamız lazım.

İllüstrasyonlar: Sanam Maghrebi

M.B.A: Bir de işin içinde yapay zekâ aracını insansılaştırma çabası var. Acaba yapay zekâ bir birey olarak insandan daha zeki olur mu ya da insanla denk olsa ona insan der miyiz gibi garip felsefi sorular çıkıyor ortaya.

U.E: Kendi başına insanla yarışabilecek bir zekâ düzeyinin olası ihtimali konuşulan bir zamanda, bu kadar gelişmiş teknolojiler üretilirken hâlâ boşandığı eşini öldüren erkeklerin haber olduğu bir dünya bize şunu düşündürmeli: Gerçekten dertlerimiz yapay zekânın ne yapabileceği mi olmalı? Bu kültürün teknolojiye teslim oluşudur. Eskiden kültür, teknolojinin kullanımını belirliyor ve sınırlıyordu. Samuray kılıcı örneğini verebiliriz. Herkes bunu takamaz, taktığın zaman da belirli etik kodlara uymak zorundasın. Bizim türkülerden biri ne güzel söylüyor: “Tüfek icat oldu mertlik bozuldu.” Çünkü tüfeği kullanmak için yıllarca samuray disiplinine ve kültürüne sahip olmana gerek yok. Tüfeği satın aldığında tetiğe basman yeterli. Her mesleğin kendine ait kültür kodları var, artık böyle bir şey kalmıyor. Bir kalemi alabilmek için eğitime veya etik koda sahip olmana gerek yok. Parayı verdiğin zaman bilgisayarını alır, istediğin gibi de kullanırsın.

M.B.A: Bugün yeteneğe bile gerek kalmadı, komut yazıyorsun herhangi bir şeyi çizdirebiliyorsun.

U.E: Bana yapay zekâ diye konuştuğumuz şey hakkında pek bir şey bilmiyoruz gibi geliyor. Güçlüsü var güçsüzü de. Üstüne konuştuklarımız birer ütopya gibi. Ben hep şöyle derim “Ütopyalar tersine çevrildiğinde bugün yaşadığımız dertleri anlatır.” Diyelim ki evine temizlik yapmaya gelen hanıma soruyorsun “Eğer imkanların olsa nasıl bir hayat düşünürdün, nasıl bir ütopyan var?” Kadının cevabı “İçmeyen bir kocam olsun isterdim, çocuklarımı dövmesin mesela.” oluyor. Sen kadın ile ilgili gündelik hayatına dair derdini hemen anlamış oluyorsun işte. Şimdi yapay zekâ hakkındaki ütopya söylemlerine bakarak söylenenleri tersine çevirip okursanız ve insanların ondan ne beklediklerine bakarsanız, bugün gerçek hayatta ne gibi sorunlar yaşadıklarını görürsünüz. “Yapay zekâ şunu yapacak mı?” diye birisi merak ediyorsa onunla ilgili gündelik hayatında yaşadığı bir problem vardır. Eskiden savaşlar olur biterdi, şimdi uzayan ve bir türlü bitmeyen, düşük yoğunlukta savaş durumları yaşanıyor. İnsanlar yine ölüyor. Dijital çağdayız, bugün yapay zekâ robotu Sofia, Suudi Arabistan’dan vatandaşlık alıyor. Sana veya bana vermez. Bu yüzden sorulması gereken, “Yapay zekâ insanlar arasındaki eşitsizliğe bir çözüm getirecek mi?” olmalı. Aslında robotlar üzerine geliştirilen ahlaki panikleri değerlendirdiğimizde bunun kimin korkusu olduğunu da anlarsınız. İlk olarak robot kelimesini Karel Čapek’in “Rossum’s Universal Robots” adlı oyununda görüyoruz. Kelime anlamı olarak Slav dillerde köle ya da zorla çalıştırılan anlamına geliyor. Hikâyede robotlar isyan ediyor ve insanları bastırıyor. “Robotlar insanları ele geçirecek mi?” sorusunun altında aslında isyan eden köleler kavramı var. Bütün mesele bunları yönetenlerin bir gün robot imgesi altında olsun veya olmasın her kimi çok daha az bir ücrete zorla çalıştırıyorlarsa, onların ayaklanma korkusu var. Robot ayaklanması ya da yapay zekâ insanları böyle yapacak mı gibi düşüncelerin temel güdüsü bu.

M.B.A: Yapay zekâ ile ilgili sürekli bir gündem var. Peki kültürel anlamda etkileri nedir?

U.E: Kültür artık eskisi gibi insanın doğal olarak ürettiği bir şey değil. Zaten kültür yozlaşması dediğimiz şey, Anadolu’da üreme  yeteneğini kaybeden hayvanlara “Yoz” denmesinden geliyor. Yozlaşmış kültür, kendi kendini yenileme ve üretme yeteneğini kaybetmiş oluyor. O zaman ne oluyor, şeker hastasının insülin üretememesi gibi dışarıdan insülin iğnesi vurmaya başlıyorsun. Bir süre sonra bağımlı oluyorsun ve üretebilme yeteneğini kaybediyorsun. Herkes eskiden sevdiği kıza ama iyi ama kötü bir türkü yakıyor, şiir yazıyormuş. Fakat artık şiirleri, şarkıları dışarıdan almaya başlayınca kendini ifade etme yeteneğini de kaybetmeye başlıyorsun. Bunun sebebi ise Frankfurt Okulu’nun söylediği kadarıyla Kültür Endüstrisi. İnternetin ortaya çıkışına kadar kaybolduğu düşünülen halktan gelen organik kültürel üretimin, internet ile tekrardan ortaya çıkacağı düşünülmüştü. Dijitalleşme ve internet ilk ortaya çıktığında kültür endüstrisinin burada olmayacağını düşünen insanlar, internetin ifade özgürlüğü ile istediklerini söyleyebilecekleri bir yer olacağına inanıyorlardı. Gratefull Dead grubunun söz yazarının bu konu hakkında bir manifestosu var: “Siber alan bizim alanımız, siz buraya giremezsiniz.” diyor. Fakat girilmedik yer kalmadı. Sonuçta metalaşma sürecinden kaçamadı.

M.B.A: Bugün alışkanlıklar değişti, tüketim hızlandı, üretim biçimleri değişti. Siz bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz?

U.E: Toplumsallık değişti, toplumsal yaklaşım değişti. Örnek verecek olursam; Yusuf Atılgan’ın “Aylak Adam” eseri bir yarışmaya katılıyor. O zamanın jürisinde Yaşar Kemal gibi çok meşhur romancılar var. Fakat eser yarışmayı kazanamıyor. Toplumcu yazarlar olarak “Bu burjuvanın kendi kendine hallenmeleri, bir dertten veya yoksulluktan bahsetmiyor.” diyorlar. Bugün baktığımızda Yusuf Atılgan’ın Aylak Adamı eserini neredeyse herkes biliyor. Seksenlerden sonra popülerleşmeye başlıyor. Çünkü artık bireysellik oluşmaya başlıyor, hatta bir bakıma birey “Müşteri” oluyor. Turgut Özal başkanlığından sonra satın alma düşüncemiz bile değişiyor. Eskiden televizyon almak için bir süre para biriktirirlerdi, taksit diye bir kavramı bilmiyorlardı. Şu an insanlar taksit diye bir kavramı nasıl bilmezler diye düşünebilirler çünkü yaşadığımız şeye hemen alışıyoruz ve sanki çok uzun zamandır böyleymiş gibi geliyor.

M.B.A: Aslında tüketimin çok fazla hızlanması ile biriktirmeyi de kaybettik.

U.E: Biriktirmek gerekmiyor diye düşünüyor şimdi insanlar. Biriktirip ne olacak diyor. Ben eskiden şarkıları internet üzerinden indirip MP3 çalardan dinliyordum. Şimdi yeğenim bana “niye bunları indiriyorsun ki bulutta var zaten” diyor. Eskiden araba satın alındığında evladiyelik alınırdı, isim koyarlardı. Şimdi ise arabayı sık sık değiştirmem lazım deniyor. Ama bu bizim dünya ve nesnelerle aramızdaki mesafeyi açıyor. Kirada oturan insanlar evine bir çivi dahi çakmak istemiyor çünkü benimsemiyor. Eğer benimsersen kopmakta zorlanırsın, o yüzden hemen yeni bir şey satın alman lazım. Mesela her içtiğin kola kutusunu hemen atıyorsun ama kaybettiğin bir arkadaşınla ya da sevgilin olan kişi ile içtiğin son kola kutusunu kolay kolay atamazsın. Oraya bir insan bulaşmış olur ve atamazsın. Ama bu durum sistem için tehlikelidir, atamazsan yenisini almazsın. Kısacası hayatın genelinde böyle sorunlar varken yapay zekâ buna ne cevap veriyor ona bakmak lazım. Bunu piyasada hiç görmüyoruz, gündelik hayattaki insan yapay zekânın gerçekten insana yakın bir zekâ olduğunu düşünüyor.

D.B: Hocam aslında Alan Turing’in testi de bu bağlamda çok önemli, biraz bahseder misiniz?

U.E: Turing testinde bir tarafa insan oturtuyor, karşısına ise yapay zekâ veya robot geçiyor. İnsan makineye sorular soruyor. Eğer verdiği cevaplarda yapay zekâ olmadığını düşündürürse Turing Testini geçmiş oluyor. Ama buna karşı olarak John Searle’nin Çin Odası örneği vardır. Orada ise tek bir penceresi olan kapalı bir oda var. İçeride bazı tabelalar ve yönerge var. Ona pencereden hangi tabela gösterilirse, yönergeden hangisinin karşılık geldiğini bulup göstereceksin deniyor. Dışarıda Çinli bir adam var ve Çince yazılı bir soru gösteriyor. Çince bilmeyen odadaki kişi ise soruya karşılık gelen tabelayı bulup kaldırıyor. İçeride bu tabelaları kaldıran adam Çince biliyor mu? Hayır, sadece yönergeyi takip ediyor. Şimdilerde tüm bunlar için eskide kaldı deniyor. Ancak yeni olan havada durmuyor, bir zeminden geliyor. Burjuva, işçi sınıfı, sınıf çatışmalarını Karl Marx söyleyince mi ortaya çıktı? Mağara döneminde bile güçlü ile güçsüz olanın arasında bir çatışma vardı.

D.B: Yapay zekâ da sonuçta bize bilgi veriyor ve biz de onun ne kadar zeki olduğunu ölçmeye çalışıyoruz. O yapay zekânın, zekâ düzeyi nedir? Onu sizce neden zekâ olarak tanımlıyoruz? Yapay zekânın bize verdiği bilgiler, bilgi hiyerarşisinde hangi noktada bulunuyor?

U.E: Zekâ diye belirtilen IQ’da sıfır noktası yoktur mesela. IQ testinde, bir kişi problemi ne kadar sürede çözebildiği ya da amaç ile araç arasındaki optimum zaman ve uyumluluğu ne kadar sürede bulabildiği ölçülür. Frankfurt Okulu buna “öznel akıl” veya “araçsal akıl” diyor. Bu insan aklının bir niteliğidir ama tümü değildir. Araçsal akıl sadece amaçlar ve araçlar arasında ilişki kurmaya bakar. Bir de nesnel akıl vardır, sadece amaç ve araç arasındaki ilişkiyi kurmak yerine amacı da sorgular. Araçsal akıl karşımıza Hitler döneminde çıkar mesela. İnsanlara çeşitli işkenceler yapan subaylar Nürnberg Mahkemeleri’nde yargılanırken “Biz sadece emri yerine getirdik.” demişlerdir. Orada hem araç hem de amaç vardı. Denileni yaptın da yapmama tercihi sende değil mi? Bunun amacını hiç mi sorgulamadın? Şu anda en çok bu aranan akıl araçsal akıl, dediğini çok hızlı ve verimli bir şekilde yapacak fakat “Onu niye yapıyorum?” diyen aklı yüceltmiyoruz. Aslında sorgulayan akıl insanları anlamlandıran ve ona göre kendimizi de konumlandırdığımız, gerçeği algılatan bir şey.

Kasparov, 1996’da IBM’in Deep Blue bilgisayarına karşı.

D.B: O zaman yapay zekânın zekâsını araçsal akıl olarak mı tanımlamalıyız?

U.E: Elbette. Sürekli yapay zekâ diyoruz, bilmeyen için çok sansasyonel bir kelime. Aslında yapay zekânın anlatılan hali ile laboratuvardaki hali arasında uçurum bir fark var. Her yeni teknoloji “İnsan nedir?” Sorusunu bize tekrar sordurup kendimizi bir adım ileri atmamıza neden olabilir. Nietzsche de “Üst insan” derken, kendisiyle mücadele eden insanı kasteder. Anka kuşu gibi, önce yanıp sonra küllerinden yeni bir şey doğması. Nesnel akıl oyun içerisinde sadece ne kadar hızlı ve kaç tane gol atabilirim diye bakıyor. Ama hileli bir oyunu kazanman çok zor. Hakem taraflı ve rüşvet verilmiş. Onları oyun üstüne düşünmediğin için fark etmiyorsun ve sen başaramadığın zaman suçu kendine yüklüyorsun. Sorunun kişisel olduğunu düşündüğün gibi.

M.B.A: Aslında yapay zekânın beslendiği veri, toplum üretiminin bir çıktısı. Zaten insanların ürettiği şeylerin sonucunda gelişen bir veri algoritması var. Uzaydan besleniyormuş gibi davranıyorlar.

U.E: Asla. Hatta yapay zekâ büyük oranda çöpten, internetin bedava olan veri tabanlarından besleniyor. Bu da şuna geliyor; yapay zekâ düşünebilir ama sadece bir iş yapabilir. Sonra öbür işe geçebilir. Biz de hayata artık böyle bakmaya başladığımız için diğer tarafı kaybediyoruz. Deep Blue, Kasparov’u satrançta yendi ama kalkıp bir bardak su getiremiyor. Evet, belki tavlada da yener ama yendiğinde ne mutlu olur, ne üzülür. Biz yapay zekâya dünyadaki sorunları çözdürmeye çalışıyoruz. Savaşları bitirsin, eşitsizliği çözsün, suçları engellesin. Halbuki savaşma, vurma. Sen niye sorumluluğu kendi üzerine almıyorsun? Ona her şeyi yaptırabileceğimiz fikriyle yaşarken insani yönümüzü kaybediyoruz. Geçenlerde yapay zekâ Sophia’ya “Dünyanın geleceği hakkında ne düşünüyorsun?” diye sordular. Demek ki insan, zekâsı konusunda artık kendinden emin değil. Çok tedirginleşmeye başladı insanlar. Yapay zekâ neyi elimizden alırsa biz olmaktan çıkarır diye korkuyoruz. O yüzden de sürekli ona “bunu da yapar mı?” diye soruyoruz. Basit bir şekilde anlatmak gerekirse; bir sevgilin var, o herkes değil ve onu seçmen için ayırt edici bir özelliği var. O özelliği ondan aldığın anda herkes gibi oluyor. O sevgili vücut olarak orada dursa bile o artık herkestir. Sevgilinin varoluşu ortadan kalkmıştır. O yüzden teknolojinin bize sordurduğu en temel sorulardan biri “Neyimizi bizden alırlarsa biz olmaktan çıkacağız?” oluyor. Bir yandan da bunu çok merak ettiğimiz için ona sürekli bizim yaptığımız şeyleri yaptırmaya çalışıyoruz. “İnsan nedir?” Bunu anlamaya çalışıyoruz sürekli ve artık bir araç olarak düşünüp asıl sorunlarımızı çözebilecek niteliğe büründürmek yerine, oturup magazinsel boyutunu konuşuyoruz.

D.B: Bugün hem internete hem yapay zekâya baktığımızda özgürlük alanı kayboldu mu sizce?

U.E: Bence büyük oranda kayboluyor. Ama nasıl yaparsak öyle olacak. Mesela en son sosyal medya için kullanılan kelime “brain rot” beyin çürüttü deniyor. Bundan elli yıl önce de televizyona “aptal kutusu” diyorlardı. “Old wine in a new bottle” dedikleri şey işte. “Eski şarap, yeni şişe” aslında bir şey değişmiyor. Halbuki sosyal medya için “Beşinci güç” diyorduk. Dördüncü kuvvet olan medyadan sonra gelen beşinci kuvvet. Sözde demokrasinin kalitesini artıracaktı. Ama biz onu nasıl kullanırsak, hâlâ o potansiyele sahip olabilir diye düşünüyorum. İnsanların yapay zekâya kendi fail oldukları işleri devretmelerinin sebebine bakmak lazım.

İnsan neden karar alma mekanizmalarında geri çekiliyor? Çünkü daha doğru kararı yapay zekânın alacağını düşünülüyor. Yatırım konusunda hatta belki ilerleyen zamanlarda siyasal tercihte bile… Neden? O daha verimli ve kârlı olanı seçer. Ama insan için her zaman doğruluk, verimlilik ve kârlılık aynı tarafta olmayabilir. Bu bizim ülkemizin kuruluşunda bile geçerlidir. Atatürk ve silah arkadaşlarının kalkıştığı işe yapay zekâ kalkışmazdı. Olacak bir iş değil. Çarık var ayakta, o da delik. Yemek yok, silah yok. Kaç tane yerden saldırılmış. Cehâlet var. Eğitimlilerin çoğu ölmüş. Ordu yorgun. Yapay zekâya kalsa Amerikan mandası kabul edilmeliydi. En mantıklısı, en verimli ve kârlısı buydu. Ama biz öyle seçmedik. Kişisel hayattan örnek verecek olursam, o çok aşık olduğunuz insanı büyük ihtimalle yapay zekâ size büyük önermezdi. Muhtemelen ona göre en yanında durmamanız gereken insandır. Bu yüzden gerçek sorunlarımızı görelim ve bunları yapay zekâ ile nasıl çözüleceğine bakmak yerine fail olalım. Bir soru sorulacaksa da yeni neslin, “İnsanlar arasındaki eşitsizliği nasıl sonlandırırız? Dağıttığımız doğayı nasıl toparlayabiliriz? Benden başkasını nasıl mutlu edebilirim?” diye sormalı diye düşünüyorum.

M.B.A: Geldiğiniz ve bize kıymetli bilgiler verdiğiniz için çok teşekkür ederiz hocam.

U.E: Çok teşekkürler hepinize. Beni dinlemeye kıymet verdiniz.

Ufuk Eriş: Yapay Zekâ Toplumu İnsansızlaştırıyor yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Bilgiyi aktarmanın, anlaşılır ve etkili bir biçimde sunmanın birçok yöntemi vardır. Bu yöntemler arasında metinsel anlatım genellikle ilk sırada yer alsa da tasarım, bilgi transferinde etkili, verimli ve çok yönlü bir iletişim aracı olarak özel bir yere sahiptir. Özellikle soyut ve karmaşık kavramları yapılandıran, somutlaştıran ve anlamı anlaşılır hâle getiren tasarımın, enformasyonun iletilmesi ve kavranması sürecinde sağladığı kolaylıklar tartışmaya değerdir.

İnsan beyni, sözel olana kıyasla görsel verileri hızlı ve etkili bir şekilde algılayacak biçimde evrimleşmiştir. Bu evrimsel süreçte, çevresel tehditleri algılamak, yiyecek bulmak gibi iç güdülerimiz oldukça önemli rol oynamıştır. Beynimizin neredeyse yarısı, doğrudan ya da dolaylı olarak görselleri işleyecek şekilde çalışmaktadır. Bu çalışma prensibi, gördüklerimizi kolayca anlamamıza ve yorumlamamıza olanak tanır. MİT’de yapılan bir araştırma beynimizin bir görseli 13 milisaniyede tanıyabileceğini gösteriyor. Bu görsel işlem gücü, bilgiyi kavramayı kolaylaştırmakla kalmaz, aynı zamanda öğrenilenlerin kalıcı hafızaya yerleşmesini sağlar.

Tasarım dendiğinde genellikle ilk akla gelen estetik kaygılardır. Oysa Louis Sullivan’ın ünlü “Form follows function” (Biçim işlevi takip eder) sözü, tasarımın asıl amacının işlevsellik olduğuna işaret eder. Sullivan’ın bu yaklaşımı yalnızca mimarlık alanı ile sınırlı değildir; grafi k tasarım, endüstriyel tasarım ve dijital içerik üretimine kadar pek çok alan için de geçerlidir. İster bir gökdelen ister bir sosyal medya paylaşımı tasarlanıyor olsun, her tasarım işlevselliği merkeze alarak şekillenir. Bu nedenle tasarımcılar; renk, oran, boyut gibi çeşitli görsel araçlarla çalışırken, yalnızca estetik arzulardan değil, davranışsal psikoloji ya da göstergebilim gibi disiplinlerden de beslenirler. Nihayetinde amaç, kullanıcı için daha anlaşılır ve işlevsel bir deneyim sunmaktır.

Tüm bu noktalar, tasarımın yalnızca estetik ve sanatsal sunum amaçlayan görsel bir düzenleme değil, bilgi aktarımında etkili bir araç olduğunu ortaya koyar. Tasarım, özellikle bilimsel bilgilerin geniş kitlelere ulaştırılmasında görselleştirme sadeleştirme ve anlaşılır kılma gibi özellikleriyle önemli bir rol üstlenir. Bu yönüyle tasarım bilim iletişimi ile oldukça yakın bir ilişki içerisindedir. Bilim iletişiminin temel amacı bilimsel keşif ve kuramları toplumla buluşturmaktır. Alanında uzman bilim insanları tarafından üretilen bilgiyi toplumun genelinin anlayacağı şekilde sadeleştirerek paylaşmaktır. Bilim iletişiminin temelleri 17. yüzyılda Voltaire ve Diderot gibi düşünürler tarafından atılmıştır. Bu isimler, yaşadıkları dönemde bilginin yaygınlaştırılması gerektiğini savunmuşlardır. Ancak bu fikir 18. yüzyılda Sanayi Devrimi ile birlikte hayata geçirilebilmiştir. Bu dönemde kâğıt üretimi ucuzlaması, buharlı matbaa icat edilmesi ile birlikle bilginin daha geniş kitlelere ulaşabilmesi mümkün hâle gelmiştir.

Basılı yayınlarla başlayan bu ilişki, zaman içerisinde neredeyse tüm farklı tasarım alanlarına yayılarak devam etmiştir. Teknoloji geliştikçe ve tasarım mecraları çeşitlendikçe bilim iletişimi bu mecralarda kendine yer bulmuştur. Şimdi, tarihsel süreçte, farklı dönemlerde tasarımın bilim iletişimine nasıl katkı sunduğunu birlikte inceleyelim.

Sanat ve Bilim İletişimi

Bilim ve tasarımın bu denli iç içe geçmiş olmasının, sanat dünyasına da çeşitli yansımaları olmuştur. Rönesanstan bu yana sanatçılar bilimi hem ilham kaynağı hem de bir araç olarak kullanmışlardır. Rönesans sanatçıları, eserlerinin gerçekçiliğine büyük önem vermiş ve çoğu anatomiyle yakından ilgilenmiştir. Örneğin Michelangelo’nun ünlü eseri Davut Heykeli, anatomik doğruluğu ile dikkat çeker. Rönesansla birlikte başlayan bu bilim-sanat etkileşimi, zamanla daha da güçlenmiştir. Öyle ki, biyolojik sanat ve veri sanatı gibi bazı modern sanat akımları bilimle tamamen bütünleşmiştir.

Fotoğraf ve Bilim İletişimi

Hem basılı hem de dijital mecralarda kullanılan bir diğer tasarımsal yöntem ise fotoğrafçılıktır. Anlatılmak istenen öznenin veya konunun görsel bir temsil aracılığıyla doğrudan izleyiciyle buluşmasını sağlayan bu iletişim aracı, zamanla, yalnızca gündelik yaşamın değil, evrenin en uzak köşelerinin de kaydını tutabilecek güce ulaşmıştır. 20. yüzyılda yaşanan teknolojik gelişmeler ile birlikte, dünyayı uzaydan fotoğrafl amak mümkün hâle gelmiştir. Bu gelişmeler, yalnızca teknik bir ilerleme olmakla kalmamış; aynı zamanda bilimsel keşifl erin görsel olarak paylaşılmasını ve geniş kitlelere ulaştırılmasını da mümkün kılmıştır. Örneğin, 2019 yılında milyonlarca ışık yılı uzaklıktaki M87 kara deliğinin fotoğrafı çekilmiştir. Bu fotoğraf, kamuoyunun büyük ilgisini toplamış ve görelilik gibi teorilerin sınanmasına olanak sağlamıştır.

Video ve Bilim İletişimi

Videolar tasarımcıya hareket ve ses gibi unsurları kullanarak bir süreci anlatma imkânı sunar. Bu özellikleri sayesinde videolar, özellikle karmaşık bilimsel konuların sadeleştirilerek anlatılmasında etkili bir araç hâline gelmiştir. İnternetin ve sosyal mecraların yaygınlaşması ile video tüketim alışkanlıklarını tamamen değiştirmiştir. Sosyal medya video tüketimini günlük hayatın ayrılmaz bir parçası hâline getirmiştir. Günümüzde video denince akla ilk gelen platform ise YouTube. YouTube’da, izlenme sayıları milyonları aşan bilim iletişimi içerikleri bulunuyor. Üstelik bu sayılara ulaşan Türkçe içerikler de mevcut.

Bu yönüyle YouTube, tasarımın bilim iletişimiyle nasıl buluştuğunu gösteren güzel bir örnektir. Bu alanda tasarımın gücünü etkili biçimde kullanan örneklerden biri Kurzgesagt kanalıdır. Bu kanalda bilimsel konular, animasyon formatında kısa ve öz bir şekilde anlatılır. Örneğin, kara delikler hakkında hazırlanan bir videoda, anlatıma füzyon reaksiyonuyla başlanır; ardından yıldızların oluşumu, çöküşü ve karadeliğin doğuşu gibi adımlar takip edilir. Böylece, milyarlarca yıllık bir süreç yalnızca beş dakikada herkes tarafından anlaşılabilecek şekilde özetlenir. Günümüzde YouTube ve muhtelif dijital mecralarda, Kurzgesagt gibi içerik üreticileri bilimsel bilgileri görsel tasarım, kurgu ve hikâye anlatımı gibi tekniklerle harmanlayarak geniş kitlelere ulaştırmakta, yani bilim iletişimi yapmaktadır. Görüldüğü üzere, sosyal medyanın popülerliği bilimi yaygınlaştırmak için uygun koşullar oluşturmaktadır.

İllüstrasyon ve Bilim İletişimi

Basılı mecralarda en yaygın kullanılan tasarım yöntemlerinden biri illüstrasyondur. Bir konunun tamamını görsel olarak anlatmak veya bir metni desteklemek amacıyla tercih edilen bu çizimler, içeriği daha dikkat çekici hâle getirerek daha kolay kavranmasını sağlamaktadır. Anatomi, biyoloji gibi canlıları inceleyen bilim dalları, bilim iletişimi tarihi boyunca illüstrasyondan özellikle beslenmiştir. Bu alanlarda incelenen nesnenin fiziki bir varlık olması, görselleştirme için oldukça uygun bir zemin oluşturmaktadır.

Bununla birlikte, sadece canlıları inceleyen biyolojik bilimlerle sınırlı kalmadan, teorik disiplinlerde de görselleştirmenin önemli bir rolü olduğunu söylemek mümkündür. Örneğin, Einstein’ın genel görelilik kuramını yalnızca matematiksel formüllerle anlatmak zordur. Ancak bu konu uygun şekilde görselleştirildiğinde, matematik bilgisi olmayan birinin bile kütlenin uzay-zaman düzlemine etkisini kolayca kavraması olanaklı hâle gelebilir. Çünkü üç boyutlu düzlemlerdeki değişimi görsel olarak algılamak, soyut matematiksel ifadelerden çok daha kolaydır.

Biyolojik Sanat

Bilimle çok güçlü bağlar kurmuş olan sanat akımlarından biri biyolojik sanattır. Bu akım, canlıların genetiğiyle oynayarak onları sanat eserine dönüştürmek veya canlı objeleri malzeme olarak kullanmak gibi yöntemler içerir. Sanatçılar eserlerini laboratuvarlarda bilim insanlarıyla birlikte çalışarak üretmektedir. Laboratuvar ortamında canlıların DNA dizilimini değiştirmek ya da tek hücreli canlılardan bakteri kültürleri oluşturmak başvurulan üretim metotlarındandır. Doğrudan canlılar üzerinde yapılan bu çalışmalar, etik tartışmalara da yol açmıştır. Eduardo Kac’ın “GFP Bunny” adlı eseri, bu akımın en öne çıkan örneklerinden biridir. Ancak tıpkı diğer biyolojik sanat örneklerinde olduğu gibi, bu eserde de etik tartışmalar çoğu zaman eserin önüne geçmiştir.

Veri Sanatı

Bilimle yoğun etkileşim içinde olan bir diğer sanat akımı ise veri sanatıdır. Bu sanat anlayışında sanatçılar, büyük veri setlerini algoritmalar aracılığıyla işleyerek görsel veya işitsel eserlere dönüştürmektedir. Yapısı gereği, veri sanatı üretimleri genellikle dijital ortamlarda gerçekleştirilir. Akımın genel anlayışının aksine veriyi analog olarak görselleştirmeyi tercih eden sanatçılar da vardır. Stefanie Posavec ve Giorgia Lupi’nin “Dear Data” projesi akımın en dikkat çekici örneklerinden biridir. Günlük hayattan elde edilen veriler ışığında üretilen eserler kitaplaştırılarak MoMA koleksiyonuna girmiştir.

Veri sanatıyla ilgili en dikkat çekici noktalardan biri, izleyicilerden anlık olarak veri toplayabilme özelliğine sahip olmasıdır. İzleyicinin vücut ısısı, nefes alışverişi veya salondaki hareketleri gibi veriler gerçek zamanlı olarak işlenerek sanat eserlerine dönüştürülebilmektedir. Böylece, her izleyiciye özgü ve kişiselleşen sanat eserleri ve sergiler ortaya çıkmaktadır.

Bilimsel Anlatının Tasarımla İlişkisi yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İnternet, hemen her alanda olduğu gibi bilginin yayılmasını ve paylaşılmasını da kökten değiştirdi. Artık bilimsel makaleler, araştırmalar ve akademik kaynaklar yalnızca uzman çevrelerin değil, çok daha geniş kitlelerin erişimine açık. Bu gelişme, bir yandan bilginin demokratikleşmesini sağlarken diğer yandan toplumun katılımcı ve sorgulayıcı bir kültüre evrilmesine de zemin hazırlıyor.

Günümüzde ResearchGate, Academia.edu, gibi platformlar sayesinde birçok akademik yayın, birkaç saniye içinde dünyanın dört bir yanındaki okuyuculara ulaşabiliyor. Örneğin ResearchGate, 20 milyondan fazla üyesiyle bilim insanlarının makalelerini paylaşmasına, sorular sorarak doğrudan meslektaşlarıyla iletişim kurmasına imkân tanıyor. Yine Academia.edu, araştırmacıların CV’lerini ve çalışmalarını yükleyip hem okunma sayılarını hem de akademik ağlarını geliştirebilecekleri bir ortam sağlıyor. LibGen (Library Genesis) ve PirateBay gibi daha tartışmalı paylaşım ağları ise telif hakları tartışmalarına rağmen milyonlarca akademik kaynağı ücretsiz erişime açarak bilgiye fırsat eşitliği sunmaya çalışıyor. Ancak bu ağlar genelde arşiv odaklı kaldığından, kullanıcıların doğrudan iletişimini ve tartışma ortamını yeterince besleyemiyor.

Tam bu noktada devreye katılımcı kültür giriyor. İnternet sayesinde insanlar artık edilgen bir izleyici olmak yerine, üretici, sorgulayıcı ve paylaşımcı olabiliyor. Böylece bilimle halk arasındaki etkileşimi güçlendiren yeni dijital topluluklar oluşuyor. Bu dijital toplulukların yer aldığı en etkili platformlardan biri kuşkusuz Reddit. Farklı kültürlerden, farklı ilgi alanlarından milyonlarca kullanıcıyı buluşturan Reddit, içerik paylaşımı, fi kir alışverişi ve tartışma zemini oluşturarak adeta bir dijital kamusal alan işlevi görüyor. Kullanıcılar subreddit adı verilen alt başlıklarda paylaşım yapabiliyor, sorular sorabiliyor ve tartışmalara katılabiliyor. Örneğin r/science subreddit’i, 30 milyondan fazla üyesiyle güncel bilimsel gelişmeleri anlık olarak değerlendiren dev bir topluluk hâline gelmiş durumda. Bu subreddit’te, hakemli makalelerin popülerleştirilmesi, yeni bilimsel bulguların kamuoyuna aktarılması ve alanında uzman kişilerin doğrudan açıklamalarda bulunması gibi faaliyetler yürütülüyor. Kullanıcılar, yayımlanan bir makaleyi kısa özetleriyle birlikte tartışabiliyor; böylece hem eleştirel okuma pratikleri gelişiyor hem de akademik araştırmalar daha geniş bir kitleye ulaşıyor. Reddit’in öne çıkan bir diğer özelliği ise Ask Me Anything (AMA) oturumları. Bu etkinliklerde bilim insanları ya da alanında uzman kişiler, topluluğun sorularına doğrudan yanıt veriyor.

Örneğin 2023’te astrofi zikçi Dr. Katie Mack, evrenin sonu hakkında gelen soruları yanıtlamış, kara deliklerin uzun dönem etkilerinden vakum bozunmasına kadar pek çok güncel teoriyi sadeleştirerek açıklamış, yanlış bilgileri düzeltmiş ve kullanıcıları güvenilir akademik kaynaklara yönlendirmişti. Benzer şekilde genetik mühendisleri, tıp araştırmacıları, iklim bilimcileri ya da NASA çalışanları da AMA oturumlarına katılarak halkla doğrudan bir bağ kuruyor. Bu sayede insanların bilimsel konularda merak ettikleri soruları birinci ağızdan öğrenebilmesi, bilime olan güvenin artmasını destekliyor. Örneğin 2021’de mRNA aşılarının geliştirilmesine katkı sunan bir ekip, AMA oturumunda aşıların bağışıklık üzerindeki etkilerini detaylı biçimde anlatarak aşı tereddüdü yaşayan katılımcıların sorularını yanıtlamıştı. Bu yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda toplumsal kaygıların bilimsel temelde tartışılabilmesine imkân tanıması açısından çok değerliydi.

Akademik literatürde bu tür katılımcı iletişim ortamlarının, halkla bilim arasındaki güveni güçlendirdiği ve bilimsel otoritenin şeffafl aşmasına katkı sağladığı savunuluyor. Reddit’in içerik akışını düzenleyen upvote sistemi de platforma özgü bir özellik. Paylaşımlar topluluğun oylarıyla öne çıkarılıyor, yani hangi başlığın görünür olacağı kullanıcıların kolektif ilgisine bağlı. Bu mekanizma, bilgi akışını demokratikleştirirken bir yandan da yanlış ya da çarpıtılmış bilgilerin popülerlik nedeniyle öne çıkmasına yol açabiliyor. Örneğin 2022’de r/Coronavirus subreddit’inde “mRNA aşıları DNA’yı değiştiriyor” iddiası, saatlerce üst sıralarda kalmış ve milyonlara ulaşabilmişti.

Uzmanların hızlı müdahâlesiyle yanıtlar düzeltildi ama bu olay, internet ortamında bilginin ne kadar hızlı ve bazen zararlı şekilde yayılabileceğini gösterdi. Reddit’teki farklı subredditler, toplumdaki görüş ayrılıklarının da aynası gibi çalışıyor. Örneğin r/climateskeptics topluluğu, iklim değişikliğinin abartıldığını savunarak bilimsel raporları sorgularken, r/environment kullanıcıları verilerin güvenilirliğini ve çevre korumanın aciliyetini savunuyor. Benzer bir karşıtlık sağlıkta da görülebiliyor. r/ vaccines subreddit’i aşıların etkilerini bilimsel verilerle savunurken r/conspiracy gibi topluluklarda aşıların dünya nüfusunu kontrol etmek için üretildiği gibi iddialar yayılabiliyor. Hatta r/FlatEarth gibi topluluklarda bile “Dünya aslında düz” iddiaları on binlerce yorum alabiliyor ve komplo teorileri yaygınlaşabiliyor. Görselde yer alan örnek diyalog Öte yandan Reddit, bu risklerin farkında olarak bazı önlemler geliştirmiş durumda. Flair sistemi, doktoralı ya da akademik olarak onaylanmış kullanıcıların profi llerini tanımlayabilmelerini sağlıyor. Böylece bu kişilerin verdiği yanıtlar, topluluk içinde daha güvenilir kabul ediliyor. Ayrıca moderasyon ekipleri, özellikle pandemi, iklim krizi ya da sağlık konularında daha sıkı içerik denetimi yaparak dezenformasyonu azaltmaya çabalıyor. Reddit’in moderasyon sistemi ise klasik forum yapılarından ayrışıyor. Örneğin Physics Forums gibi geleneksel bir forumda kuantum mekaniğiyle ilgili bir başlık, moderatörler tarafından sıkı bir şekilde akademik referanslarla desteklenirken yürütülürken; Reddit’in r/Physics topluluğunda aynı konu çok daha özgür, amatör ya da profesyonel katkılarla geniş bir perspektifte tartışılabiliyor.

Bu durum hem disiplinlerarası fikir alışverişini kolaylaştırıyor hem de zaman zaman bilgi kalitesinin düşmesine neden olabiliyor. Benzer şekilde r/psychology subreddit’inde psikolojiyle ilgili popüler konular hem uzmanların hem sıradan kullanıcıların bakış açılarıyla ele alınıyor. Örneğin depresyon tedavileri, psikoterapi yaklaşımları ya da nörolojik temelli bozukluklar hakkında yapılan tartışmalar, kişisel deneyimlerle profesyonel bilgilerin iç içe geçmesine yol açabiliyor. Bu esneklik, tartışma kültürüne çeşitlilik kazandırırken, aynı zamanda hatalı ya da eksik bilgilerin yayılma riskini de beraberinde getiriyor. Bunlara rağmen Reddit, bilimin halkla buluştuğu yeni bir öğrenme ve tartışma ortamı olarak değerlendirilebilir. Özellikle AMA oturumları, halkın merak ettiği soruları doğrudan uzmanına sorma fırsatı sunduğu için bilim iletişimi açısından oldukça değerli. Katılımcı iletişim modeli, yalnızca bilgiyi aktarmak değil, aynı zamanda bilimsel güveni inşa etmek ve hatalı algıları düzeltmek açısından da büyük bir kazanım. Reddit’in farklı alt başlıklarında bilimin her alanından çeşitli konular görmek mümkün.

Örneğin r/Space topluluğunda, Mars araştırmaları, uzay teknolojileri ya da yeni keşifl er üzerine yapılan tartışmalar milyonlarca kişiye anlık bilgi aktarabiliyor. 2022’de James Webb Teleskobu’nun ilk görüntülerinin yayımlanması, r/Space içinde büyük bir tartışma başlatmış ve teleskobun bulguları üzerine yüz binlerce yorum yapılmıştı. Yine r/medication gibi sağlık odaklı gruplar, tedavi süreçleri hakkında bilgi paylaşırken kişisel deneyimlerin de gündeme gelmesi sayesinde daha samimi bir iletişim ortamı sunuyor. Bütün bunlar, Reddit’in aslında yalnızca bir forum değil, dinamik bir dijital kamusal alan hâline geldiğini gösteriyor. Burada bilgiye erişmek, sorular sormak, eleştirmek ve yeniden şekillendirmek mümkün. Ancak aynı zamanda algoritmalara, toplumsal önyargılara ve popülerlik etkisine bağlı olarak doğru bilgi paylaşımlarında dalgalanmalar yaşanabileceği de bir gerçek. Sonuç olarak Reddit ve benzeri dijital platformlar, bilimin topluma daha yakınlaşmasında ve kamusal alanda canlanmasında çok önemli bir rol oynuyor. Bu platformlar; farklı seviyede bilgisi olan bireyleri buluşturuyor, yeni fi kirlerin ortaya çıkmasına olanak sağlıyor ve uzmanların halkla doğrudan iletişim kurabilmesine imkn tanıyor. Bununla birlikte komplo teorileri, toksik tartışmalar, doğrulama eksikliği ve algoritmik önyargı gibi zorlukların farkında olunması, çevrimiçi bilim topluluklarının etkili şekilde işlemesi açısından kritik önem taşıyor.

Dijital Topluluklar ve Katılımlı Bilim yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İllüstrasyon: Beyza Büyük

Günümüzde bilgiye erişmek bir “tık” kadar yakın görünürken doğru bilgiye ulaşmak ise giderek zorlaşıyor. Teknolojik adaptasyonun geliştiği, bilgiye ulaşmanın kolaylaştığı bu çağda bilim iletişiminin sosyal medya platformlarındaki rolü her geçen gün daha kritikleşiyor. Sosyal medya artık sadece “sosyal” bir paylaşım alanı değil; kullanıcıların önemli olaylarda haberleştiği, tartıştığı ve bilgi aradığı bir mecraya dönüşmüş durumda. Ancak sosyal medyanın beğeni, paylaşım ve yorum odaklı çalışan algoritmaları, bilimsel içeriklerin görünürlüğünü büyük ölçüde etkiliyor. Yüksek etkileşim alan içerikler, algoritmalar tarafından öne çıkarılırken doğruluğu yüksek ancak daha az dikkat çeken bilimsel içerikler görünmez kalabiliyor.

Örneğin, 23 Nisan 2025’te İstanbul’da yaşanan büyük depremde halk ilk olarak sosyal medyaya yöneldi. Bu platformlarda deprem uzmanlarının açıklamaları, sansasyonel haberler ve paniğe kapılan kullanıcıların yorumları birbirine karıştı. Ortaya çıkan kargaşada doğru bilgiye ulaşmak için daha fazla araştırma yapmak gerekiyordu. Bu durum, sosyal medya algoritmalarının bilim iletişimini nasıl şekillendirdiğini açıkça ortaya koyuyor. Çünkü sistemde ön plana çıkan, bilimsel içerik değil; en fazla etkileşimi alan içerik oluyor.

Pandemi döneminde de benzer bir tablo yaşandı. Koronavirüs aşılarına karşı çıkan kişilerin sosyal medya platformlarında yaydığı yanlış bilgiler ve bazı haber sitelerinin bu içerikleri desteklemesi, paylaşılan bilgilere duyulan güveni etkiledi. 

Bu yanlış bilgilerin, algoritmalar sayesinde geniş kitlelere ulaşması sadece halk sağlığını değil, bilimsel otoritenin dijital güvenilirliğini de olumsuz etkiledi. Bilimsel bilginin görünürlüğü sadece sosyal medyayla sınırlı da değil. İnternette herhangi bir konuda araştırma yaptığımızda, Wikipedia her seferinde sanki ana bir kaynakmış gibi karşımıza çıkıyor. Ancak bu platformun herkes tarafından düzenlenebilir olması, güvenilirlik konusunda çeşitli tartışmaları da beraberinde getiriyor. Harvard Üniversitesi’nin hazırladığı resmi rehberde de vurgulandığı gibi, Wikipedia’nın açık düzenleme sistemi özellikle uzmanlık gerektiren konularda yanlış ya da eksik bilgilerin yayılma riskini artırıyor. Buradaki bilgilerin, bir yazar ya da uzman ekip tarafından değil, kolektif ve kontrolsüz biçimde oluşturulabildiği belirtiliyor.

İllüstrasyon: Beyza Büyük

Bu durum, bilginin herkes tarafından erişilebilir olmasını sağlarken, aynı zamanda bilimin güvenilirliğini zayıflatabiliyor. Wikipedia’da yer alan içerikler insanların aklına şu soruları getiriyor: “Bu bilgi ne kadar doğru?”, “Kim yazdı, kim kontrol etti?” Katılımcı bir yapıyı temsil eden bu platform, özellikle bilimsel içeriklerde hata ve yanlış bilginin dolaşıma girme riskini yükseltiyor. Dolayısıyla, burada yer alan bilgilerin doğruluğunu kontrol ederek paylaşmak, kamuoyunu güvenilir bilgiye yönlendirmek açısından büyük önem taşıyor. 

Son dönemde yapay zekâ, yalnızca teknolojik bir yenilik değil, bilgi üretimi ve yayılımı açısından da yepyeni bir dönemin kapısını araladı. Fakat bu yeni dönem doğruluk ve denetim konusunda önemli sorunları da beraberinde getiriyor. 

Örneğin 2023’te yapılan bir araştırmada, yapay zekâ destekli 49 haber sitesinin sağlık, siyaset ve afet konularında yanlış bilgi paylaştığı ortaya çıkmıştı. Bu içerikler, arama motorlarında üst sıralarda yer bularak geniş kitlelere ulaştı ve böylece yanlış bilgilerin yayılmasına neden oldu. Benzer şekilde prestijli bir yayın kuruluşu, finans haberlerini yapay zekâya yazdırdığı gerekçesiyle gündeme gelmişti. Bu haberlerde yapay zekânın ciddi hatalar yaptığı ortaya çıktı. Bu örnekler, yapay zekânın içerik üretiminde denetimsiz kullanıldığında ne kadar riskli olabileceğini gösteriyor.

Sosyal medya algoritmalarının etkileşim odaklı çalışması, bilimsel bilginin görünürlüğünü azaltırken yanlış bilgilerin yayılmasına olanak tanıyor. Nitekim 2018 yılında Science dergisinde yayımlanan araştırmada yanlış bilgilerin sosyal medya platformlarında doğru bilgilere kıyasla çok daha hızlı bir şekilde yayıldığı ortaya çıkmıştı. Yapay zekânın içerik üretim süreçlerinde daha aktif kullanılmasıysa bu sorunu daha karmaşık ve denetimsiz bir hâle getirebiliyor. Bu durum, bilim iletişimine hem stratejik hem de etik anlamda yeni sorumluluklar doğuruyor.

Bu yüzden iletişimciler sadece içerik üretmekle kalmamalı. Üretilen içeriği hedef kitleye uygun, sade, dikkat çekici ve bilimsel doğruluktan sapmadan sunabilmelidir. Çünkü sosyal medya platformlarında içeriklerin görünürlüğü çoğu zaman etkileşimin düzeyine bağlı oluyor. Bu denetimsiz iletişim ortamında bilim iletişimi; güven, şeffaflık ve anlayış geliştirme süreci olarak iletişim dünyamıza katkı sağlayabilir. Yeni medya çağında iletişimciler; infografikler, kısa videolar, hikâyeleştirme ve dijital etkileşim gibi yaratıcı yöntemlerle bilimsel bilgiyi sadeleştirerek anlatabilir. Bunu yaparken hem etik kurallara hem de dijital mecraların algoritmik doğasına dikkat etmelidir. Bilimsel içerikler yalnızca görünür değil, aynı zamanda güvenilir ve erişilebilir de olmalıdır.

Sosyal medya platformları bugün yalnızca kişisel paylaşımların yapıldığı yerler değil; bilgiye ulaşmanın, algıların ve kamuoyunun şekillendiği temel araçlar hâline gelmektedir. Ancak bu araçlar aracılığıyla erişim, sanıldığı kadar tarafsız değildir. Platformların arka planındaki algoritmalar, kullanıcılara hangi içeriğin gösterileceğine karar verirken genelde etkileşim kriterlerini öne çıkarır. Bu da doğruluğu yüksek bilimsel içeriklerin yeterince görünür olmamasına, buna karşılık duygusal ve sansasyonel içeriklerin geniş kitlelere ulaşmasına yol açar.

Bu algoritmalar aslında sadece bir sıralama sistemi değil, aynı zamanda bilgi dolaşımını şekillendiren güçlü bir filtre gibi de çalışır. Kişiye özel içerik akışları, kullanıcıları zamanla benzer görüşlerin yankılandığı “yankı odalarına” sürükler. Yani, insanlar çoğunlukla kendi düşüncelerini destekleyen içeriklerle karşılaşır ve farklı bakış açılarını görme ihtimalleri azalır. Bu durum, tüketicinin düşüncelerinden farklı olabilecek bilimsel bilgiye ulaşma ihtimalini de azaltır. Burada şu soruyu sormak gerekir: Algoritmalar gerçeği mi gösteriyor, yoksa sadece en çok etkileşim alan içerikleri mi? Pandemi ya da doğal afetler gibi kriz anlarında, insanlar bilgiye ulaşmak için ilk olarak sosyal medyaya sarılıyor. Ancak algoritmalar ,etkileşim alan içerikleri öne çıkardığı için toplumsal panik, yanlış yönlendirilme ve bilgi kirliliği tetikleniyor.

Yapay zekâ destekli öneri sistemlerinin yaygınlaşmasıyla bu sorun daha da büyüyor. Google, TikTok, Instagram ve X gibi platformlarda kullanıcı davranışlarını analiz eden algoritmalar, içerik akışını şekillendirirken doğru bilgiyi çoğu zaman geri plana atıyor.

Bu yüzden sosyal medya algoritmalarının nasıl işlediğini anlamak ve bilimsel içeriklerin bu ortamda nasıl daha görünür hâle getirileceğine dair yeni iletişim modelleri geliştirmek yalnızca iletişimcilerin değil; bilim insanlarının, platformların ve eğitim kurumlarının da ortak gayesi olmalıdır. Aksi takdirde dijital ortamda habere ulaşmak kolay görünse de doğru bilgiye ulaşmak her geçen gün daha zor olacaktır. Bilim insanları, gazeteciler, dijital içerik üreticileri ve iletişimciler ortak bir etik anlayışla hareket ederek algoritmaların nasıl çalıştığını kavramalı ve bilimsel içeriğin görünürlüğünü artırmalıdır. Aksi hâlde yalnızca yanlış bilgi yayılmakla kalmaz; toplumun bilime ve bilimsel düşünceye olan güveni de sarsılır. Bu yüzden bilim iletişimi, dijital çağın en önemli kamusal sorumluluk alanlarından biri hâline gelmiştir.

Yararlanılan Kaynaklar:

The science of fake news. Science, 1094–1096.

A systematic review of scholarly research on the content of Wikipedia. Journal of the Association for Information Science and Technology, 219–245.

Defining “fake news”: A typology of scholarly definitions. Digital Journalism, 137–153.

The spread of true and false news online. Science,  1146–1151.

Bilginin Algoritmik Ölümü yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

İllüstrasyon: Beyza Büyük

Bilim İletişimi Nedir?

Bilim iletişimi en genel tanımıyla bilimsel bilginin, araştırmaların, keşiflerin ve bilimsel süreçlerin bu konular hakkında uzmanlığı olmayan topluluklara aktarılması sürecini ifade eder. Bu aktarım süreci ise bilim insanları ile toplum arasında köprü kurması açısından bir hayli önem taşır. Bilim iletişimi alanı akademik çerçevesiyle bilimin toplumsal değerler ile ilişkisini, hangi kültürel ve politik bağlamlarda şekillendiğini ve kamuoyu tarafından nasıl anlamlandırıldığını da sorgulamayı amaçlar. Bu niteliğiyle değerlendirildiğinde toplumun bilimsel konulara yönelik farkındalığını ve bilgisini artırmayı ve dezenformasyonu ortadan kaldırmayı hedeflediği de söylenebilir. Elbette bu durum bilim temelli karar alma süreçlerini güçlendirmeyi, bilimin meşruiyetini pekiştirmeyi ve bilimsel bilgiyi demokratikleştirmeyi de hedefler. Peki neden bugün bilim iletişimi alanı gittikçe popüler hale geliyor?

Bilim iletişimi günümüz medya ekosisteminde farklı iletişim araçları ve mecraları yoluyla yürütülebilir durumdadır. Klasik kitle iletişim araçları olan gazete, dergi, televizyon ve bu araçlarda yer alan televizyon programları ve belgesellerin yanı sıra; bilim müzeleri, sergiler, söyleşiler, sosyal medya platformları, bloglar ve podcast yayınları da bilim iletişiminin araçlarıdır. Ayrıca vatandaş bilimi projeleri gibi kamuoyunun doğrudan katkı sunduğu katılımcı modeller de bilim iletişiminin kapsamını genişletmektedir.

Günümüzde bilim iletişimi yalnızca bilimi anlatmak değil; toplumla diyalog kurmak, toplumun sorularını dinlemek, birlikte düşünmek ve gerektiğinde bilgi üretim sürecine kamuoyunu dahil etmeyi de kapsar. Bilimsel anlatının etik boyutlarını, kültürel çeşitliliği, toplumsal cinsiyet yaklaşımını, güç ilişkilerini ve dijital dönüşümü de hesaba katması, bilim iletişimini daha kapsayıcı ve adil hâle getirir. Böylece bilim iletişimi yalnızca bir duyuru faaliyetinin ötesine geçerek, ortak akıl yürütmenin ve demokratik tartışmanın temel unsurlarından biri haline gelir.

Çünkü bilimsel bilgiyi anlamlandırmak için ilgili konunun terminolojisine hâkim olmak gerekir. Bu noktada bilim iletişimi faaliyetleri devreye girer. Bilim iletişimi, yetkinlik gerektiren belirli uzmanlık alanlarında yayımlanmış çalışmaları gündelik yaşamın bir parçasına dönüştürebilir. Bu durum toplumun bilimsel bilgiyi tartışabildiği ortamları oluşturur. Hem bilginin niteliği hem de hedef kitlenin özellikleri farklılaştıkça, aktarılan içeriklerin şekli, dili ve ortam farklılaşır. 

Bu noktada hikâye devreye girer. Hikâyeler ve anlatının sadeleşmesi toplum nezdinde bilimsel bilgiyi daha anlaşılabilir kılar. Bu sayede oluşan bu ortamlar bilimsel bilginin demokratikleşmesini sağlarken toplumda da karşılık bulmasını amaçlar. Bu durum bilimsel bilginin üretilmesine bir temel oluşturur. 

Ancak Bilim iletişimi, tek bir biçim ya da tek bir yöntemle yürütülebilecek kadar basit bir süreç değildir. Bu sebeple bilimi hikâyeleştirmek, anlatıyı değerli kılmaya çalışmak, etkin anlatı yöntemleri kullanmayı gerektirir. Toplum içindeki farklı grupların bilimle kurduğu ilişki, bilimden beklentileri, bilime dair kaygıları ve deneyimleri farklılık gösterebilir. Buna karşılık tek tip bir iletişim yöntemi bu çeşitliliği karşılayamaz. Ayrıca bilimin kendisi de değişen koşullara göre yeni sorumluluklar üstlenir. Örneğin çevre krizleri, salgınlar veya etik tartışmalar gibi alanlarda klasik ve tek yönlü anlatıların yetersiz kaldığı görülür.

Kısacası hikâyeler ve anlatı teknikleri, bilimin kamuoyuyla paylaşılmasında daha esnek, daha duyarlı ve daha etkili yollar geliştirebilmeyi sağlar. Toplumun katılımını, güvenini ve ilgisini güçlendirmek, yalnızca bilgi aktarmakla değil; bu bilgiyi nasıl sunacağımızı, nasıl demokratikleştireceğimizi ve nasıl dönüştürebileceğimizi planlamakla mümkündür.

Bilginin Eksikliği ve Geri Bildirim

Gazeteci Robert A. Logan’a göre; özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında bilim, tüm dünyada büyük bir hızla ilerledi. Atom çekirdeğinin parçalanması, antibiyotiklerin keşfi, uzay araştırmalarının başlaması gibi devrim niteliğindeki gelişmeler, bilim insanları arasında heyecan yarattı. Ancak bu ilerlemeler kamuoyunda aynı oranda etki uyandıramadı. Robert A. Logan bu durumu bilim insanlarının kamuoyuna doğru bir şekilde anlatamamasına dayandırdı. Bu nedenle bilim insanlarının sahip olduğu bilgilerin, halka daha anlaşılır ve açık biçimde aktarılması gerektiği düşüncesine vardı. BBC’nin Horizon belgeselleri üzerinden Logan’ın önerisi tartışmaya açılabilir. Çünkü bu belgesellerde bilimsel bilgi anlaşılır bir biçimde aktarılır. Ancak bu yaklaşımın da kamuoyunda ne kadar karşılığı olduğu şüphelidir. Çünkü bu tür belgeseller bilgi aktarımı bakımından faydalı olarak düşünülse de kamuoyu ile ilişki tek yönlü olur. Örneğin İngiltere’de nükleer serpinti sonrasında yapılan bir araştırmada çiftçilerin hayvanlarına dair gözlemleri, bilim insanlarının öngörülerinden daha doğru çıkmıştı. Bu durum bilim insanlarının da yanılabileceğini, halkın deneyimlerinin ise küçümsenmemesi gerektiğini ve onların deneyimlerinin dikkate alınması gerektiğini ortaya koydu.

Anlatıyı İkna ile Temellendirmek

Gazeteci Robert A. Logan’a göre Soğuk Savaş’ın ardından ortaya çıkan ekolojik, sosyolojik problemler ve getirdiği krizler bilime duyulan güveni ciddi bir biçimde sarstı. CFC gazlarının ozon tabakasına verdiği zarar, küresel ısınma, salgınlar gibi olaylar halkın bilimsel otoritelere yönelik şüpheciliğini artırdı. Bu dönemde tek yönlü bilgi aktarımının yeterli olmayacağı artık gün yüzüne çıktı. Robert A. Logan, bunun yerine ikna temelli anlatı tekniklerinin gerekliliğinden bahsetti. Robert A. Logan, bilim iletişimini sadece bilgi aktarımı ile değil, aynı zamanda ikna süreci olarak tanımladı.  26 Nisan 1986’da Ukrayna’daki Çernobil Nükleer Santrali patladı. Radyoaktif bulutlar Karadeniz bölgesine kadar ulaştı. Avrupa ülkeleri sebze-meyve tüketimi konusunda uyarılar yaparken, Türkiye’de dönemin yetkilileri, radyasyon tehlikesini küçümsedi. Dönemin Sanayi Bakanı Cahit Aral, televizyonda çay içerek “Bakın hiçbir şey yok” mesajı verdi. Hiçbir bilimsel veri paylaşılmadan yapılan bu “ikna çabası” halkta bilimsel otoritelere karşı kalıcı bir güvensizlik oluşturdu.

Türkiye’de de pandemi sırasında aşı ve maske kullanımı, yalnızca bireysel koruma aracı değil, aynı zamanda vatani bir görev olarak sunuldu. Ancak iletişimin ikna temelli yapısı, kimi zaman bilim iletişiminin şeffaflığını zedelediği ve pazarlama teknikleriyle iç içe geçtiği gerekçesiyle eleştirildi. Tüm bu örnekler bilim iletişiminin bilime karşı olan toplumsal kabül ile ilişkisini göstermektedir. Bilim iletişimi için kullanılan araçların etik açıdan ve yöntemin niteliği bakımından gözden geçirilmesi gerekmektedir.

Kamusal Katılım

2000’li yıllara gelindiğinde bilim iletişimi, halkla çok daha etkileşimli bir zemine kaymaya başladı. Alan Irwin & Brian Wynne tarafından kaleme alınan Misunderstanding Science? eserinde, kamusal katılımı sağlamaya çalışmanın bir gereklilik olduğu; halk ve bilim insanları arasında çift yönlü bir iletişim ortamı kurulmasının gerekliliği savunulur. Burada kilit kavram kamusal katılımdır. Bilim, artık yalnızca anlatılan bir olgu değil, tartışılan, sorular sorulan, ortaklaşa anlam inşa edilen bir süreç halini almıştır. Birleşik Krallık’ta düzenlenen GM Nation? adlı bilimsel etkinlik, bu yaklaşımın etkili bir örneğidir. GDO’larla ilgili kararlar alınmadan önce binlerce yurttaşın görüşü toplanmış, sadece veriler değil kamuoyunun kaygıları ve önerileri de dikkate alınmıştır. Türkiye’deki bilim şenlikleri, bilim kafeleri, TÜBİTAK Bilim Söyleşileri de kamusal katılımın yerel yansımalarını oluşturur. Böylece bilimsel bilginin meşruiyeti, halkın gözünde güç kazanırken, toplumsal güven de pekiştirilmektedir.

Katılımcılarla Anlamlandırmak

Birçok akademisyenin ortak çalışmalarıyla, JCOM’da yayımlanan Participatory Science Communication for Transformation (Dönüşüm için Katılımlı Bilim İletişimi )makalesine göre bilim iletişimi, yalnızca bilgi sunmakla sınırlı kalmamalı; aynı zamanda bilim üretiminin bir parçası haline gelmelidir. Katılımlı bilim modeli de, tam olarak bu anlayışla anlam kazanır. Bu modelde, kamuoyunun aktif katılımı ve katkısı önemlidir. Bilimin sınırlarını tanıyan ve farklı bilgi türlerine açık bir tutum sergileyen bu yaklaşımdan hareketle yürütülen Galaxy Zoo projesinde, binlerce gönüllü galaksileri sınıflandırarak bilimsel veri üretimine katkıda bulunmuştur. Buna bir başka örnek olarak Michigan’ın Flint kentinde su krizi verilebilir. Halk, resmî açıklamalara rağmen kendi musluk sularını analiz ederek kurşun kirliliğini ortaya çıkarmış, bu sayede bilimsel bilginin savunma amaçlı kullanılabileceğini göstermiştir. Türkiye’de kadınların ekolojik uygulamalara katıldığı projeler de bu katılımcı anlayışın yerel bir örneğidir. Son olarak toplumumuzu derinden yaralayan Güneydoğu Depremleri sırasında kamuoyunun açık platformlar aracılığıyla harita bilimcilerine konum verisi konusunda destek olmaları da güncel örnek olarak verilebilir.

Kolaj: Ege Pelin

Bilimin Toplumsal Dönüşümü

Sosyal Antropolojist Melissa Leach ve Ian Scoones’in ortak çalışması olan Mobilising citizens: social movements and the politics of knowledge (Vatandaşı Seferber Etmek: Toplumsal Hareketler & Bilgi Politikaları) eserinde bilim iletişiminin yalnızca bilgi akışını düzenleyen bir kanal değil, aynı zamanda etik ve epistemolojik bir sorgulama süreci olarak düşünülmesi gerektiği söylenmiştir. Bunun için bilimin toplumsal dönüşümü destekleyen bir mekanizma olması gerektiğini savunur. 

Örneğin Güney Afrika’daki “Sıtmayla Mücadele” projelerinde, hastalık yalnızca biyolojik bir mesele olarak değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel bir sorun olarak ele alınmıştır. Yerel şifacılarla iş birliği yapılması, hastaların tedaviye katılımını güçlendirmiştir. Bu gibi durumlarda teknolojik araçların hemen kullanılması değil, sosyal bağlamı dikkate alarak yavaşlatılmış bir şekilde hayata geçirilmesi gerektiğinden bahsedilir. Böylece aceleci inovasyonun doğurabileceği eşitsizlikler ve yabancılaşma riski en aza indirilir. Tarım teknolojilerinin, yerel üreticilerin deneyimleriyle bütünleştirilmesi buna iyi bir örnektir. Bugüne dek tanıtılan bilim iletişimi modelleri, çoğu zaman Batı-merkezli bir bakış açısıyla geliştirilmiştir. Bu durum, yerel bilgi sistemlerini ikincil gören, hatta yok sayan bir anlayışa dönüşebilmektedir. 

Özellikle sömürge geçmişine sahip ülkelerde, halkın bilgi birikimlerinin küçümsenmesi, bilim iletişimine olan güveni de zayıflatır. Bilimin sömürgeci etkilerden arındırılması yani dekolonizasyonu ise farklı kültürlerin, deneyimlerin ve bilgilerin birlikte çalışabileceği, daha adil ve yerelleşmiş bir bilim iletişimini mümkün kılar.

Peki Bugün?

Dijitalleşmenin yükselişi, bilim iletişimini köklü biçimde değiştirmiştir. TikTok, YouTube, Instagram gibi platformlar bilimsel bilginin yayılmasını hızlandırırken, aynı zamanda yanlış veya çarpıtılmış bilgilerin de büyük kitlelere ulaşmasını kolaylaştırmıştır. Bu ortamda algoritmaların tık temelli çalışması, güvenilir bilimsel içeriğin görünürlüğünü azaltabilir.Bu nedenle bilim iletişimi, dijital okuryazarlık becerilerini geliştirmekle birlikte, platformların algoritmik dinamiklerini de dikkate almak zorundadır. Uzun süre bilim iletişimi yalnızca bilgi aktarımı olarak düşünülmüş, halkın duygusal motivasyonları ihmal edilmiştir. Oysa korku, umut, belirsizlik gibi duygular, bilimsel mesajların algılanmasında kritik rol oynar. Örneğin COVID-19 pandemisi sürecinde korku temelli mesajların kısa vadede etkili olduğu, ancak uzun vadede güvensizlik yarattığı görülmüştür. Bilim iletişiminin empati temelli bir anlatı kurması, halkla bağ kurmayı kolaylaştıracaktır.

Bilim iletişiminin şekillenmesinde ticari kaygılar da önemli rol oynar. Örneğin ilaç firmaları veya teknoloji devleri, kamu yararı gözeten mesajları, kâr odaklı stratejilerle gölgeleyebilir. Bilimin pazarlanması, kamusal güveni sarsabileceği için bu süreçlerin şeffaflığı mutlaka sorgulanmalıdır. Bilim iletişimi yalnızca ne söylendiğiyle değil, kim tarafından ve hangi çıkar çerçevesinde söylendiğiyle de ilgilenmelidir. 

İllüstrasyon: Beyza Büyük

Bilimin Toplumda Yankısı:”Kamusal Algı” yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de bilim iletişimi denince akla gelen en güçlü platformlardan biri hiç kuşkusuz Evrim Ağacı. Yıllar önce ODTÜ’de bir öğrenci insiyatifi olarak doğan bu oluşum, bugün milyonlarca kişiye ulaşan, güvenilir ve kapsamlı bir bilim iletişimi mecrasına dönüşmüş durumda. Evrim Ağacı’nın ortaya çıkış serüveninden içerik üretim süreçlerine, bilim iletişiminden sürdürülebilirlik modellerine kadar pek çok konunun yanı sıra, bilimi halk için anlaşılır kılma çabasının Türkiye’deki en güçlü temsilcilerinden biri Çağrı Mert Bakırcı anlatıyor.

Mustafa Burak Avcı: Evrim Ağacı’nın hikâyesini sizden dinleyebilir miyiz? Hangi ihtiyaçtan doğdu? Nasıl bir serüveni var? 

Çağrı Mert Bakırcı: Evrim Ağacı, benim ODTÜ yıllarımda başlayan bir serüven. Ben orta sınıf bir ailede büyüdüm. Aydın ve ilerici bir aileydik. Bu benim için bir avantajdı. Ailem bana ilgimi çeken her türlü kitabı aldı ve sağlam bir okuma kültürü aşıladılar. Sadece çekirdek ailem de değil, uzak akrabalarımın birçoğu da eğitimli ve aydın kişilerdi. Örneğin eniştem bana sürekli TÜBİTAK kitapları alıyordu ve bilimkurgu filmlerine götürüyordu. Böyle bir ortamda yetiştiğim için, 2007’de ODTÜ’ye girdiğimde “evrim” konusu benim için sıradan bir bilimsel olguydu. Hakkında bir tartışma olduğundan pek de haberdar değildim. Bu konunun bilim camiasında cam kadar berrak olmasına rağmen halk arasında çok tartışmalı olduğunu gördüm ve ilk kez evrim-karşıtı kültlerle tanıştım. O noktada bir şeyler yapılması gerektiğine kanaat getirdim. Birkaç topluluk kurma ve yönetme girişimimden sonra ODTÜ Biyoloji Bölümü’ndeki arkadaşlarımla Evrim Ağacı’nı kurduk.

Bu arada ben ODTÜ’de Makina Mühendisliği okuyordum ama gönlümden geçen hep biyoloji olduğu için biyoloji bölümünden de dersler almaya başlamıştım. Önceleri birbirimizi biyoloji sınavlarına hazırladığımız bir öğrenci topluluğu olan Evrim Ağacı, sonrasında Türkiye’nin dört bir yanındaki liselerde ücretsiz eğitimler veren ve sosyal medyada insanların bilime dair sorularına sağlam cevaplar üretebilen bir mecraya dönüştü. Bir bakıma açılan bilim boşluğunu dolduruyorduk.  Süreç boyunca ben nereye gittiysem Evrim Ağacı da oraya geldi. Doktora için Texas’a gittiğimde, internet sitemizi büyütme fırsatı buldum. Burada eşimle tanıştıktan sonra bir yol ayrımına geldik. Ya ikimiz de doktoralarımız bittiğinde akademide kalacak ve Evrim Ağacı’nı yarı yolda bırakacaktık ya da Evrim Ağacı’nı meslek edinecek ve akademik kariyerden vazgeçecektik. O noktada sekiz yıldır sürdürdüğüm ve Türkiye’ye çok büyük faydalar sağladığını bizzat gördüğüm bir proje olduğu için Evrim Ağacı’nda devam etmede karar kıldık. İkimiz de bu işi büyütmek için çabalamaya başladık. Aradan geçen 15 seneden sonra Evrim Ağacı; Türkiye’nin en çok ziyaret edilen, en bilindik, en güvenilir bilim iletişimi platformuna dönüştü. Tabii bu aşırı kısaltılmış bir özet, süreç boyunca sayısız kitap yazdık, etkinlik yaptık, dallarımızı kimsenin ulaşamadığı yerlere ulaştırdık. Değişen dünya şartlarına adapte olarak yolumuza devam etmeye çalışıyoruz.

M.B.A: Günümüzde bilimsel araştırmalara ücretsiz bir şekilde ulaşmak zorlaşıyor. Siz bilimsel verileri hangi yöntemlerle topluyorsunuz? 

Ç.M.B: Bildiğim bütün yolları kullanarak ulaşmaya çalışıyorum. Bazen arkadaşlarımın akademik e-postaları üzerinden erişim sağlamam gerekebiliyor. Birçoğunu Google Scholar’da kendi hesabımdan da okuyabiliyorum. Şu ana kadar hiçbir makaleye para ödemedim, asla ödemem. Böylesi bir akademik sömürü düzenine tek kuruş kaptırılmamalı. Başka yollar var.

Alper Akkaya: Sci-Hub, Libgen, Unpaywall gibi gri alanlara düşen kaynakların kullanılması etik açıdan uygun mu? Korsan ve fikri mülkiyetler hakkında ne düşünüyorsunuz?

Ç.M.B: Evet, uygun. “Eğer satın aldığın şeylerin sahibi olamıyorsan, korsan kullandığın şeylerin de hırsızı değilsin.” diye bir söz var. Burada biraz bu geçerli, biraz da başka faktörler… Çünkü dergilerin makale başına aldığı absürt miktarlar, o makaleye sadece dijital bir erişim hakkı sağlıyor. Bu ciddi miktarları tekil araştırmacıların cebinden çıkarıp ödemesi imkânsız. Bakın zor demiyorum, imkânsız. Evrim Ağacı’nda biz bir ayda belki 500 kadar makaleden faydalanıyoruz. Bunların her birine 40-50 dolar ödeyecek olsak bir ayda batardık. “Ee o makaleler kolay çıkmıyor, tabii ödeme yapılacak.” diye düşünen varsa, düşünmesin. Birincisi, o araştırmaların yüzde 50’sinden fazlası vergilerimizden ayrılan fonlarla yapılıyor. Ben ABD’de de vergi ödediğim için bunu rahatlıkla söyleyebiliyorum. Dolayısıyla ödeme duvarlarının ardına saklanması yasadışı. İkincisi, para akademisyenlere veya o makaleleri yayından önce değerlendiren hakemlere gidecek olsa anlardım. Sonuçta Netflix gibi araçlar gelip de zengin bir içerik koleksiyonu için makul bir fiyat sunduğunda herkes korsandan uzaklaştı, aylık ödemeyi kabullendi. Çünkü ortalama insan bu alışverişin değerini anlayacak kapasitede. Ama akademik dergilere ödenen paralar, akademisyenlere veya hakemlere değil, o dergilerin yöneticilerine gidiyor. Bu yöneticilerin görünürde birçok görevi var ama asıl görevleri, insanların makalelere erişimini suni olarak kısıtlayarak bu maddi ödeme duvarını korumak. Dolayısıyla bahsettiğiniz araçlar, insanlığa o akademik dergilerden -en azından yöneticilerinden- trilyonlarca kat daha faydalı siteler. Bilgi güçse ve o bilgi, halkın vergileriyle üretiliyorsa, halkın bilgiye zorla olsa da erişmesi, desteklenmesi gereken devrimci bir harekettir bana göre.

 M.B.A: Bilimsel bilgiyi kamuya ulaştırırken teknik dili sadeleştirmek nitelik kaybı yaşanmasına sebep oluyor mu? 

Ç.M.B: Nitelikten kastımızın ne olduğuna bağlı. Eğer ki “nitelik” derken kastettiğimiz anlatılan şeyin bilimsel derinliği ise, evet. Tanımı gereği popüler bilim, akademik bilime nazaran nitelik kaybına neden olur. Ama akademik bilimin söylediğini anlayamadıktan sonra, halk için değeri nedir ki? Dolayısıyla eğer ki “nitelik”, ortalamada, daha fazla kişinin o bilgileri kavrayabilmesiyse, gençleri bir sonraki nesil bilim insanlarına dönüştürecek yakıt görevi görmesiyse, hayır. Tam tersine, popüler bilim akademik bilimin niteliğini artırır. Eğer popüler bilimi “isabetsiz akademik bilim” olarak göreceksek, doktora-öncesi eğitimin tamamı çöpe gider. Çünkü lisede öğretilenlerin yüzde 90’ından fazlası, üniversitede öğretilen şeylerinse yüzde 30-40’ından fazlası isabetsiz anlatımlardan ibaret. Burada önemli olan, “öğrenme”nin bir süreç olduğunu anlamakta. Popüler bilim, sıradan bir insanı akademik bilgiye eriştirmek ve akademisyenleri fildişi kalelerinden indirmek konusunda en hayati basamaklardan biri. O meşhur sözü dönüştürecek olursak: “Akademisiz popüler bilim kör, popüler bilimsiz akademi topaldır.” Biz de Evrim Ağacı’nda akademiyi olabildiğince doğru ama anlaşılır şekilde halka aktarmak konusunda edindiğimiz sorumluluğu layıkıyla ve Dünya standartlarının bile ötesinde yerine getirmeye çalışıyoruz.

M.B.A: Algoritma barajını nasıl aşıyorsunuz? Bu durumda köklü bir mecra olmanızın bir etkisi var mı? Yeni bilim iletişim mecralarının kitlelere erişmesinde algoritma bir bariyer oluşturuyor mu?

Ç.M.B: Sosyal medya “gurularına” sorsanız size sabah akşam algoritma anlatırlar. Ama sosyal medyada kaliteli içerik üretmenin bir numaralı kuralı, algoritmayı çok fazla kafaya takmamaktır. Çünkü İngilizcede “Content is king.” denen bir şiar var. Anlattığınız hikâye ve onu nasıl anlattığınız, sonucun yüzde 95 kadarını belirliyor. Geri kalan yüzde 5 de spesifik sosyal medyaların ihtiyaçları. Mesela YouTube’da video kapağı ve başlık gibi şeyleri düzgün yapıp yapmadığınız. Bir de insanların anlamadığı veya anlasa da takip edemediği en büyük nokta istikrar. Evrim Ağacı durup dururken “köklü” olmadı, istikrarlı olduğu için “köklü” hâle geldi. Benim bu konudaki kuzey yıldızım, bir bilim iletişimcisi değil, bir vlogger; hatta “vlog” denen şeyi büyük oranda icat edip ana-akımlaştıran videograf: Casey Neistat. Casey’nin verdiği en önemli mesaj 3 kelimeden ibaret: “Just keep uploading.” Yani “Yüklemeye devam et.” Bu yazı için de geçerli, video için de geçerli. Eğer sürekli “Neden okunmadı, neden izlenmedi, neden böyle kötü yorum yazdılar?” diye kafaya takarsan, hatta daha fenası, kimse sana kötü bir şey yazmadan, sırf birkaç basit metrikten yola çıkarak karamsarlığa kapılırsan, kesinlikle kaybedersin. Ben algoritmayı bu perspektiften görüyorum. Algoritma denen şeyin içerik üreticisiyle alâkası bile yok. Algoritma, kullanıcıya -izleyiciye veya okura- en çok uyacak içeriği bulmak konusunda özelleşmiş bir yazılım. Dolayısıyla olay kullanıcıda bitiyor.  İçerik üreticileri olarak bizim görevimiz, en kaliteli ürünü ortaya koyup beklemek. Zaten algoritma bir yerden sonra onu o “niş” denen kitleye ulaştıracak. 

Zaten bilim kulağa “niş” gibi gelse de eğer ki yılda 500 milyon kere izleniyorsanız, Türkiye’nin en çok ziyaret edilen ilk birkaç yüz sitesinden biriyseniz, sanıyorum niş olmadığınızı söyleyebilirsiniz. Bu sayılar algoritmayı umursamadan yapılan işlerle oluyorsa, belki de bu tavsiyeye kulak vermekte fayda vardır. Her içerikte kendinize sorun: Bu, bu içerik için yapabileceğimin en iyisi mi? Cevap evet ise, bitmiştir. Hayır ise, yapacağınızı biliyorsunuz.

 A.A: Türkiye gündemi sürekli değişiyor. Siz bu değişen gündeme dair içerikler de üretiyorsunuz. Sürekli değişen gündeme yönelik içerik üretmek pratik anlamda sorun yaratıyor mu?

Ç.M.B: Türkiye’nin gündemi çok değişiyor, doğru. Ama bu bizi çok fazla etkilemiyor, çünkü bizim gündemle ilişkimiz daha ziyade “konu fikri” noktasında oluyor. Yani “Aa gündemde bu var, bunu çekelim, yazalım.” diye bir dürtümüz yok. Daha ziyade, “İster istemez gündeme baktığımda gördüm ki böyle bir konu da varmış ve insanlar ilgileniyorlar, belki onları bu konuda bilgilendirmek iyi olur.” diyoruz. Yani gündemi o kadar da yakından takip etmiyoruz. Tabii ki gündem de konu kaynaklarımızdan biri. 

 M.B.A: Evrim Ağacı güncel bilimsel gelişmeleri sunarken, bu olayları kuramsal arka planıyla nasıl bağlam kuruyor? Bilim haberciliği ve bilim iletişimi arasındaki pratik farkı nasıl yaratıyor?

Ç.M.B: Bilim haberciliği, magazin haberciliğiyle benzeştirilebilir: “Bilmem kim ünlüsü, bilmem nerede görüntülendi!” ile “Bilmem ne parçacığı, bilmem kaç enerji seviyesinde görüntülendi!” arasında pek bir fark yok. Ama bilim haberciliğini bilim iletişimi yapan şey, aslında gazeteciliğin de özünde var olması gereken “bağlam” bilgisi. Mesela ben magazinden anlıyor olsaydım, öyle bir bağlam bilgisi verirdim ki, o bilmem kim ünlüsünün bilmem nerede görüntülenmesinin ne anlama geldiğini okura, izleyiciye tam olarak aktarabilirdim. -sanırım bunu yapan bazı içerik üreticileri var.- 

Bizim gazetelerde de bu sorun çok fazla var. Batılı ve Doğulu emsallerine baktığınızda, haberlerin arka plan detaylarının, haberin kendisi kadar derin olduğunu görüyorsunuz ama bizde köklü bir gazetecilik kültürü olmadığı için, üzerine bir de modern dünyanın kolay tüketim dürtüleri bindiğinde berbat bir “gündemizm” oluşuyor. Benim içeriklerimde duyduğum en yaygın negatif eleştiri, “konuyu çok uzattığım” oluyor. 

Halbuki anlattığım her şey, o 2-3 dakikada bahsedeceğim “Bu arada bu da oldu.” cümlesini beslemeye yarayan arterler. Okur veya izleyici bu yolu benimle birlikte kat ettiğinde, iki dakika sonra unutacağı bir haber başlığından öteye geçmiş oluyor. Keşfedilen o yeni şeyin nasıl keşfedildiğini, neden önemli olduğunu ve kendisiyle ilişkisinin ne olabileceğini kavrıyor. “Öğrenmek” denen şey budur; olguları ezberlemek değil.

 M.B.A: Evrim Ağacı, YouTube, Instagram, podcast gibi çoklu mecraları kullanarak bilim iletişimi yaparken her mecra için ayrı bir içerik yöntemi mi geliştiriyor? Hangi mecra, hangi bilimsel içerik türü için daha etkili oluyor?

Ç.M.B: Açıkçası her mecra için o mecraya uygun içerik üretilmeli ki biz de buna özen göstermeye çalışmalıyız. Ama bizde ciddi bir işgücü eksikliği var. Yani Evrim Ağacı’nın şu anki kapsamında rahatlıkla yüz küsür kişilik bir ekip olması gerekirdi. Ama sadece dördü çekirdek olmak üzere sadece on kişiden oluşan bir ekibiz. Tek işi video çıkarmak olan meşhur bilim iletişimcilerinin bile 30-60 kişiden oluşan ekipleri, videografları, editörleri, araştırmacı yazarları, teknisyenleri var. Biz iki kişi video çıkarıyoruz, öyle düşünün. Ama yine de elimizden geldiğince içeriklerimizi mecraya adapte etmeye çalışıyoruz. Video şu anda en popüler mecra ama öğrenme sadece okuyarak mümkün. Dolayısıyla insanlık pek de iyi bir yöne gitmiyor. Bilginin sonsuz, bilenin çok az olduğu bir yöne gidiyoruz.

M.B.A: Hedef kitlenize dair veri var mı? Hangi kitle sizi takip ediyor? 

Ç.M.B: Tabii. Çok yakından takip etmiyoruz bunu ama sorduğunuz için YouTube istatistiklerimize baktım. Son bir yılda izleyicilerimizin yüzde 70’i erkek, yüzde 83’ü 18-44 yaş aralığında, yüzde 85’i ise Türkiye’den. Bu bize çok fazla bilgi vermiyor tabii ama genel bir çerçeve çizebilir.

M.B.A: İzleyicilerden gelen yorumlar, sorular ve geri bildirimler yayın politikanızı ve üretim sürecinizi etkiliyor mu?

Ç.M.B: Biraz etkiliyor ancak kısıtlı. Çünkü en nihayetinde Evrim Ağacı’nı kendi ilkelerimizle, kendi politikalarımızla sürdürmeye çalışıyoruz. Mesela takip ettiğimiz ilkeler son on beş yılda hiç değişmedi. Bu, bize entelektüel bir istikrar sağlıyor. Ama tabii ki belli konular talep edildiğinde veya belli noktalarda tekrar eden eleştiriler oluştuğunda, oraları nasıl geliştirebiliriz diye düşünüyoruz. Ama vakaların yüzde 99’unda bu problemleri biz geri bildirim gelmeden fark edip çözüyoruz veya gelen geri bildirimler, sebepleri düzgün bilmeden ya da değerlendirmeden gelen geri bildirimler olduğu için değişimi tetiklemiyor.

M.B.A: Video içerisinde ya da açıklama sırasında kullanılan kaynaklar sadece bilgiyi desteklemek için mi gösteriliyor, yoksa izleyiciye bilimsel yöntemi, kanıt zincirini ve çıkarım sürecini de anlatmaya çalışıyor mu? Sizce bu durum katılımlı bilimi pekiştiriyor mu?

Ç.M.B: Kendimizi kandırmanın anlamı yok. Okurlarda bu oran belki biraz daha az olsa da video izleyicilerinin yüzde 99,99’undan fazlası kaynakları umursamıyor ve bir tanesini bile açıp okumuyor. Kaynak gösterimi bundan daha ziyade akademik bir refleks ve olması gereken de bu. Ola ki biri kaynağı merak edip kontrol etmek veya daha derinlemesine okumak isterse kaynak erişilebilir olmalı. Sitemizdeki makalelerimiz her zaman tam kaynaklı oluyor. Videolar da çoğunlukla makalelerimizden beslendiği için kaynakları videoya daha kısıtlı ekliyoruz. Ancak talep edildiğinde hepsini verebileceğimiz bir veri tabanımız bulunuyor. Bizim güvenilir kaynaklar kullanma nedenimiz, biri sorarsa hazırda bulunsun diye değil yaptığımız işe saygımızdan. Bizim işimiz, akademide olan biteni halka etkili bir şekilde aktarmak; bunu birincil ve ekstrem güvenilirlikteki ikincil kaynaklar üzerinden yapmıyorsak, doğru bir iş yaptığımızı söyleyemeyiz.

M.B.A: “Küçük bağışçılar” modeli ve Youtube gelirleri sürdürülebilirliği sağlamaya yetiyor mu?

Ç.M.B: Bağış modeli sürdürülebilirliğe yetmiyor. Sadece dalgalanan reklam gelirleri için bir “sigorta” görevi görüyor. YouTube gelirleri Evrim Ağacı’nı büyütme konusunda en büyük kaynağımıza dönüştü. Bunda tüketici alışkanlıklarının okumadan izlemeye kaymasının da YouTube’un üretici dostu politikalarının da etkisi büyük. Ama sürdürülebilirlik için çok kaynaklı bir model şart; özellikle de bizim büyüklüğümüzde kanallar için. Daha küçük üreticiler için küçük bağışçılar modeli sponsorlu içeriklerle birleştiğinde gayet güzel çalışabiliyor. Ama büyüdükçe, gelir kaynaklarını da zenginleştirmek gerekiyor. Bunu ilkelerden şaşmadan yapabilmek hayati bir öneme sahip. Biz buna çok özen gösteriyoruz. Destekçilerimiz de sağ olsunlar, ellerinden geleni yapıyorlar. Yani Evrim Ağacı büyük kolektif bir çabanın eseri. 

M.B.A: Potansiyel sponsorların bilimsel yayın politikanızla uyumlu olup olmadığı nasıl ölçülüyor? Bu bir kriter mi? Potansiyel sponsorlar ekonomik gelir modelinin nasıl bir kısmını oluşturuyor?

Ç.M.B: Evet, belli kriterlerimiz var. Bize gelen sponsorların yarısından fazlasını reddediyoruz. Çünkü bizim kullanacağımız ürünler sunmuyorlar veya okurlarımıza ve izleyicilerimize zarar verebilecek ürünlere sahip oluyorlar. Bu demek değil ki kabul ettiğimiz markaların hepsi sütten çıkmış ak kaşık. 

Öyle bir marka var mı, kaldı mı? Ama biliyorsunuz bazı markalar var ki, eşelediğinizde illa ki altlarından sorunlar çıkacak olsa da halk nezdinde artık kabul görmüşler. Mümkün olduğunca onlardan sponsorluk almaya çalışıyoruz. 

Orada devreye ne mesaj vermeye çalıştıkları giriyor. Eğer ki bir otel, sunduğu tatil hizmetinden ziyade, iklim değişikliğiyle nasıl “mücadele” ettiğini anlattığı bir mesaj vermeye çalışıyorsa, yani yaptıklarını güvenilir metriklerle bize gösteremiyorsa ve sadece lafta kalıyorsa, o otel ne kadar güvenilir olsa da mesajlarını reddediyoruz. Zaten biz öyle eğlence içerikli bir “influencer” olmadığımız için, bize gelen de az oluyor. Dolayısıyla, sponsorlu içerikler de bizim gelirlerimizin çok azını oluşturuyor. O nedenle kimsenin parasına boyun eğmek zorunda kalmıyoruz. 

M.B.A: Evrim Ağacı’nda Kreosus üzerinden gelen kullanıcı desteği, içerik planlamasını hangi ölçüde etkiliyor? Destekçilerin ilgisine göre içerik yöneliminde (örneğin evrim, iklim, kuantum) ağırlık kaymaları yaşanıyor mu?

Ç.M.B: Hayır, pek sayılmaz. Sadece belli seviyelerde destek olanlar video içerik taleplerinde bulunabiliyorlar ama bunlara da kısıtlı şekilde öncelik veriyoruz. Bu noktada destekçilerimizle aramızda çok özel bir bağ var ki Patreon gibi “çıkar-amaçlı” modellerin aksine, Kreosus’u da tam olarak bu bağ üzerine inşa ettik. Destekçilerimizin yüzde 99,9’u bizden özel bir şey bekleyerek bize destek olmuyorlar. Evrim Ağacı’nın ilkelerine, misyonuna, vizyonuna, yaptıklarına değer verdikleri için ve bu sürecin bir parçası olmak istedikleri için destek oluyorlar. Bu sayede destekçilerimize sunduğumuz avantajlar oldukça yüzeysel ve göstermelik oluyor. O özel bağı korumaya özen gösteriyoruz.

M.B.A: Kreosus modelinde, kullanıcıların uzun vadeli destekçisi kalmasını sağlamak için ne tür aidiyet stratejileri uygulanıyor? Topluluk hissinin bu stratejiye bir katkısı var mı?

Ç.M.B: Tabii. Dediğim gibi, çok özel bir şey yapmıyoruz. Destekçilerimizin ezici çoğunluğuna “Evrim Ağacı’na yardım etmiş olmak” yetiyor. Biz de onların desteklerini, en iyi yaptığımız işi daha da iyi yapabilmek içi kullanıyor, onlara tam olarak istediklerini vermiş oluyoruz. Hep söylediğimiz bir şey var: Bizim için destekçilerimizin finansal sağlığı her şeyin önünde geliyor. Eğer ki bir kişinin bize destek olması kendi finansal sağlığına zarar verecekse, o desteği asla istemiyoruz. Videoyu veya yazıyı tüketsinler, paylaşsınlar, beğensinler bize yeter. Ama okurlarımız ve izleyicilerimiz arasında bize rahatlıkla destek olup gücümüze güç katabilecek çok fazla insan olduğunu da biliyoruz. Eğer ki içeriklerimiz onları destek olmaya motive ediyorsa ne âlâ. Etmiyorsa da canları sağ olsun. Biz elimizden geleni yapmaya devam ediyoruz.

M.B.A: İnternet sitesinde üye olan hemen hemen herkes içerik üretebiliyor, içeriklerle etkileşime geçebiliyor mu? İnternet sitesinin ortaya çıkışında katılımlı bilim perspektifi etkili oldu mu?

Ç.M.B: Evet, üyelerin hepsi Evrim Ağacı Sosyal’de birbiriyle ve içeriklerimizle etkileşmeye başlayabiliyor. Orada modern ve ilerici bir sosyal medya felsefesi izliyoruz. Tartışmaya, gerilime, negativiteye dayalı değil; değer yaratmaya, bilgiye, kültüre dayalı bir sosyal mecra inşa ediyoruz. Bu yolun çok başındayız ve yapay zekâ sitemizi tamamen öldürmezse, uzun bir yolumuz var. Ama Evrim Ağacı’nda yaptığımız her şey gibi, bu konuda da biz kısa mesafe koşucusu değil, maraton koşucusuyuz. Üretmeye devam edeceğiz. Sevgiler, teşekkürler.

Bilimin Popüler Yüzü: Evrim Ağacı yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Mustafa Burak Avcı: Merhaba, öncelikle geldiğiniz için çok teşekkür ederiz, hoş geldiniz.

Çiğdem Savaşçıoğlu: Davetiniz için ben teşekkür ederim.

M.B.A: Temel bir soruyla başlamak istiyorum. Yakın zamanda Türkiye’deki üniversitelerde bilim iletişimi hareketi başladı. Peki bilim iletişimi kavramının tasvirini bir de sizden dinleyebilir miyiz?

Ç.S: Bilim iletişimi en basit tanımıyla üretilen bilimsel bilginin toapluma en kolay anlaşılabilir biçimde aktarılmasıdır. Aslında 19. Yüzyıldan bu yana etkisi artarak, gelişen bir kavram. Bilim İletişimi hareketini 17 Şubat 2025 tarihinde bütün üniversitelerimizi bir araya getirip gerçekleştirdiğimiz bir buluşmayla başlattık. Bu buluşmada, üniversitelerimizde üretilen bilimi toplumla buluşturmak adına bilim iletişimi ofisleri kurma planımızı dile getirdik. Bilim üretmek adına çalışırken, üretilen bilimi insanlarla buluşturmayı hedefliyoruz. Çünkü bilim üniversite kampüsleriyle sınırlı kaldığı sürece toplumla arasında bir mesafe oluşuyor, anlaşılmaz hale geliyor. Ancak bilim insanı toplumla bir araya gelebileceği mekanlara gidip, herkesin anlayabileceği bir dilde iletişim kurduğu takdirde, vatandaş için bilimsel bilgi daha anlaşılır hale geliyor. Bilim iletişimi alanındaki çalışmaları kademe kademe gerçekleştiriyoruz. Öncelikle lansmanlar düzenliyoruz. Sonrasında üniversitelerimiz vatandaşlarımızın ayağına gidiyor. 

Bulundukları şehirlerde vatandaşların en çok merak ettikleri ve ilgilendikleri konuyu bulup, aktarıyorlar. Kimi tarlada tarımsal üretim alanında bilgi veriyor, kimi vapurda sosyal bir projeyi anlatıyor, kimi hayvancılıkla ilgili bilgi veriyor, kimi gelecek yıllarda yaşanacak krizlere hazırlık niteliğinde bilimsel bilgileri paylaşıyor. Kısacası bilim insanlarımız toplumun ihtiyaç duyduğu bilimsel bilgiyi aktarıyorlar. Bu sayede bilimsel bilgi daha anlaşılır hâle gelerek üniversite kampüslerini aşmış oluyor.

M.B.A: Bilim iletişimi hareketinin arka planında eminim ki bir hikâye vardır. Bu fikir nasıl ortaya çıktı, bu süreç nasıl başladı bize biraz anlatır mısınız?

Ç.S: Yüksek Öğretim Kurulu Başkanımız ile birlikte üniversitelerimizi ziyaret ediyoruz. Şimdiye kadar 208 üniversitenin neredeyse 200’ünü ziyaret ettik. Gittiğimizde görüyoruz ki, müthiş çalışmalar yapılıyor. Mesela geçenlerde Malatya İnönü Üniversitesi’ne gittiğimizde Tıp Fakültesi hocamız Prof. Dr. Sezai Yılmaz’ın aynı gün çapraz nakil operasyonu gerçekleştireceğini öğrendik. Kaçlı yapacaksınız diye sorduğumda “yedili” dediler. Bu bir dünya rekoru. Beşlisi yok, altılısı yok, yedilisi hiç yok. Bunu dünyada Türkiye’den başka yapan bir de ülke yok. O gün apar topar haber yapıp servis ettik. Türkiye’de yankılandı. Aslında ilham veren çalışmalar bunlar. Tüm bunların aktarılmaya, vatandaşlarımız tarafından bilinmeye ihtiyacı var. 

Hikâyemiz de tam olarak buradan çıkıyor. Gerçeğin ta kendisinden. Müthiş bir bilimsel kapasiteye sahibiz. “O şehirde neden üniversite var” diyorlar, işte bu yüzden var. Bu hikâyeleri anlatmamız lâzım. Doğu’daki bir üniversiteye gidiyoruz, yüzde 52 oranında kız çocuklarının tercih ettiği bir okul. Orada yaşayan kız çocukları eğitimlerini yaşadıkları şehirlerde alabiliyorlar. Şehirde üniversite olmasa belki de bu çocuklar okuyamayacak, Malatya İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi olmasa yedili çapraz nakil operasyonu yapılamayacak. Tüm üniversitelerimiz şehirlerinin Kutup Yıldızı konumunda. Bunlar ilham veren hikâyeler. Her hikâyenin anlatılmaya, anlaşılmaya ve duyurulmaya ihtiyacı var.

M.B.A: Her köyde, her tarlada bilim var olacak dediniz. Peki bu süreç toplumu ve ülkeyi nasıl etkileyecek? Neler değişecek?

Ç.S: Aslında bunun çok şeyi değiştireceğine inanıyoruz. Yurtdışında ülkemizin marka bilinirliğini de etkileyecek. Türkiye bilimsel üretimiyle öne çıkacak, üniversitelerimizin itibarı açısından çok şey değişecek. Çünkü toplum bilecek ki, benim üniversitemde bu var ve bunlar yapılıyor. Üniversite toplumla buluştuğunda insanımızın bilimle ve üniversite ile arasındaki mesafe kapanacak. Önümüzdeki yıllarda beklenen bazı krizler var; iklim, çevre, sağlık krizleri gibi. Biz bütün bu zorluklara; birlik içinde, hazır ve dirençli bir toplum yaratacağız. Hurafelerden uzak duran, bilimsel düşüncenin hâkim olduğu bir toplum yaratacağız. Bilim okuryazarlığı kazandırarak, bilimi sevdireceğiz.

Dedeler, babaanneler, büyüklerimiz gelecek o toplantılara, onlar torunlarına hikâyelerini anlatacaklar. Onların anlattığı hikâyelerde de bilim olacak. Çocukları ve torunları ile kurdukları köprüyü güçlendireceğiz. Konuştukları meselelerin, hikâyelerin içinde bilim olacak. Gelecekte vizim hayal ettiğimizden daha büyük hedeflerin olacağına inanıyoruz. Önümüzdeki günlerde özellikle öğrenci arkadaşlarımızın desteği ile yeni diller ve mecralar oluşturacağız, bilimi anlatmanın yeni yollarını bulacağız. Sizden toplumla bilimi buluşturmada, aradaki mesafeleri kısaltmada; yeni iletişim modelleri ve yeni öneriler bekliyoruz.

M.B.A: #BilimVatan’a benzer yeni modeller de var mı? Farklı bilim iletişimi yöntemleri, farklı pratiklere dair planlarınız var mı?

Ç.S: Evet üzerine çalıştığımız yeni modeller var. Önümüzdeki günlerde konferans aramaları gerçekleştirerek bizim bildiklerimizin dışında sizlerin neler üreteceğinizi, iletişimci hocalarımızın fikirlerini ve bilim insanlarımızı dinleyeceğiz. Ortak akılla çalışacağız. Makaleleri, toplumun kolay anlayabileceği bir hâle getirmek üzere videolaştırma gibi çalışmalarımız var. Özellikle Instagram ve X’in bilim iletişiminde etkili mecralar olacağını düşünüyoruz. Bunların yanı sıra, toplumla etkileşime geçmek adına etkinlikler gerçekleştirmeye çalışıyoruz. Ana akım medyada ve tematik kanallarda daha çok bilim haberlerinin yayımlanması adına yeni formatlar ve içerikler geliştiriyoruz. Yapım şirketleri ile iletişime geçerek, dizilerin içerisine bilim insanı karakterler yazdırmaya çalışıyoruz. Ortak fikirler üretmek temel gayemiz, lütfen bu fikirlerin bir parçası da siz olun arkadaşlar. 

Bize katılın, ofislerimiz aracılığıyla fikirlerinizi ulaştırın. Sizin okulunuzdaki bilim iletişimi ofisi, herhangi bir üniversitemizin ofisi ile birlikte çalışıyor. Bir ağ kurduk aslında ve bu bütünsel ağın çok daha fazla güçleneceğine inanıyoruz.

M.B.A: Üniversite yapısı gereği akademinin yanında öğrencilerin de paydaşı olduğu bir kurum. Bilim ofisleri açılacağını belirttiniz, peki öğrencilerin bu ofislerin çalışmalarına katılımı nasıl sağlanacak, temas nasıl gerçekleşecek?

Ç.S: Tam göbeğinde siz (öğrenciler) olacaksınız arkadaşlar. Çünkü bu iletişim sürecini en iyi gerçekleştirecek olan sizlersiniz. Biz belki çatısını oluşturup yolunu açacağız ama bu iletişimi hocalarınız ile birlikte sizler gerçekleştireceksiniz. Hocalarınızdan hikâyelerini dinlemeli ve fikirlerinizi anlatmalısınız. Bu sizin belki üniversiteniz dışındaki ilk iletişim çalışmalarınız olacak. Oraya katkı sağlayacaksınız, içeriklerini üretecek, haberlerini yazacaksınız ve aslında bu ofislerin bel kemiği sizler olacaksınız. Özellikle de iletişim fakültesi öğrenicileri bu konuda çok önemli bir konumda.

M.B.A: Konuğumuz olduğunuz için çok mutluyuz. Özellikle böyle nitelikli bir projenin temsilinde ve geliştirme sürecinde bulunduğunuz için ayrıca teşekkür ederiz.

Ç.S: Davetiniz için ben teşekkür ederim. Yüksek Öğretim Kurulu Başkanı Sayın Erol Özvar’ın vizyonuyla harakete geçmiş olan bu projenin bir parçası olmaktan hepimiz çok mutluyuz. Sizler de bu önemli projenin en önemli ve en değerli parçalarısınız. Çalışmalarınızı heyecanla bekliyor ve izliyoruz.

Özellikle sizlere hashtag’lerimizden bahsetmek istiyorum:”#BilimVatan”, dünyanın her yerinden Türk bilim insanlarını kapsayarak bir araya getirmeyi amaçlayan bir envanter üzerinde çalışıyoruz,“#HerkesBilsin” çünkü bilim iletişiminde en temel düşünce; “Herkesin bilmesine ihtiyacımız var”. Diğer bir hashtagimiz ise “#GerçeğinTaKendisi” çünkü bilim mükemmel çıktıları olan bir alan. Herkesi hashtagleri sık sık kullanmaya ve aramızda olmaya davet ediyoruz.

Çiğdem Savaşçıoğlu ile Bilimi Toplumla Buluşturmak yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.