Tekno-feodalizm, dijital platformların kullanıcı verisi üzerinden güç ve sermaye biriktirdiği yeni bir ekonomik düzeni ifade eder.

Tekno-Feodalizm: TikTok Dili ve Platform Ekonomisinin Yükselişi

Şayet feodal derebeylerinin modern varyantları, normatif bir gerçekliğe dönüşürse, asıl mesele sistemin nasıl adlandırılacağı ya da hangi kavramlarla aydınlatılacağı değil; sistemin temel yakıtı olan bizlerin yani serflerin; bu dijital, çarpık feodal yapılarda topraksız, mülksüz serfler olmayı kabullenip kabullenmeyeceği olacaktır.

Dijital Kültür ve TikTok Dilinin Yükselişi

Bir sohbet esnasında yapılan şakayı anlamadığımız anlar elbette oluyordur. İşin garibi, bu anlayamadığımız anlar; sosyal mecralarda ne kadar az vakit geçiriyorsak o kadar artabiliyor. Bunun sebebi yeni bir aktör, “Ekran Süresi”. Hatta bu durum, bir mizah unsuru olarak “TikTok dili” adıyla günlük hayata da yansıyor. Çok geriye gitmezsek, “internet fenomenleri” adıyla bir sürü popüler içeriğe zaten sahiptik. Geçmişte de bazı kişiler ya da anlar fenomenleşiyordu. Bugünü farklı kılan ne? Bahsi geçen bu “TikTok dili” mi? Geçmişin mizah unsurlarının aksine bugün, mizahı anlamak ya da yapabilmek için ekstra bir uğraş gerekiyor. Birçoğumuzun “ekran süresi” mizaha gülmeyi bırak, anlamaya bile yetmiyor. Ancak asıl sorulması gereken soru; “Eskiden popüler olan içerikler, internetin fenomenleriyken, bugün mizaha yön veren bu dil, neden TikTok’un dili?”

Ekran Süresi ve Platform Ekonomisinin Boyutu

DemandSage’in 2025 yılında bir diğer boyutu, bu ortalama Z kuşağına inildikçe 9 saate kadar çıkıyor. Aynı araştırmaya göre, bu 9 saatin yaklaşık olarak 2 saati TikTok’ta, yaklaşık 3 saati Netflix, Hulu, Disney+ gibi mecralarda geçiyor. Bu verilere göre günlük yaşantımızın üçte birini belli başlı bazı platformlarda harcıyoruz. Bakın internette değil, platformlarda. Üretime katıldığımız kadar, içerik tüketiyoruz. Uyuduğumuz kadar kaydırıyor, beğeniyor, paylaşıyoruz. Ayrıca bu platformların birçoğu aslen içerik bile üretmiyor. Hatta kullanımımıza ücretsiz sunuluyor. Sadece internet ücreti ödemek erişmek için yeterli oluyor. Peki bu platformlar nasıl para kazanıyor? Nasıl varlığını sürdürmeye devam edebiliyor? İşte tüm bu sorular “Tekno-Feodalizm” kavramını gündeme taşıyor. Bu mecraların çok büyük bir kısmının sahipliğini yapan; Apple, Google, NVIDIA gibi şirketlerin oluşturduğu Magnificent 7 (Muhteşem Yedili) birçok ülkenin GSYİH’ından daha fazla servete sahip. Örneğin Çin’in GSYİH’ı 2022 yılında 19.2 Trilyon dolarken, Muhteşem 7’linin serveti, 22 Trilyon kadardı. Bu durum, ülkeler üstü bir ekonomik gücü gündeme getiriyor. Ücretsiz olarak eriştiğimiz ya da aylık bedellerle kullandığımız bu platformlar, mesela TikTok, verilerimizi satarak zenginleşiyor. Bu verileriyse; beğeni tercihlerimiz, paylaşımlarımız hatta izlediğimiz bir videoda geçirdiğimiz vakit gibi parametreler belirliyor. Eğlenmek ya da boş vaktimizde öylesine bir bakınmak için girdiğimiz sosyal mecralarda, birer fabrika işçisi gibi durmaksızın çalışıyor, hiçbir karşılık almadan emeğimizi veriyoruz. Bu boş vakit aktivitemiz, internet ortaya çıktığından beri vardı. Ancak bugün farklı olan şey, kitlesel olarak aktivitemizi belirli platformlarda topluyor oluşumuz. Hatta işi biraz daha ileri götürürsek platformların, kişiselleştirilmiş algoritmalarla neleri beğeneceğimizi ya da kaydırırken neler göreceğimizi belirliyor oluşu.

Tüketirken ürettiğimiz, bilinçsiz bir döngü içine hapsoluyoruz. Platformları meydana getiren şirketlerin hem ekonomik gücünün akıl dışı olması hem de günlük yaşantı üzerinde bu kadar belirleyici olmaları; özellikle de bu ekonomik gücün hayatın farklı alanlarında tüketilebilir hizmet ya da ürün üreten diğer şirketlerde olduğu gibi tabana çalışanlar yoluyla geri kazandırılamıyor olması “TeknoFeodalizm’i” son derece kritik hale getiriyor da denilebilir. Meta’nın 2024’te çalışan sayısı 80.000 iken, Volkswagen’in (VW) çalışan sayısı yaklaşık 680.000 kadardı. Meta şirketi 2025 yılında ciddi bir büyüme gösterirken, çalışan sayısı 60.000’e kadar gerilemişti. Bu bize gösteriyor ki META, Apple gibi şirketlerin çalışanları, sadece bu platformlar üzerinde ARGE çalışmaları yapmak ya da sürdürülebilirliği sağlamak için işe alınıyor. Çünkü parayı kazandıran şey çalışanları değil, platformun kullanıcı olan bizler ve ürettiğimiz veriler. Peki neden yeni teknolojik ürünler ya da hizmetler ortaya çıkmıyor da verilerimiz tek bir yerde toplanıyor? Bu sorunun cevabını günlük tercihlerimizde aramamız gerekli. Yeni bir telefon aldığımızda ilk iş WhatsApp yüklememiz ya da telefonu kullanılabilir kılmak için YouTube hesabı açmamız gibi. Bu tercihlerimizde bilinçli olmaktan uzak, Muhteşem 7’li ve benzer şirketlerin teknoloji üzerindeki tahakkümünde gizli.

“Gülmek istediğimiz zaman şakalaşmıyor, TikTok’ta kaydırıyoruz.”

Tekno-Feodalizm Nedir?

Kavrama “feodalizm” ekini veren de tam olarak bu durum. Feodalizm, tarihsel ve kavramsal olarak köylülerin toprağa bağlı olduğu, özgür tercihlerden yoksun olduğu üretim biçimine deniliyor. Teknoloji şirketleri de bu ilişkiyi teknoloji üzerinden bugün, yeniden üretiyor. Örneğin, temel bir ihtiyaç olan sosyalleşmeyi kafelerde değil, Instagram hesaplarımızda arıyoruz. Bilgiye temel erişim olan kitapları okumuyor, okuyanların çektiği YouTube videolarınız izliyoruz. Gülmek istediğimiz zaman şakalaşmıyor, TikTok’ta kaydırıyoruz. Bir insana verilecek değeri, sosyal mecralardaki takipçilerinden ölçüyor, bir şeyi almak istediğimiz zaman dükkân gezmiyor, mesela TEMU’dan sipariş ediyoruz. Uzayıp giden bu liste, sadece internetin değil, platformların da günlük hayatı düzenleyen adeta birer altyapı teknolojilerine dönüştüğünü gösteriyor. Toprağa bağlı olan köylüler gibi, platformlara bağlı olan, özgür tercihlerimizin algoritmalarla düzenlendiği bir gerçekliğe kavramsal olarak bakıyoruz. Biriken servet temelli ekonomik gücün de “Tekno-Feodalizm” gibi bir endişe yaratması aslında birazcık daha bundan.

Platformların Gündelik Hayatı Dönüştürmesi

Mahallenizde esnaflık yapan bir dönerci, sadece aynı sokakta müşterisini kaptıracağı başka bir esnafla değil, bu altyapı teknolojisinden faydalanan, erişim alanındaki tüm esnaflarla rekabet ediyor. Örneğin bir döner söyleyeceğiz; bu döneri bundan birkaç yıl önce söyleyeceğimiz dükkâna gidip yemiş olmalıydık. Eğer daha önce gittiysek ve iletişim numarası varsa, bir de bireysel motor kuryesi sipariş bırakıyorsa ancak o zaman evimize sipariş edebiliyorduk. Artık birkaç mahalle öteden dâhi evimize sipariş edebiliyoruz. Bugün açılan yeni bir dükkân da olsa yıllardır bu hizmeti veren bir dükkân da olsa “Getir, Yemeksepeti, TrendyolYemek” gibi uygulamalarda sanal bir dükkân açmak zorunluluğunda. Dönerciyi bir kenara atarsak, insanlarla istikrarı bir şekilde iletişimi devam etmek için WhatsApp’a, düğünümüzü duyurmak için Instagram’a hatta işi biraz daha ileri götürürsek, bir konuyla ilgili düşünmek, yazmak ve üretmek için yapay zekâya ihtiyacımız var. Bu yüzden altyapı dediğimiz şeyi teknolojik olarak değil, gündelik olarak ele almalıyız. Şirketlerin sundukları şeyler sadece teknolojik bir ürün değil, gündelik ihtiyaçlarımıza da altyapı sağlayan yeni bir sitem. Hayatın herhangi bir noktasında artık var olmak için bu sisteme muhtacız. Ancak sorun şu ki üreterek var olan bizler, üretmek için de bu altyapı teknolojisine kira ödemek zorundayız. Bu kirayı sosyal mecralarda dolaşarak da ödeyebiliriz, yeni bir hizmet ya da ürün üretip bunu pazarlamak ya da toplumda anlamlandırılmasını sağlamak için kullandığımız platformlarda da. Herhangi bir ücret ödemen sinemadan da konuşamayız, konuşan birilerini dinlemek için reklam izlemeden de dolaşamayız. Belki de tüm bu yan ürünleri terk edip kaderimizi kabullenmek, her ay birbirinden farklı bir sürü platforma para ödememiz gerekiyordur. Hayatın her alanı, teknoloji devlerinin tahakkümü altında hatta biyolojik ekosistemimiz bile. Dopamini TikTok ya da fotoğrafımıza gelen beğeniler olmadan nasıl salgılayacağız ki?

TikTok Dili ve Yeni Kültürel Üretim Biçimleri

Asıl konuya, “TikTok dili” kısmına geri dönersek, çıkan şeyin sadece bir fenomen değil, Tekno-Feodalizmin nesnel bir sonucu olduğunu anlamak mümkün. Tüketimle olan ilişkimiz son derece hızlanmışken bu tür mecraların onları diledikleri şekilde yeniden üretmeleri, kültürle olan bağımızı da yeniden şekillendirmekte. Elle tutulur ve geleneksel üretim anlayışımızdan uzak olan bu yeni sistemin ürünü “bulut” sermayeler, -yani bizlerin servet ürettiği modellerdönerciyle akademisyeni, influencerla fabrika işçisini aynı eksende birleştirip, iş hayatlarının yanı sıra kültürel ve sosyal olarak var olması için de gece gündüz çalıştırıp duruyor. Yeni bir paradigmanın eşiği sayılabilecek, bu hayatı düzenleyen altyapı teknolojileri yani platformlar bizlere yeni bir gerçeklik sunuyor. Hayatın herhangi bir alanında iş yapmak isteyen tüm girişimler, verileri satın alarak tüketiciye ulaşıyor, tüketicilerse hiç durmadan veri üretiyor. Belki de bu yüzden Bazı şirketlerin serveti ülkelerle yarışıyor. Kısacası “TikTok dili” hayatı yeniden üretirken, kendini de hayatla sürekli yeniden üretiyor. Gündelik yaşamımız hiç durmadan çalışarak geçiyor. En iyisi var olabilmek için “TikTok” dili öğrenmek!

Ortaçağ’a Dönüş – Tekno Feodalizm yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Nietzsche’den Baudrillard’a: Son İnsan ve Tüketim

“Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır.”

Simülasyon ve simülakrlar kuramıyla gerçeklik algımızı, hatta gerçekliğin ta kendisini yeniden tanımlayan Jean Baudrillard, tüketimin ve toplumun bu dönüşümle birlikte yeniden üretildiğini savunur. Ancak Baudrillard denilince simülasyon kuramının akla gelmesi, yazarın tüketim ve toplum ilişkisine dair erken dönem analizlerinin bir miktar gölgede kalmasına neden olmuştur. Oysa Baudrillard, Tüketim Toplumu eserinde konuya derinlemesine eğilmiş ve oldukça özgün bir perspektif sunmuştur. Baudrillard, birbirinden farklı iki düşünce geleneğinden beslenerek yeni bir toplum yorumunda bulunur: Bu yapının bir ucu Marksist emek-değer teorisinin eleştirisine, diğer ucu ise Nietzsche’nin modern toplum eleştirisine dayanır. Baudrillard’ın güçlü kalemiyle kesişen bu iki temel hat, toplumsalı çarpıcı bir gerçeklikle yeniden tasvir eder. Friedrich Nietzsche’nin “Son İnsan”ı ölürken yanında erdemi ve anlamı da götürmüştür; belki de “gerçeklik”, bu ölümlerin sonuncusudur.

Marksist Üretimden Baudrillard’ın “Gösterge Değeri’ne”

Baudrillard, Üretimin Aynası adlı eserinde Marksist teoriye sert eleştiriler getirerek düşüncesini daha keskin bir çizgiye taşır. Ona göre Karl Marx, kapitalizmi eleştirirken büyük bir tuzağa düşmüştür: Üretim kavramını insanlığın temel ve doğal hali gibi kabul etmiştir. Yani Marx, insanı sadece “üreten bir varlık” olarak tanımlayarak, aslında eleştirdiği kapitalist sistemin aynasından bakarak yansımada yine aynı sistemi görmüştür. Kapitalizmin yerine komünizmi koyarken bile, sistemin işleyiş mantığını değil, sadece direksiyondaki sürücüyü değiştirmeyi önermiştir. Baudrillard ise bu kısır döngüden çıkmak için sistemin kodlarının tamamen değişmesi gerektiğini savunur. İşte bu noktada klasik “emek-değer” teorisini bir kenara bırakarak ve oyunun kuralını değiştiren o meşhur kavramını sahneye sürer: Gösterge Değeri. Peki, nedir bu gösterge değeri? Bu kavram en basit tabiriyle, bir ürünün ne işe yaradığıyla ilgilenmekten ziyade, onun aracılığıyla toplumsal hiyerarşide ben buradayım deme şeklidir. Artık tüketilen asıl şey, ürünün fiziksel nesnesi değil; o ürünün diğerlerinden farkı ve bundan doğan imajdır. Tüketim toplumu, bu gösterge değerinin dev bir dalga gibi her şeyi yuttuğu ve yeniden anlamlandırdığı bir çağın niteliği haline gelir. Artık insanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur. Nesneler artık işlevine yönelik bir ihtiyacı gidermekten çok, statümüzü sergileme ihtiyacımızı karşılamak için vardır. İşin en ironik ve çarpıcı yanı da şudur: Bizler artık evi, eşyayı, vitrini yani nesneleri düzenleyen özgür bireylerden ziyade nesneler sistemi tarafından yaşamının tüm alanları tasarımlı hale gelen bir toplumun parçası haline gelmişizdir.

Belki de Nietzsche’nin ‘Son İnsan’ı ile Baudrillard’ın yolunun kesiştiği nokta tam da burasıdır. Nesnel değerlerin ve anlamın buharlaştığı bir dünyada toplum, konfor alanında boğulmakta ve her türlü riskten kaçınmaktadır. Nihilizmin bir ürünü olan bu son insan; mücadele etmek yerine küçük ve anlık hazlara odaklanan, derinliğini yitirmiş bir varlıktır. En önemlisi de bu tipolojinin; yaratıcılıktan tamamen uzak, salt tüketime odaklı bir yaşama hapsolmuş olmasıdır. Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı eserinde tasvir ettiği son insan, “Mutluluğu biz icat ettik” der ve göz kırpar. İşte bu manidar göz kırpma, hakikati görmeyi reddedişin ve o yüzeysel memnuniyetin oldukça çarpıcı bir sembolüdür.

“İnsanlar nesnelerle değil, o nesnelerin temsil ettiği anlamlarla ilişki kurar hale gelmiştir. Çünkü bu toplum ihtiyaçların değil; arzunun, hazzın ve en çok da göstermenin, yani aşırılığın toplumudur.”

Baudrillard’a göre, bu göz kırpan yüzeysel memnuniyet aslında bir yanılsama, yani bir simülakrdır. Tüketim toplumundaki birey için mutluluk; artık doğuştan gelen bir hak değil, yerine getirilmesi gereken bir yurttaşlık görevi halini almıştır. Tüketici mutlu olmak zorundadır çünkü mutsuzluk, sistemin kusursuz işleyişinde bir arıza, affedilemez bir uyumsuzluk olarak kabul edilir.

Nietzsche’nin Son İnsan’ı pasif bir çürüme içindeyken, Baudrillard’ın tüketicisi sistem tarafından sürekli haz almaya, deneyimlemeye ve kendini gerçekleştirmeye zorlanan hiperaktif bir öznedir. Sistem üründen önce o ürüne duyulacak arzuyu ve düşünce biçimini üretir; insanlara neyi, nerede ve nasıl tüketeceklerini dikte eder. İnsan gördüğü şeye okuduğundan veya hissettiğinden daha fazla inanan bir varlık olduğu olarak konumlandığından böylesi bir evrende simülakrlar kusursuz biçimde işler. Sonuç olarak karşımızdaki şey gerçeklik değil; gerçekliğin yerini almış, baş döndürücü bir simülasyondur.

Özellikle 21. yüzyılla birlikte medyanın baş döndüren hızı, bu süreci bambaşka bir boyuta taşır. Hayatımıza giren sosyal medya ve popüler kültür araçları artık sadece TV ekranlarında değil; ceplerimizde, yatak odalarımızda, her anımızda tahakküm kurabilen devasa bir güce dönüşür. Sosyal medya ve Baudrillard’ın bahsettiği simülakrlar, artık aynı makinenin dişlileri gibi çalışmaktadır. Tüketim toplumunda nesnelere anlam yükler, popüler kültür bu anlamları paketler, sosyal medya da bu anlamları hızla dolaşıma sokar hale gelmiştir. Instagram veya TikTok’ta karşımıza çıkan ‘clean girl’, ‘old money’ veya ‘main character energy’ gibi etiketler, bize birer yaşam tarzı gibi sunulsa da aslında hepsi satın alınabilir birer kimlik setinden ibaret. Artık herkes hem vitrin hem de tezgâhtar. Üstelik popüler kültür ile sosyal medya ortaklığı bunu zorla değil; eğlenceyle, mizahla ve estetikle yapar halde. Bize fısıldadığı yalan ise şu: Eğer bu ürünü almazsan görünmez olursun. Var olabilmek ve ben buradayım diyebilmek için bu sahte ihtiyaçları tüketmek zorundasın. Ayrıca tezgâhta sadece eşyalar da yok; mutluluk, yas, politik öfke gibi duygular da tıpkı birer nesne gibi hızla tüketilen birer eşyaya dönüşüyor.

İşte tam da bu yüzden, Baudrillard’a göre Tüketim Toplumu’nun motoru eksiklik hissi ve haz ile çalışır haldedir. Simülakrlar ise gerçekliğin koltuğuna oturarak bizi geri dönüşü olmayan bir yola sokmuştur. Artık gerçek ihtiyaçların yerini, gerçekmiş gibi hissettiren o parlak imgelerin peşinden koşma arzusu almıştır. Dolayısıyla bugün sorulması gereken asıl soru şudur: İnsanlar artık bir şeyleri mi tüketiyor, yoksa tüketilebilir hale gelmiş anlamların içinde mi geziniyor? Dönüp dolaşıp geldiğimiz yer, bir varoluş savaşında olduğumuzdur. Belki de dijital çağın vitrininde yankılanan o kadim hakikat, Shakespeare’in dediği gibidir: “Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu!”.

Nietzsche’den Baudrillard’a: Son İnsan ve Tüketim yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.