The original purposes of the games and toys we enjoyed as children were quite different. These games, which impacted society both socially and culturally, mirrored the social and economic contexts of the countries where they were made, often without our awareness. Today, advancements in technology have led to a significant evolution of games. Orhan Bahtiyar, director of the Düştepe Toy Museum and an author, shared stories of how games and toys have changed from the past to the present.

Fikriye Yılmaz: Hello, we have already shared a bit about the magazine with you. We are working to build a timeline that tells the whole story, from the very beginning through the production stage. In that timeline, your place is at the very beginning. With that in mind, could you tell us about games from historical, social, and cultural perspectives?

Orhan Bahtiyar: First, it’s crucial to distinguish between toys and games. Though they may appear similar, they are fundamentally different. Toys lack rules; a child’s imagination makes the play itself. In contrast, games have rules set by specific people for reasons. Most notably, board games -distinct from street games, which warrant separate discussion- mirror cultural and artistic policies. Historically, games date back to ancient times. For example, in ancient India, human sacrifices involved a priest blindfolding himself, walking into a crowd, and selecting a victim at random, which is considered the origin of the “blind man’s buff” game. They also put a goatskin on the victim’s back, giving rise to the term “scapegoat.” While this isn’t directly related to games, I thought it was worth mentioning as an interesting historical note.

When we look at the history of games, their origins go back a very long time, and throughout history, games have given rise to toys. Many games reflect the cultural, artistic, and educational policies of the countries they come from. The history of games begins in the 1850s, during what we call the Elizabethan era, with the discovery of vaccines and technological advances that helped secure children’s lives. I’m talking about the history of industrial games.

Until then, there was no certainty that a child would survive after birth because of epidemics and childhood diseases. But once vaccines made survival much more likely, countries with strong intellectual traditions began asking, “What can we add to this child’s imagination? How can we prepare them for life? How can we help them develop further?” And that is how games were born. As I said, games have rules, and those rules significantly impact a child’s development.

F.Y: I have a question about the museum. You mentioned that “Every museum has a story.” Can you share the story behind this museum?

“The museum was created to foster family unity. Despite living under the same roof, families often feel separated by technology; everyone is glued to their phones and tablets, with little interaction.”

O.B: This is how I would tell the story of this museum: owned by Ataşehir Municipality, it started when the Ataşehir Mayor visited the toy museum and met Sunay Akın. During their conversation, the idea of opening a toy museum in Ataşehir emerged. However, since Mr. Akın had already planned a different concept, he proposed creating a game museum and a fairy tale museum instead. He suggested to the mayor that they establish a game museum rather than a toy museum. The site was chosen, and preparations for the new museum began. The collection here is one of the two or three most valuable collections in the world. The meeting took place in 2014, and the museum opened a year later. This collection wasn’t assembled in a single year; Sunay Akın had been collecting it for about fifteen years. After that, the process moved much faster, and items were collected from collectors, antique dealers, and auction houses to build the museum’s collection. Due to space limitations, there are as many pieces that we cannot display as there are pieces on display. That is how the museum came into being.

The museum was created to foster family unity. Despite living under the same roof, families often feel separated by technology; everyone is glued to their phones and tablets, with little interaction. Our goal was to connect different generations through shared activities and games. However, progress was interrupted by the pandemic. Being owned by the municipality has its benefits, but bureaucracy is a challenge. For instance, I had to explain what a museum is to the local authorities- and I’m still trying. Unfortunately, a true museum culture is lacking in this country. In Türkiye, the average museum visit lasts about seven minutes, a brief period considering the variety of visitors, from those who linger to those who just pass through. I once heard that a person in Germany could spend sixteen years exploring every museum in the country, while here, we only glance and move on. Before the pandemic, things seemed promising, but bureaucratic hurdles slowed us down, and there’s little we can do. As they say, every rose has its thorn. Maintaining a museum like this is indeed a difficult task. We were closed during the pandemic, and afterward, several factors, including the worsening economic situation in the country, compelled us to cut our activities by half. This had a significant impact on us. We collaborate with some of the best professionals in their fields in Türkiye. I personally seek them out, meet with them, and invite them here. Our events are always fully booked; we never have an empty seat. However, I’m not sure if that can truly be considered success. I wanted to promote this museum more internationally, but given the current circumstances, that’s not really feasible. I’d estimate we’ve achieved about seventy-five percent – full success would be one hundred percent.

“Every board game reflects the economic and social conditions of the time in which it was created.”

Ece Nisa Güven: You mentioned that technology is causing a separation among families. As technology advances, perceptions of traditional games have shifted somewhat. Passively engaging games that affect both mental and physical aspects -what we refer to as esports- have begun to emerge. Meanwhile, concepts like esports are gradually gaining acceptance. How do you assess the current state of gaming?

O.B: I am not only a game collector and museum director but also an avid gamer. I developed one of Türkiye’s first computer game programs. Gaming has always been a part of me, allowing me to easily see the similarities and differences between the two worlds. I have witnessed firsthand how technology has advanced from its early days to today. When I was twenty-six, the internet arrived in Türkiye- a very different experience back then. The idea of online gaming didn’t exist; the internet was mainly for browsing and chatting, and many didn’t know how to use it. But things changed rapidly. Since we couldn’t play online, we set up a network at a friend’s house in Moda. Every week, I carried two computers from my home to his. What else could we do? Play games, of course. The place was a semi-basement, usually hosting about eighteen to twenty people. Sometimes, people knocked on the window, thinking it was an internet café, asking about the cost. Those were great times, with a real culture of gathering because online play wasn’t possible- being in the same place was part of the fun.

As online gaming grew more popular, people began staying home, chatting on Discord, and playing games. While it’s fun, I’ve always preferred having someone sitting next to me, sharing remarks and chatting in person. You can still do that, but they’re not physically there, which lessens that feeling of closeness. My friends and I also enjoyed playing board games together. We would gather at each other’s homes, often with six different games running simultaneously. Technology has had both positive and negative impacts; it has influenced family and social life. For example, when my friends celebrated a birthday in an online game, I chose to stop participating because it made me feel disconnected from the real world. I still play board and video games occasionally, but I have focused more on writing books and reduced my gaming time. While games will always be important to me, I believe they can be harmful beyond a certain point especially for children and teenagers.

F.Y: After the 2000s, the digital side gained tremendous momentum and evolved in very interesting ways. Today, only a handful of people preserve the old board games.

O.B: Even traditional board games are now digitalized. In esports, I see a serious issue. You might have heard of children dying from starvation or epileptic seizures while glued to their computers. I remember six or seven such incidents over the past ten years. While that may not be a large number, why should anyone die from playing a game? Games and gaming culture should promote enjoyment of life, not harm it. Of course, money influences the scene now. For instance, children are beginning to sell in-game earnings, and commercial interests have entered the industry. Kids with limited activities become fully engrossed in games, risking damage to their lives and futures. They become isolated from the real world and lose touch with reality. Digital gaming not only impacts social life but also affects personal well-being and health.

F.Y: Do you think the era of traditional board games is coming to an end? To me, they seem to be dying out.

O.B: It varies depending on your location. When you visit Kadıköy and stroll through Moda, observing people playing games, it shows that some still maintain the hobby. For instance, the Goblin Game Club exemplifies this. Therefore, I don’t believe board games will vanish entirely, but they may not become more popular either. Instead, they might diminish gradually in size. Perhaps one day they will disappear altogether, but I can’t tell how long that will take or if I’ll be around to see it. The culture of board gaming is unique and will always have enthusiasts committed to keeping it alive.

F.Y: But it seems that our generation will prefer digital games.

O.B: Whenever possible, we hold a family Monopoly night once a month. Everyone gathers around the table to play. While some may question if Monopoly is the best choice, it has an interesting history: created in 1903 to illustrate the American tax system, it evolved alongside the economy into a game of claiming ownership ”that’s mine,” “pay me rent,” “I bought that,” and “I took this.” Life in America operates under what is often called wild capitalism. Interestingly, all board games mirror the economic and social conditions of their era, shaping gameplay accordingly. People seek to recreate at home what they can’t do outside, and games once offered a perfect outlet for that. They served as a space where players could find heroes to identify with. Nowadays, however, this has shifted mostly to digital games.

E.N.G: One thing we’re most curious about is which game or collection attracts the most attention from visitors to the museum?

O.B: Age plays a significant role. There’s a toy from the 1960s that depicts an alien. In the U.S., a video allegedly showed an autopsy of an alien from Area 51, inspiring a toy based on that footage. The toy features an alien split in half, with its organs displayed nearby, allowing kids to open and remove its parts. It’s fascinating that children are eager to play with it. While I also have an interest in space, I wonder why they prefer the alien over popular franchises like Star Wars or Star Trek. Perhaps it’s the color, I can’t tell. Elder visitors usually focus on games from their own childhood. After their forties, people tend to revisit the era they grew up in. The museum narrates human history, boasting a timeline from the 1850s to the 1990s. It even has a board game from the first airplane’s invention era its box is a true piece of art. Clearly, different age groups find different things intriguing. “Where there is the unknown, imagination comes into play.”

E.N.G: I read an interview with you, and something you said caught my attention. You said that you try to tell visitors the stories behind the exhibits whenever possible, and that this is not just a place to look around and move on. So, which game or collection do you enjoy telling the story of the most?

O.B: Explaining this is like asking someone which of their children they love most. While many fascinating stories exist, let me clarify: schools often invite us to visit. I tell them, “Don’t bring the children; send the teachers first.” I want to explain the museum to the teachers so they can then explain it to the children. It’s not feasible for me to explain everything to a hundred children; I lack the pedagogical training to keep them engaged and hold their attention. Yet they usually don’t send their teachers first. Instead, they arrive and ask, “Can you give us a tour?” but I can’t, because they didn’t follow my instructions. So, I brought my beloved teacher, Sunay Akın, into the studio, and we recorded six and a half hours of audio. We captured all the stories, built an online system, and linked them to QR codes via YouTube. The videos are private, and scanning a QR code with your phone lets you listen to the stories in Sunay Akın’s voice. Naturally, we didn’t include all the stories. Many stories surround Monopoly. One of my favorites involves its production history. The game was created by Parker Brothers. In 1942, an English company approached Parker Brothers, seeking to obtain the rights to produce Monopoly in the UK. They reached a commercial agreement and started manufacturing and selling the game. Eventually, British intelligence intervened, demanding that the game be produced to their specifications. They placed a large order and paid a significant sum. The games were made exactly as requested and then sent to British prisoners of war held by the Germans through a familyfounded organization. When the soldiers received their game boxes, they found that one out of every hundred contained hidden items -maps, compasses, and lock picks- disguised inside. The prisoners used them to escape from the camps. Nothing is ever quite what it seems. It was an incredibly clever idea. On the surface, it was just Monopoly, yet it helped many prisoners escape from the camps.

E.N.G: Is there a game you believe had a significant influence on many subsequent games?

O.B: One of the earliest types of LEGO a toy still loved by children today despite its high price- was a game called Anchor Stone Blocks, first made in Germany in 1810. A single box weighed about twelve kilograms because it was crafted from cut stone and compressed sand, making it difficult for a child to carry. Interestingly, Albert Einstein’s favorite game to play was this one. There is a club in Amsterdam with 180,000 members registered. They meet twice annually to build towers, cathedrals, and other structures using the latest edition of that game. This game is the predecessor of the LEGO we know today.

E.N.G: In one of your interviews, you mentioned that this museum is the first and only one of its kind in the world. What sets this museum apart, and what makes this concept unique?

O.B: What makes us unique isn’t just being a general museum, but rather a game-specific one. Most game museums, to my knowledge, only showcase games themselves some display vintage computer and arcade games from the 1980s, while others focus exclusively on-board games. Our approach is to create an entire universe centered on industrial games, incorporating elements such as cinema, theatre, puppetry, fairy-tale characters, television, the Wild West, and more. Surrounding the games, we feature toys, posters, illustrations, and signed memorabilia including autographed photos of Stan Lee and Robin Williams.

These rare items distinguish our museum from others. Many believe that a game museum should simply feature games, but we see it differently. We think it should also showcase the origins and related items that contributed to game development. For us, games are the outcome, but understanding the reasons behind their development is equally important.

F.Y: Is there a game that has had a major social and cultural impact on society, one that you would consider among the greatest successes?

O.B: Monopoly was among the earliest board games, followed by the first aviation game created before most people even knew what an airplane was. When faced with the unknown, imagination takes over. For example, in 1960, Russia developed a traffic simulator that teaches children how to operate gears, accelerate, and brake. As they turn the steering wheel, the car responds, and traffic lights appear, requiring children to recognize and obey traffic signs.

In my view, one of the most effective educational games was developed in Germany in the 1960s, teaching children how cars are manufactured, which is important for their future roles building brands like BMW, Mercedes-Benz, and Audi. Sunay Akın says, “We give toy guns to boys and dolls to girls, then the boys grow up and shoot the girls.” This highlights how what we introduce to children shapes the nation’s future. The US was the first to produce space and alien toys and to reach space itself. As I mentioned, what is presented to a child determines a country’s future; it’s a straightforward, undeniable principle.

The Origins of Games: A Conversation With Toy Museum Director, Orhan Bahtiyar yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Halit Kıvanç cumhuriyet tarihinin sembol isimlerinden birisiydi. Doğduğu yıllar, kültürel birikimi, iş ahlakı ve sürekli kendisini geliştirmesiyle tam anlamıyla bir cumhuriyet çocuğuydu. Cumhuriyet çocuğu diyoruz ya, kendisi için de çocukların yeri apayrıydı. 23 Nisan etkinliklerinde bulunan çocuklara yaklaşımıyla, ekranları başında takip edenlere örnek olmuştur. Futbolla geçen hayatından çocuklara verebileceği en güzel hediyenin de bir futbol topu olacağını söylüyor ve Pele’nin imzaladığı topu Oyuncak Müzesi’ne hediye ediyor. Bu topa ev sahipliği yapan Sunay Akın da Halit Kıvanç’tan öğrendiklerini, Halit Kıvanç’ın Oyuncak Müzesi’ne kattıklarını anlattı.

Umut Yiğit: Araştırdıkça, okudukça bambaşka bir karakterle karşı karşıya olduğumuzu hissediyorum Halit Kıvanç’la. Gazeteciliğin, yayıncılığın, cumhuriyet dönemi sonrası şahidi birisi. Gazetecilik var, anlatıcılık var, çevirmenlik var, sunuculuğu var, her şey var. O yüzden böyle birden çok vasfı olan çok ilginç bir insan. Siz nasıl tanımlarsınız Halit Kıvanç’ı?

Sunay Akın: İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemin edebiyat dünyasına baktığımız zaman Halit Kıvanç’ı hep orada görüyoruz. 1950’li yıllar yani. Ama o yılların Türkiye’sinde Halit Kıvanç’ın ilk sıfatı, gazetecidir.

O yıllarda gazeteciler Cağaloğlu geleneği içinde kimlik kazanmışlardı. Yani gazeteler Bab-ı Ali dediğimiz ya da gazetecilerin “Bizim Yokuş” adını verdiği Cağaloğlu’nda bir araya geliyorlardı. Dönemin bütün gazetecileri Cağaloğlu’ndaydı. Aynı zamanda bütün yayınevleri ve bütün delegeler de oradaydı. Bu yüzden gazeteciler şairlerle, yazarlarla, bilim insanlarıyla, tiyatrocularla ve ressamlarla çok yakın arkadaştılar. Muazzam bir birliktelik vardı.

Halit Kıvanç’ın o entelektüel kimliği burada doğmuştur zaten. O yıllarda edebiyatçılar ve tiyatrocular futbol maçı yapmaya karar veriyorlar. Üsküdar sırtlarındaki Altunizade sahasında buluşuyorlar. Çok ilginç orada Altınyurt Spor Kulübü var. Altınyurt’un spor kulübünde de Nâzım Hikmet’in manevi oğlu Memet Fuat görev yapıyor. Yine bu dönemde, bir yanda bir futbol maçı var ama öte yandan da o yıllarda çok ünlü bir dergi çıkıyor, bir edebiyat dergisi. Bu dergi çok önemlidir. Pek çok insan o dönemde burada şiirler, yazılar, öyküler yayımlanmıştır. Örneğin Edip Cansever, Ülkü Tamer, hafızam beni yanıltmıyorsa Cüneyt Arkın’ın da öyküsü orada çıkmıştır. Fahrettin Cüreklibatır da oraya gidip geliyor yani o temasın içinde, Cemal Süreya da öyle. Cemal Süreya ile sohbetimizde Cüneyt Arkın ile A Dergisi vesilesiyle tanıştığını söylemişti. Demek ki sanatla bir şekilde buluşan insanlar hep bir aradaydılar ve şimdi bu futbol maçından söz ederken niye bir A Dergisi, edebiyat dergisinden söz ediyoruz; bu dönemin ortamını daha iyi anlayabilmek için.

O futbol maçına, Altınyurt Spor Kulübü forma veriyor. Daha doğrusu maçın hakemi Halit Kıvanç ve Halit Kıvanç’ın giydiği formada Altınyurt Spor Kulübünün arması, küçük bir “a” harfi var. Bu “a” harfi aynı zamanda A Dergisi’nin de logosu. Şimdi bir spor kulübü, bir edebiyat dergisi şairlerin, yazarların, edebiyatçıların ve tiyatrocuların yapmış olduğu bir futbol maçı ve hakem Halit Kıvanç. O yılların iklimini bize anlatıyor “a” harfi. Böyle bir dönem. Halit Kıvanç maçı yönetiyor. Çok da güzel yönetiyor ama tabii çok gırgır yönetiyor. Bunu edebiyatçıların kalecisi Adnan Özyalçıner ustamdan bizzat dinlemiştim, o da o maçta kaleciydi. Maçı 5-3 edebiyatçılar kazanıyor ama Halit Kıvanç maçın kopmaması, dengeye gelmesi ve beraberlikle sonuçlanması için elinden geleni yapıyor.

Halit Kıvanç böylesine entelektüel bir ortamda yetişmiştir. Fakat dediğim gibi bunun köklerini, bunun kültürel genlerini, Cağaloğlu geleneğinden almıştır. O dönemin yazarlarının, aydınlarının, sanatçılarının, bilim insanlarının hepsinin mutlaka haftada bir gün uğradığı, en azından yokuşta birbirleriyle selamlaştığı, görüştüğü, yayınevlerinde, gazetelerinde ya da dergi bürolarında karşılaştığı Cağaloğlu’nun ortamını iyi anlamalıyız ki Halit Kıvanç’ı anlayalabilelim. Benim Halit Kıvanç’ı ilk gördüğüm yer de burasıdır. Milliyet Gazetesi’ne giderken görmüştüm onu ilk kez. Ortaokul yıllarında öğrenciydim, ilk orada gördüm Halit Kıvanç’ı, Cağaloğlu’nda.

Zamanla Cağaloğlu’nu dağıttılar ve o hafızayı yok ettiler.

U.Y: Çok güzel ortammış.

S.A: Zaten 12 Eylül darbesinden sonra Türkiye’yi yaşadığımız şu karanlık döneme hazırlayan en önemli hamlelerden, hafıza kayıplarından biri Cağaloğlu’nun ortadan kaldırılmasıdır. Her zaman basının bir sermaye ile ilişkisi vardı elbette ama gazetelerin başında gazeteci olan yöneticiler vardı o zamanlar. Zamanla Cağaloğlu’nu dağıttılar ve o hafızayı yok ettiler. Sadece Cumhuriyet tarihi için değil Osmanlı döneminde başlayan modernleşme tarihimiz için de çok önemli bir yere sahipti anlattığım bu kültürün kökleri.

Ege Kürkcü: Her dünya kupasıyla ilgili anısı var ve bütün bir ülke tek bir ses dinliyor ki o da Halit Kıvanç’ın sesi. 1950’lerde henüz ismi duyulmamış bir futbolcuyken ilk kez onunla Halit Kıvanç röportaj yapıyor. Pele de ona imzalı bir top veriyor. Ve şu an o top İstanbul Oyuncak Müzesi’nde.

S.A: Evet. Benim çocukluğumda iletişimde plaklar çok önemliydi. Sadece müzik dinlemezdik, ben çok severdim plakları. Okula başlamadan bile plak koleksiyonu yapıyordum, plaklar alıyordum ve evde teypli plaklar dinliyordum. 5-6 yaşındaydım. Plağı çizmeden o teybin iğnesini plağa koymayı ve sonra onu kaldırmayı çok iyi biliyordum. İşte çok sevdiğim plaklardan biri Halit Kıvanç’ın anlattığı maçlardı. Böyle bir plağı vardı Halit Kıvanç’ın. 

Ben radyodan çok hatırlamıyorum sonradan çok dinledim tabii ama onunla ilk futbol anlatımında karşılaşmam bir plak sayesinde olmuştur. 1958 İsveç Dünya Kupası çok önemlidir. İsveç Dünya Kupası’nın önemi şu; 1930 yılında Uruguay’da ilk Dünya Kupası düzenlenmeden önce futbol maçları olimpiyatlarda oynanıyordu. 1924 Olimpiyatları’nda, 1928 Olimpiyatları’nda bir Latin Amerika takımı olan Uruguay şampiyon oldu. Oysa o yıllarda sömürgeci Avrupa hep Amerika yerlileri köle olarak gördüğü için ırkçı denebilecek şekilde aşağılayıcı gözlerle bakıyordu. 

Halit Kıvanç medyanın şairidir

Düşünsene beyaz adam için son derece değerli olan bir futbol turnuvasının kupasını o “aşağılık” insanlar alıyorlar ve Uruguay’a götürüyorlardı. Bu yüzden ilk dünya kupası Uruguay’da yapılıyor çoğu ülke de gitmiyor ve katılmıyordu. Ondan sonra sürekli olarak Latin Amerika için futbol beyaz adama bir başkaldırı simgesine dönüşmüştü. Ve İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, yani 1958’de İsveç’de Dünya Kupası düzenlenmesine karar veriliyor. Brezilya, Uruguay ve Arjantin gibi Latin Amerika takımları Avrupa’ya gelmiş oluyor.

Tabii Halit Kıvanç röportaj yapmak için Brezilya kampına gidiyor. Brezilya’nın en ünlü futbolcularıyla da randevu ayarlıyor. Bu arada bana bu hikâyeyi bizzat kendi ağzından dinlemek nasip oldu. Brezilya’nın kamp yaptığı otele gidiyor röportaj yapacak karşısına kimsenin tanımadığı, gencecik, çocuk denebilecek yaşta birini getiriyorlar. “Öteki futbolcular yok efendim bununla röportaj yap.” diyorlar. Halit Kıvanç “Haliyle bozuldum Sunay.” demişti. “Çocuk da bana bakıyor böyle, sevimli bir çocuk, ayıp olmasın diye çocuğa çıkardım soruları yaptım röportajı Bu arada onu getiren refakatçısı bana dedi ki bu çok ünlü olacak. Neyse yaptım röportajı döneceğim artık ama hiç keyfim yerinde değil. Bir baktım tam o anda giderken bir top aldı eline imzaladı ve bana uzattı. İçimden dedim ki ya şuna bak adam oldu da bir de top imzalıyor.” Topun üstünde Pele yazıyor ve o Dünya Kupası’nı Brezilya Pele’nin inanılmaz futboluyla kazanıyor.

Tabii Halit Kıvanç’la pek çok yerde karşılaştık, sohbet ettik. Ben İstanbul Oyuncak Müzesi’ni kurma aşamasındayken bana dedi ki “Oyuncak Müzesi’ne geldiğimde Pele’nin topunu sana armağan edeceğim” ve sözünü tuttu Halit ağabey. Ne mutlu bana ki o topu İstanbul Oyuncak Müzesine verdi. “Çünkü bu topun kalıcı olması gerekir, herkesle buluşması gerekir, o yüzden bunun yeri bir müzedir, zaten dünyanın en büyük oyuncağı top değil midir?” diyerek o topu İstanbul Oyuncak Müzesi’ne bağışladı. Bütün dünyayı peşinden koşturan toptur. Dünya kupaları onsuz olmaz. 

Halit Kıvanç gerçekten büyük bir yetenekti hatta medyanın şairiydi diyeyim. Spikerlik, sunuculuk, anlatıcılık her anlamda çok yetkin bir insandı. Bakın TRT’nin siyah beyaz olduğu yıllarda, iyi spikerler vardı ama hani, “TRT sunuculuğu” denir ya o dille konuşuyorlardı. Bunun dışına çıkan çok ender örnekler vardı, bunların başında Halit Kıvanç gelir. O’ndan sonra da Fecri Ebcioğlu, çok sonra da Orhan Boran, Cenk Koray. Bu saydığım dört isim televizyon dünyasında, sunuculukta çok önemlidir. Tabii bunların öncüsü, insanların en çok dinlemek istediği kişi Halit Kıvanç’tı. Spikerliğe bir karakteri, bir kimlik kazandırdı. Nerede bir etkinlik, bir sahne ya da bir televizyon programı seyretsek Halit Kıvanç’ı orada görmek isterdik. Başarılı biri olmasına ek olarak çok da güzel bir insandı güler yüzlü ve umut doluydu.

Ben onu hiçbir zaman karamsar, kötümserlik içerisinde, tatsız tuzsuz görmedim. Bence bir aktördü aynı zamanda. Büyük bir drama yeteneği vardı. Ve bence bu da entelektüel birikiminden kaynaklanıyordu. Binlerce tiyatro oyunu seyretmiş, konsere gitmiş, kitaplar okumuştur Halit Kıvanç. 

Hâl böyle olunca insanların karşısına çıktığı zaman bilgeliğinin ışığıyla her şeyi aydınlatıyordu. Çok kendine özgü bir dili, bir Türkçesi vardı. Anlatım esnasında da bunu çok iyi kullanıyordu. Tatsız tuzsuz giden bir maçı bile öyle bir anlatıyordu ki, seyircinin enerjisi yükseltiyor, iştahını açıyordu. 23 Nisan etkinliklerini sunduğu dönemler ise Halit Kıvanç’ın zirvede olduğu zamanlardı. Ortada bir Halit Kıvanç var onun etrafında kusursuz şekilde bir şeyler oluyordu. Bunu yaparken asla kibirli, böbürlenen, rol çalan biri olmuyordu. Çok alçak gönüllü, çok yumuşak, sevgi ve saygı dolu, gerçek bir cumhuriyet aydınıydı. Cumhuriyetin bütün değerlerini onda görebilirsiniz.

Beynindeki çekmeceleri doğru tasnif ediyorsun, sevdiğin şeyleri koyup onları unutmuyorsun

U.Y: Halit Kıvanç’ın hikâye anlatıcılığı kısmında daha doğal, organik bir tarafı var. Sanırım bunun da hafızayla bir ilişkisi var. Hafızası da güçlüymüş ek olarak iyi de bir arşivciymiş. 

S.A: Hayatı boyunca yaptığı işleri gelip geçici bir şey gibi görmedi. Onları hep içselleştirdi. O anları yaşadı ve orada mutluydu. Zaten anlatıcılık ve sahne öyle bir şeydir. İşte başlıyoruz, iki saat sonra ineceğiz sahneden ya da maç başlıyor 90 dakika sonra bitecek gibi bakmadı yaptığı işlere. O anları hep beyniyle, kalbiyle, her şeyiyle yaşadı. Dolayısıyla bu zihnindeki çekmeceleri tasnif ederken bir iş olarak girmedi, ben de öyleyim. Yaptığım hiçbir şeyi iş olarak görmüyorum, sevdiğim için, mutlu olduğum için yapıyorum. Öyle olunca da bu hafızan kuvvetli oluyor. Beyindeki çekmeceleri doğru tasnif ediyorsun, sevdiğin şeyleri koyuyorsun, o zaman onları unutmuyorsun. Kendi adıma söyleyeyim, benim yetişmemde Halit Kıvanç en önemli isimlerden biridir. Orhan Boran, Halit Kıvanç, Altan Erbulak, Erol Günaydın çocukluğumuzun dünyasında çok etkiliydiler, bizden sonra da Barış Manço önemli bir karakterdi. Bu isimler çocuklara birey olduğunu hissettiriyorlardı. Onların gözünde biz çocuk değildik, biz çok değerliydik, biz dünyanın en önemli insanlarıydık. Halit Kıvanç da o diğer güzel insanlar da bize hep bunu hissettirdiler, bunu çok önemsiyorum. 

E.K: Oyuncak Müzesi’nin açılış sürecinde katkılarından bahsettik, hediye ettiği Pele imzalı top en başta olmak üzere. Bunun dışında müze hakkında genel olarak ne düşünüyordu, örneğin oyuncak hediye etti mi kendi oyuncaklarından?

S.A: Kendi oyuncakları yoktu. Bana, birkaç tane dünya kupası maskotu hediye etmişti. Kendi çocukluğuna ait oyuncakları yoktu, zaten onun çocukluğunda doğru dürüst oyuncak da yoktu diyebiliriz. Fakat müzenin en büyük destekçisiydi, müzenin açılışını zaten o yapmıştı. Müzenin açılışını sundu, 23 Nisan’larda da hep burada oldu. 23 Nisan bizim için en önemli gündür, müzemizin de kurulduğu gündür. 23 Nisan etkinliklerinde balkondan elinde mikrofonuyla seslenirdi Halit Kıvanç. Etkinliğe hep o hakim olurdu, rahatsızlığı ortaya çıkana kadar bizimleydi, müzedeydi. Müze etkinliklerine hep gelirdi. Hiçbir zaman, müzenin etkinliklerinde bizi yalnız bırakmadı. Burayı çok seviyordu biz de onu çok seviyorduk, zaten Halit Kıvanç sevilmez mi, Halit Kıvanç’ı sevmeyen insanlığı sevmez. Halit Kıvanç büyük bir hümanizmaydı. 

Halit Kıvanç çok güzel, sağlam bir kumaştı

E.K.: 2012’de Avrupa Oyun Çocuk ve Oyuncak Müzeleri Birliği’nde sanırım sizinle birlikte sahnedeydi?

S.A: Evet tabii. Çocuk dünyasına hitap eden her yere gelmek isterdi. O etkinlikte de, çocuk dünyasına katkıda bulunan, onu yücelten insanlara müze adına plaketler, ödüller verdik. Tabii ki Halit Kıvanç da oradaydı. Dedim ya böyle onlarca etkinlikler var.

Etkinlikler dışında da görüşürdük. Eşi Bülbin Hanım da çok değerli bir insandı. Çok güzel insanlardı. Hani her kuşak der ya bizden sonrası ne olacak, her şey bozuluyor. Çok klasik bir söylem. Ben öyle düşünmüyorum gençlik her zaman daha iyidir, Halit Kıvanç da öyle düşünmezdi. Gençleri severdi, gençler her zaman bizden daha iyi olacak derdi.

Halit Kıvanç kelimenin tam anlamıyla asil bir insandı biliyor musun, yani böyle çok sağlam güzel bir kumaştı. Dokunursun ya böyle kadife gibi, gözünü kapat, eline kumaş parçaları dokunduğun “bu neymiş ya” dersin ya, öyle kaliteli bir insandı. Hayatımıza da öyle dokunmuştur, o güzelliği katmıştır.

1966 Dünya Kupası’yla ilgili bizzat anlatmıştı. Kupanın belgeselini Abidin Dino çekmiş. Abidin Dino’ya kupa başlamadan önce hangi açıdan, hangi pozisyonu sahada nasıl çekeceğinin çizimlerini bile yapmış. Bu kitap olarak çıktı sonradan. 60’lar, işte sözünü ettiğim insanlarla ile Halit Kıvanç’ın bir arada olduğu zamanlar. O kuşağın temsilcileri gibi Halit Kıvanç da on parmağında on marifet denilen insanlardandır. 

Bizim Halit Kıvanç’ımız futbolu yıllar önce öyküleştirdi.

E.K: Fıkra kitapları üstüne çalıştık, dünya kupası anıları, bir kupanın bütün tarihi, 1930’ları kaçırdıktan sonra, 1950’lerden itibaren hepsini birebir şahidi olarak anlattığı anılar. Onları o kitapta okumak bambaşka bir şey.

S.A: Ben Eduardo Galeano’nun Gölgede ve Güneşte Futbol kitabını okuduğumda dedim ki Halit ağabeyin kitaplarının yanında bu bir şey değilmiş. Çok daha eskidir onunkiler Galeano’nun kitabından. Öyle bir dil oluşturmuştu ki futbolu hikâyeleştirerek sadece sahayı değil, saha dışındaki olaylarıyla harmanlayarak renklendiriyordu. Bizim Halit Kıvanç’ımız futbolu yıllar önce öyküleştirdi.

E.K: Dünya Kupası’nda olağan şekilde bir spikerin yaptığı gibi maçta olanları anlatıyor. Kupa sürecinde Arjantin sokaklarında yaşadıklarını anlatırken çıkıp Arjantinlilerle Arjantinliymiş gibi seviniyor. Fakat oradaki nokta Arjantinliler kupaya sevinirken Halit Kıvanç da o dönem ilk televizyon yayınını kilometrelerce uzaktan yapabildiği için seviniyor. Bambaşka hikâyeler barındırıyor içinde.

S.A: Yani bu da şunu gösteriyor aslında Halit Kıvanç dünya kupalarında bir çelebi oluyor. Nasıl Evliya Çelebi gezip, gördüğü yerleri yazmış. Farkına varmadan Halit Kıvanç’ın yazılarında büyük bir gezginle karşılaşıyoruz. Gittiği yerleri, oranın kültürünü, coğrafyasını anlatıyor. 

Gittiği her yeri anlatıyor bizlere bilgiler sunuyor böylece hiç gitmediğimiz yerlerdeki kültürü tanıma şansına erişiyoruz. Bu da gerçek bir gezgin olduğunun kanıtıdır. Çok yönlü dedim ya gidip oturup 90 dakika maç anlatıp, çıkıp giden biri değil. 

E.K: Hem öncesi var hem de sonrası var, yaşanan her şeyi anlatıyor.

S.A: O yıllarda iletişim bu kadar güçlü değil. O gördüğü her şeyi, “Ya bak ben bunu ülkemin insanına nasıl anlatmalıyım, bunlardan haberdar olmalı benim ülkem, bu bilgiye sahip olmalı.” kaygısıyla anlatıyordu. Gideyim günümü gün edeyim, çıkayım maç anlatayım gibi davranmıyordu. Gördüğü her güzelliği gelip buraya anlatma çabası ve sorumluluğu hissediyordu. 

E.K: Az önce dediniz ya işini bir iş olarak değil kitabında dediği gibi “Futbol Bir Aşk” gözüyle bakıyor. Hem işini çok seviyor hem insanları çok seviyor.

S.A: Halit Kıvanç her şeye öyle baktı ya. Yaptığı işten en büyük verimi çıkarmaya odaklıydı.

U.Y: İtalya’ya gitmişken Papa ile röportaj yapmak gibi.

S.A: Tabii, Halit Kıvanç’ın röportajları bambaşka. Benim için onu ilk duyduğum yer futbol olduğu için sadece bu alanda gibi geliyor ama sonradan ben de o hocayı tanıdıkça, hele ki kendisiyle sohbet ettikçe büyük bir okyanus olduğunu gördüm. Büyük bir entelektüel, hümanist, adaletli, vicdanlı ve sevgi doluydu. Kötü hiçbir şey duymadım ben ondan, birisine kötü bir söz, hakaret, küfür vs. hiç duymadım. Bu insanların böyle bir asaleti vardı.

E.K.: Kendi ağzından da açıklaması var, kırgın olurdum ama bunu yansıtmazdım diye.

S.A: Hiç yansıtmazdı. Eskilerin değişi ile evliya gibi bir adamdı. Çok, çok güzel biriydi. Ondan çok şey öğrendik, bize çok şey kattı. Ben okuldan aldıklarımdan daha çok, okul olmayan yerlerde bu güzel insanlardan çok şey öğrendim. Onlar bizim hocalarımız oldu, en büyük şansımız buydu. Bizim yetiştiğimiz dönem böyle bir dönemdi işte. 

E.K: Biz nesil olarak 2010’ların başından itibaren NTV Spor döneminde yakalayabildik. Mert Aydın’la yaptığı programla.

S.A: Tabii ne güzeldi o programları değil mi, radyo programları da çok güzeldi.

Bütün Cumhuriyet değerlerinin temsilcisiydi.

E.K: İnanılmazdı. Gazete küpürlerini açıp o masada hepsi üzerinden örnek veriyordu. NTV Spor döneminde arşivlerini ekrana yansıtmak için her şeyi yapıyordu.

S.A: Müthiş. Şu vardı; çok zulüm, çok haksızlıklar yapılmıştı. Bu kadar değerli bir insan. Türkiye’nin bu son siyasi yapılanmasında neler vardı biliyorsun, ne bayramlar hiç akla gelmez mi? Halit Kıvanç ya. Ne kötülük yapmış ki Halit Kıvanç ülkeye. Çok itilmişti yani bütün cumhuriyetin değerlerinin temsilcisiydi. Cumhuriyetin güzel değerleri derken nedir işte insan hakları, demokrasi, adalet. Zaten hukukçu kendisi biliyorsun, hakimlik yapmış yani. 

Cağaloğlu’nda gördüğüm insanlar başkaydı, ben Yaşar Kemal’i de, Aziz Nesin’i de ilk orada gördüm. Ortaokul öğrencisiyim daha lisede bile değilim ya ama okuyorum. Hafta sonları hep oraya giderdim. Cebimde harçlığım bir sosisli almaya yetiyordu. O Sirkeci’deki büfeden, Üsküdar’daki evime dönerken sosisli alıyordum. Evime yürürdüm niye biliyor musun? Birilerini göreyim diye. Ve muhakkak birkaç kişi görürdüm. Şimdi Halit Kıvanç diyoruz ya o etrafıyla beraber şekillenen güzel insanlardandı. Haydar Ergülen’in dediği gibi “O iyi insanlar o güzel atlara bindiler çekip gittiler.” Yaşar Kemal’in olarak bilinir ama Haydar Ergülen’in sözüdür o. 

Sunay Akın: Halit Kıvanç’ı Sevmeyen İnsanlığı Sevmez yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.