The original purposes of the games and toys we enjoyed as children were quite different. These games, which impacted society both socially and culturally, mirrored the social and economic contexts of the countries where they were made, often without our awareness. Today, advancements in technology have led to a significant evolution of games. Orhan Bahtiyar, director of the Düştepe Toy Museum and an author, shared stories of how games and toys have changed from the past to the present.

Fikriye Yılmaz: Hello, we have already shared a bit about the magazine with you. We are working to build a timeline that tells the whole story, from the very beginning through the production stage. In that timeline, your place is at the very beginning. With that in mind, could you tell us about games from historical, social, and cultural perspectives?

Orhan Bahtiyar: First, it’s crucial to distinguish between toys and games. Though they may appear similar, they are fundamentally different. Toys lack rules; a child’s imagination makes the play itself. In contrast, games have rules set by specific people for reasons. Most notably, board games -distinct from street games, which warrant separate discussion- mirror cultural and artistic policies. Historically, games date back to ancient times. For example, in ancient India, human sacrifices involved a priest blindfolding himself, walking into a crowd, and selecting a victim at random, which is considered the origin of the “blind man’s buff” game. They also put a goatskin on the victim’s back, giving rise to the term “scapegoat.” While this isn’t directly related to games, I thought it was worth mentioning as an interesting historical note.

When we look at the history of games, their origins go back a very long time, and throughout history, games have given rise to toys. Many games reflect the cultural, artistic, and educational policies of the countries they come from. The history of games begins in the 1850s, during what we call the Elizabethan era, with the discovery of vaccines and technological advances that helped secure children’s lives. I’m talking about the history of industrial games.

Until then, there was no certainty that a child would survive after birth because of epidemics and childhood diseases. But once vaccines made survival much more likely, countries with strong intellectual traditions began asking, “What can we add to this child’s imagination? How can we prepare them for life? How can we help them develop further?” And that is how games were born. As I said, games have rules, and those rules significantly impact a child’s development.

F.Y: I have a question about the museum. You mentioned that “Every museum has a story.” Can you share the story behind this museum?

“The museum was created to foster family unity. Despite living under the same roof, families often feel separated by technology; everyone is glued to their phones and tablets, with little interaction.”

O.B: This is how I would tell the story of this museum: owned by Ataşehir Municipality, it started when the Ataşehir Mayor visited the toy museum and met Sunay Akın. During their conversation, the idea of opening a toy museum in Ataşehir emerged. However, since Mr. Akın had already planned a different concept, he proposed creating a game museum and a fairy tale museum instead. He suggested to the mayor that they establish a game museum rather than a toy museum. The site was chosen, and preparations for the new museum began. The collection here is one of the two or three most valuable collections in the world. The meeting took place in 2014, and the museum opened a year later. This collection wasn’t assembled in a single year; Sunay Akın had been collecting it for about fifteen years. After that, the process moved much faster, and items were collected from collectors, antique dealers, and auction houses to build the museum’s collection. Due to space limitations, there are as many pieces that we cannot display as there are pieces on display. That is how the museum came into being.

The museum was created to foster family unity. Despite living under the same roof, families often feel separated by technology; everyone is glued to their phones and tablets, with little interaction. Our goal was to connect different generations through shared activities and games. However, progress was interrupted by the pandemic. Being owned by the municipality has its benefits, but bureaucracy is a challenge. For instance, I had to explain what a museum is to the local authorities- and I’m still trying. Unfortunately, a true museum culture is lacking in this country. In Türkiye, the average museum visit lasts about seven minutes, a brief period considering the variety of visitors, from those who linger to those who just pass through. I once heard that a person in Germany could spend sixteen years exploring every museum in the country, while here, we only glance and move on. Before the pandemic, things seemed promising, but bureaucratic hurdles slowed us down, and there’s little we can do. As they say, every rose has its thorn. Maintaining a museum like this is indeed a difficult task. We were closed during the pandemic, and afterward, several factors, including the worsening economic situation in the country, compelled us to cut our activities by half. This had a significant impact on us. We collaborate with some of the best professionals in their fields in Türkiye. I personally seek them out, meet with them, and invite them here. Our events are always fully booked; we never have an empty seat. However, I’m not sure if that can truly be considered success. I wanted to promote this museum more internationally, but given the current circumstances, that’s not really feasible. I’d estimate we’ve achieved about seventy-five percent – full success would be one hundred percent.

“Every board game reflects the economic and social conditions of the time in which it was created.”

Ece Nisa Güven: You mentioned that technology is causing a separation among families. As technology advances, perceptions of traditional games have shifted somewhat. Passively engaging games that affect both mental and physical aspects -what we refer to as esports- have begun to emerge. Meanwhile, concepts like esports are gradually gaining acceptance. How do you assess the current state of gaming?

O.B: I am not only a game collector and museum director but also an avid gamer. I developed one of Türkiye’s first computer game programs. Gaming has always been a part of me, allowing me to easily see the similarities and differences between the two worlds. I have witnessed firsthand how technology has advanced from its early days to today. When I was twenty-six, the internet arrived in Türkiye- a very different experience back then. The idea of online gaming didn’t exist; the internet was mainly for browsing and chatting, and many didn’t know how to use it. But things changed rapidly. Since we couldn’t play online, we set up a network at a friend’s house in Moda. Every week, I carried two computers from my home to his. What else could we do? Play games, of course. The place was a semi-basement, usually hosting about eighteen to twenty people. Sometimes, people knocked on the window, thinking it was an internet café, asking about the cost. Those were great times, with a real culture of gathering because online play wasn’t possible- being in the same place was part of the fun.

As online gaming grew more popular, people began staying home, chatting on Discord, and playing games. While it’s fun, I’ve always preferred having someone sitting next to me, sharing remarks and chatting in person. You can still do that, but they’re not physically there, which lessens that feeling of closeness. My friends and I also enjoyed playing board games together. We would gather at each other’s homes, often with six different games running simultaneously. Technology has had both positive and negative impacts; it has influenced family and social life. For example, when my friends celebrated a birthday in an online game, I chose to stop participating because it made me feel disconnected from the real world. I still play board and video games occasionally, but I have focused more on writing books and reduced my gaming time. While games will always be important to me, I believe they can be harmful beyond a certain point especially for children and teenagers.

F.Y: After the 2000s, the digital side gained tremendous momentum and evolved in very interesting ways. Today, only a handful of people preserve the old board games.

O.B: Even traditional board games are now digitalized. In esports, I see a serious issue. You might have heard of children dying from starvation or epileptic seizures while glued to their computers. I remember six or seven such incidents over the past ten years. While that may not be a large number, why should anyone die from playing a game? Games and gaming culture should promote enjoyment of life, not harm it. Of course, money influences the scene now. For instance, children are beginning to sell in-game earnings, and commercial interests have entered the industry. Kids with limited activities become fully engrossed in games, risking damage to their lives and futures. They become isolated from the real world and lose touch with reality. Digital gaming not only impacts social life but also affects personal well-being and health.

F.Y: Do you think the era of traditional board games is coming to an end? To me, they seem to be dying out.

O.B: It varies depending on your location. When you visit Kadıköy and stroll through Moda, observing people playing games, it shows that some still maintain the hobby. For instance, the Goblin Game Club exemplifies this. Therefore, I don’t believe board games will vanish entirely, but they may not become more popular either. Instead, they might diminish gradually in size. Perhaps one day they will disappear altogether, but I can’t tell how long that will take or if I’ll be around to see it. The culture of board gaming is unique and will always have enthusiasts committed to keeping it alive.

F.Y: But it seems that our generation will prefer digital games.

O.B: Whenever possible, we hold a family Monopoly night once a month. Everyone gathers around the table to play. While some may question if Monopoly is the best choice, it has an interesting history: created in 1903 to illustrate the American tax system, it evolved alongside the economy into a game of claiming ownership ”that’s mine,” “pay me rent,” “I bought that,” and “I took this.” Life in America operates under what is often called wild capitalism. Interestingly, all board games mirror the economic and social conditions of their era, shaping gameplay accordingly. People seek to recreate at home what they can’t do outside, and games once offered a perfect outlet for that. They served as a space where players could find heroes to identify with. Nowadays, however, this has shifted mostly to digital games.

E.N.G: One thing we’re most curious about is which game or collection attracts the most attention from visitors to the museum?

O.B: Age plays a significant role. There’s a toy from the 1960s that depicts an alien. In the U.S., a video allegedly showed an autopsy of an alien from Area 51, inspiring a toy based on that footage. The toy features an alien split in half, with its organs displayed nearby, allowing kids to open and remove its parts. It’s fascinating that children are eager to play with it. While I also have an interest in space, I wonder why they prefer the alien over popular franchises like Star Wars or Star Trek. Perhaps it’s the color, I can’t tell. Elder visitors usually focus on games from their own childhood. After their forties, people tend to revisit the era they grew up in. The museum narrates human history, boasting a timeline from the 1850s to the 1990s. It even has a board game from the first airplane’s invention era its box is a true piece of art. Clearly, different age groups find different things intriguing. “Where there is the unknown, imagination comes into play.”

E.N.G: I read an interview with you, and something you said caught my attention. You said that you try to tell visitors the stories behind the exhibits whenever possible, and that this is not just a place to look around and move on. So, which game or collection do you enjoy telling the story of the most?

O.B: Explaining this is like asking someone which of their children they love most. While many fascinating stories exist, let me clarify: schools often invite us to visit. I tell them, “Don’t bring the children; send the teachers first.” I want to explain the museum to the teachers so they can then explain it to the children. It’s not feasible for me to explain everything to a hundred children; I lack the pedagogical training to keep them engaged and hold their attention. Yet they usually don’t send their teachers first. Instead, they arrive and ask, “Can you give us a tour?” but I can’t, because they didn’t follow my instructions. So, I brought my beloved teacher, Sunay Akın, into the studio, and we recorded six and a half hours of audio. We captured all the stories, built an online system, and linked them to QR codes via YouTube. The videos are private, and scanning a QR code with your phone lets you listen to the stories in Sunay Akın’s voice. Naturally, we didn’t include all the stories. Many stories surround Monopoly. One of my favorites involves its production history. The game was created by Parker Brothers. In 1942, an English company approached Parker Brothers, seeking to obtain the rights to produce Monopoly in the UK. They reached a commercial agreement and started manufacturing and selling the game. Eventually, British intelligence intervened, demanding that the game be produced to their specifications. They placed a large order and paid a significant sum. The games were made exactly as requested and then sent to British prisoners of war held by the Germans through a familyfounded organization. When the soldiers received their game boxes, they found that one out of every hundred contained hidden items -maps, compasses, and lock picks- disguised inside. The prisoners used them to escape from the camps. Nothing is ever quite what it seems. It was an incredibly clever idea. On the surface, it was just Monopoly, yet it helped many prisoners escape from the camps.

E.N.G: Is there a game you believe had a significant influence on many subsequent games?

O.B: One of the earliest types of LEGO a toy still loved by children today despite its high price- was a game called Anchor Stone Blocks, first made in Germany in 1810. A single box weighed about twelve kilograms because it was crafted from cut stone and compressed sand, making it difficult for a child to carry. Interestingly, Albert Einstein’s favorite game to play was this one. There is a club in Amsterdam with 180,000 members registered. They meet twice annually to build towers, cathedrals, and other structures using the latest edition of that game. This game is the predecessor of the LEGO we know today.

E.N.G: In one of your interviews, you mentioned that this museum is the first and only one of its kind in the world. What sets this museum apart, and what makes this concept unique?

O.B: What makes us unique isn’t just being a general museum, but rather a game-specific one. Most game museums, to my knowledge, only showcase games themselves some display vintage computer and arcade games from the 1980s, while others focus exclusively on-board games. Our approach is to create an entire universe centered on industrial games, incorporating elements such as cinema, theatre, puppetry, fairy-tale characters, television, the Wild West, and more. Surrounding the games, we feature toys, posters, illustrations, and signed memorabilia including autographed photos of Stan Lee and Robin Williams.

These rare items distinguish our museum from others. Many believe that a game museum should simply feature games, but we see it differently. We think it should also showcase the origins and related items that contributed to game development. For us, games are the outcome, but understanding the reasons behind their development is equally important.

F.Y: Is there a game that has had a major social and cultural impact on society, one that you would consider among the greatest successes?

O.B: Monopoly was among the earliest board games, followed by the first aviation game created before most people even knew what an airplane was. When faced with the unknown, imagination takes over. For example, in 1960, Russia developed a traffic simulator that teaches children how to operate gears, accelerate, and brake. As they turn the steering wheel, the car responds, and traffic lights appear, requiring children to recognize and obey traffic signs.

In my view, one of the most effective educational games was developed in Germany in the 1960s, teaching children how cars are manufactured, which is important for their future roles building brands like BMW, Mercedes-Benz, and Audi. Sunay Akın says, “We give toy guns to boys and dolls to girls, then the boys grow up and shoot the girls.” This highlights how what we introduce to children shapes the nation’s future. The US was the first to produce space and alien toys and to reach space itself. As I mentioned, what is presented to a child determines a country’s future; it’s a straightforward, undeniable principle.

The Origins of Games: A Conversation With Toy Museum Director, Orhan Bahtiyar yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Çocukluğumuzda severek oynadığımız oyun ve oyuncakların ilk üretim amaçları oldukça farklıydı. Sosyal ve kültürel açıdan kitleleri etkileyen bu oyunlar, biz fark etmesek de üretildikleri ülkenin sosyal ve ekonomik durumunu yansıtıyordu. Günümüzde ise teknolojinin gelişmesiyle oyunlar çok farklı bir noktaya evrildi. Düştepe Oyun Müzesi müdürü ve yazar Orhan Bahtiyar’dan geçmişten günümüze gelen oyun ve oyuncakların hikâyelerini dinledik.

Fikriye Yılmaz: Merhaba, size dergiden biraz bahsettik. Biz dergide bir zaman çizelgesi oturtmaya çalıştık ve en başından, prodüksiyon tarafına kadar tüm süreci anlatmak istiyoruz. Bu zaman çizelgesinde ise siz en başta duruyorsunuz. Bu bağlamda tarihsel, toplumsal ve kültürel olarak oyunları bize anlatır mısınız?

Orhan Bahtiyar: Bir kere oyuncak ile oyunu ayırmak lazım. Her ne kadar aynı gibi görünse de ikisi çok farklı şeyler. Oyuncakta kural yoktur, çocuğun hayal gücü o oyunun kendisidir. Fakat oyunlar öyle değil, oyunlarda kural var ve o kuralları koyan birileri var. O kuralları koyan kişilerinde o kuralları koyma sebepleri belli. Her oyun –bizim masaüstü dediğimiz oyunlardan bahsediyorum sokak oyunları hariç ki onlarında ayrı incelenmesi lazım- aslında bir kültür ve sanat politikası içerir. Oyunların daha eskisine gidecek olursak, oyunun doğuşu tarihin çok eski zamanlarına dayanır. Mesela eskiden Tibet’te yaşayan rahipler salıncaklar kurarmış. Bu salıncakların sebebi ise sallandıkça tanrıya daha da yaklaştıklarını ve yakın olduklarını hissederlermiş, salıncak kültürü buradan gelir. Mesela eskiden Hindistan’da insan kurban edilirmiş ve o insanı bulmak için bir rahip gözlerini bağlarmış, kalabalığın arasına dalıp rastgele birini seçermiş ve onu kurban ederlermiş. Körebe oyununun kökeni budur. Ayrıca kurban edilecek kişinin sırtına bir keçi postu geçirirlermiş, günah keçisi de buradan geliyor. Bunun oyunlarla çok alakası yok ama yeri gelmişken onu da anlatayım istedim.

Baktığımızda oyunların tarihi, doğuşu çok eskiye dayanıyor ve tarih içinde oyunlar, oyuncakları getiriyor. Oyunların birçoğu ülkelerin kültür, sanat ve eğitim politikalarıyla paralellik gösterir. Oyunun tarihi 1850’li yıllarda, Elizabeth dönemi dediğimiz dönemde koruyucu aşıların bulunması, teknolojinin gelişmesiyle çocuğun hayatının garanti altına alınmasıyla başlar. Endüstriyel oyun tarihinden bahsediyorum. O döneme kadar çocuğun, doğduktan sonra yaşayıp yaşamayacağı bilinmiyor. Çünkü salgın hastalıkları ve çocuk hastalıkları var. Fakat koruyucu aşılarla bu garanti altına alındıktan sonra entelektüel ülkeler, ‘Ben bu çocuğun hayal dünyasına ne katabilirim, çocuğu hayata nasıl hazırlarım, onu daha üst seviyeye çıkartabilirim’ diye düşünüyorlar ve oyunlar bu şekilde doğuyor. Dediğim gibi oyunlarda kurallar var ve bu kurallarda çocuğun gelişiminde ciddi etkisi olan kurallar.

“Oyun Müzesi’nin amacı, aileleri bir araya getirmekti”

F.Y. : Biraz burayla alakalı bir soru sormak istiyorum. ‘Her müzenin bir öyküsü var.’ diye bir cümleniz var. Bize bu müzenin öyküsünü anlatır mısınız?

O.B. : Bu müzenin öyküsünü şöyle anlatabilirim. Burası Ataşehir Belediyesi’ne ait. Bir gün Ataşehir Belediye Başkanı oyuncak müzesini ziyaret ediyor ve Sunay Akın’la karşılaşıyorlar. Daha sonra sohbet etmeye başlıyorlar, sohbet esnasında bizim oraya da bir oyuncak müzesi kuralım fikri ortaya çıkıyor. Fakat hoca stratejisini çok önceden belirlediği için kafasında oyuncak müzesi kurmak yerine bir oyun müzesi ve masal müzesi kurma fikri var. Bu yüzden başkana bir oyuncak müzesi yerine oyun müzesi kurmayı teklif ediyor ve burası belirleniyor, hazırlıklar yapılıyor. Bu arada buradaki koleksiyon dünyanın en zengin iki, üç koleksiyonundan bir tanesi. Görüşme 2014 yılında yapılıyor ve bir sene sonra müze açılıyor. Bu koleksiyon bir senede toplanmadı, Sunay akın yaklaşık on beş senedir bu koleksiyonu topluyor. Onun üzerine hızlanarak koleksiyonerlerden, antikacılardan, açık artırmacılardan toplanıp buranın koleksiyonu oluşturuluyor. Yer sıkıntısından dolayı sergilediğimiz parçalar kadar sergileyemediğimiz parçalar da var. Müze bu şekilde açıldı.

Müzenin amacı, neden kurulduğunu da cevaplamak gerekirse bizim buradaki niyetimiz aileyi bir araya getirmekti. Aileyi bir araya getirmekten kastım, aile evde bir arada olsa da onları bölen bir şey var, teknoloji. Eve geliyorsun, baba, anne, çocuklar hepsi bir yerlere geçiyorlar, hepsinin elinde telefonlar, tabletler var ve sıfır sohbet, sıfır paylaşım yapılıyor. Biz burada o insanları bir araya getirmeyi hatta bir üst jenerasyon olan dede, babaanne ile bir araya getirip kaliteli zaman geçirmelerini sağlamayı hedefleyerek bu müzeyi kurduk ve birlikte oyun oynasınlar istedik. Ne kadar gerçekleştirebildik derseniz tartışılır. Pandemi zamanına kadar her şey çok iyi gidiyordu. Tabii ki buranın belediyeye ait olmasının avantajları olduğu kadar dezavantajları var o da bürokrasi. Ben müzenin ne olduğunu önce belediyeye anlatmak zorunda kaldım ve hâlâ da anlatmaya çalışıyorum. Çünkü bu ülkede maalesef müze kültürü diye bir şey yok, Türkiye’de müze gezme ortalaması tahmini olarak ortalama yedi dakika. Bu süre bir müze gezmek için ne demek biliyor musunuz? Tabii ki çok uzun gezenlerle, girip çıkanların ortalamasını alıyorlar bu çok kısa bir süre. Önceden duyduğum bir şeyi anlatmak istiyorum. Bir alman ülkedeki bütün müzeleri gezmeye kalksa ömrünün on altı yılını müzelerden çıkmadan, müzelerde geçirir. Biz ise yedi dakikada bakıp çıkıyoruz. Dediğim gibi pandemiye kadar fena gitmiyorduk ama bürokrasi belimizi çok ciddi anlamda büküyordu ama ona da yapacak çok bir şey yoktu. Gül ve diken ilişkisi birazcık o da çünkü böyle bir müzeyi yaşatmak kolay değil.

Pandemi döneminde kapandık, pandemiden sonra ülkenin maddi şartlarının kötüye gitmesi gibi bir sürü etkenle beraber etkinliklerimiz yarı yarıya azaltıldı, azaltılmak zorunda kalındı ve bu bizi çok etkiledi. Biz burada Türkiye’nin en iyi atölyecileriyle çalışıyoruz ben özellikle onları bulup, görüşüp, buraya getiriyorum. Bizim her etkinliğimiz ağzına kadar doludur hiç boşumuz yoktur ama bu başarı mıdır emin değilim. Bu müzeyi çok daha farklı, uluslararası arenalarda tanıtmak isterdim ama bu şartlarda çok mümkün değil. Dediğim gibi biz bunu ne kadar başardık, benim ölçümle yüzde yetmiş beş başardık. Yüzde yüz olsa çok daha iyi olurdu.

Her kutu oyunu yapıldığı yılın ekonomik ve sosyal durumunu yansıtır.”

E.N.G.: Teknolojinin aileleri ayırdığını söylediniz. Teknolojinin gelişmesiyle geleneksel oyuna bakış açısı da biraz değişti. E-spor dediğimiz hem zihin olarak hem de bedenen insanı pasif hale getiren oyunlar çıkmaya başladı. Aynı zamanda e-spor gibi kavramlar biraz kabul ettirilmeye çalışıldı. Siz oyunun geldiği son noktayı nasıl değerlendirirsiniz?

O.B.: Ben bir oyun koleksiyoneri ve müze müdürü olduğum kadar aynı zamanda iyi de bir bilgisayar oyuncusuyum. Türkiye’nin ilk bilgisayar oyun programlarından birini ben yaptım. İyi bir oyuncuyumdur o tarafımda vardır. O yüzden iki taraf arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları çok net görebiliyorum.

Teknolojinin nereden başlayıp nereye geldiğini iyi yaşayan ve hisseden insanlardan bir tanesiyim. İnternet Türkiye’ye ben yirmi altı yaşındayken geldi ve bu bizim için çok farklı bir deneyimdi. İnternette oyun oynama diye bir fikir yoktu. O zaman internet sadece gezilecek, sohbet edilecek bir ortamdı ki nasıl kullanılacağını da kimse bilmiyordu. Fakat her şey öyle hızlı gelişti ki biz internetten oyun oynayamıyorduk ama Moda’da bir arkadaşımın evi vardı, oraya bir network kurmuştuk ve ben her hafta evden oraya iki bilgisayar taşıyordum. Ne yapacağız, oyun oynayacağız. Hatta ev biraz yarı bodrum gibiydi ve on sekiz-yirmi kişi vardı. Hatta camı tıklatıp, internet kafe sanıp, kaç lira diye soranlar oluyordu. O dönemler çok keyifliydi ve yine bir toplanma kültürü vardı. Çünkü internet üzerinden oynayamıyorsunuz, aynı ortamda bulunmak zorundasınız ve bu çok keyifliydi. İnternet üzerinden oyunlar yaygınlaşmaya başlayınca herkes kendi evinde kalmaya, discord üzerinden konuşmaya ve oyun oynamaya başladı. Evet, keyifli ama ben her zaman yan masamda birinin oturmasını, ona laf yetiştirmeyi bir yandan sohbet etmeyi isterim. Yine yapıyorsun ama yanında değil. Bu birlikte olma hissiyatını azaltan bir durum.

Aynı ekip biz Board Game’de oynuyorduk, Moda’da bir sürü kafeler var. Biz evlerde toplanıp board game oynardık, altı board game aynı anda oynanırdı. Teknolojinin bu anlamda faydası olduğu kadar zararı da oldu. Hem aileye hem arkadaş ortamına zarar verdi. Benim en son bir grup arkadaşım doğum günlerini online bir oyunda kutlayınca ben artık bırakmaya karar verdim. Çünkü gerçek dünyadan kopuyorsun. Ben yine de arada board game ve arada bilgisayar oyunu oynuyorum. Tabii kendimi daha çok kitap yazmaya verdim ve oyundan biraz uzaklaştım. Oyunun yeri bende her zaman ayrı ama ben bir yerden sonrasını, özellikle çocuklar ve ergen dediğimiz kitle için biraz zararlı buluyorum.

F.Y: 2000’lerden sonra dijital taraf büyük bir ivme kazandı ve çok ilginç yerlere geldi. Eski board gameleri artık bir avuç insan muhafaza ediyor.

O.B.: Eski board gameleri bile artık bilgisayar ortamlarına aldılar. E-spor konusuna gelince çok ciddi bir problem ve bu yüzden ölen çocuklar var. Haberleri belki duymuşsunuzdur bilgisayar başında açlıktan, epilepsi krizinden ölen çocuklar var. Son on yılda ben bu şekilde altı-yedi vaka hatırlıyorum. Belki çok değil ama neden birisi oyun oynarken ölsün ki? Oyun, oyun oynama kültürü tam tersi hayattan keyif almayı sağlayacak bir durum olmalı. Tabii işin ucunda para gidiyor. Mesela çocuklar oyunlarda kazandıklarını satmaya başladılar ve işin ticareti devreye girdi. Yapacak hiçbir şeyi olmayan çocuklar tamamen oyuna gömülüyorlar ve hayatlarını, geleceklerini mahvediyorlar. Dünyadan kopuyorlar ve gerçeklikten uzaklaşıyorlar. İşin dijitalleşmesi toplumsal hayata olduğu kadar insanın bireysel konfor alanına ve sağlığına zarar veriyor.

F.Y: Peki sizce eski masa oyunları bitiyor mu? Bana sanki yok olmaya yüz tutmuş gibi geliyorlar.

O.B.: Bu nerede yaşadığınıza bağlı bir durum. Kadıköy’e indiğiniz zaman Moda’yı gezdiğinizde, orada oyun oynayan insanları gördüğünüzde hâlâ oyun oynayanlar var diyorsunuz. Goblin Oyun Kulübü mesela. O yüzden masa oyunları bence bitmez ama yaygınlaşmaz da giderek küçülür. Belki de biter ama kaç sene sonra biter ve ben bunu görür müyüm bilmiyorum. Board game kültürü başka bir kültür ve ona sahip çıkacak insanlar her zaman olacaktır.

F.Y. : Fakat bizim nesil daha çok dijitali tercih edecek gibi.

O.B. : Biz yapabildiğimiz sürece ayda bir Monopoly akşamı yaparız, ailece masanın başına oturur Monopoly oynarız. Tabii Monopoly deyince bu doğru oyun mu o da tartışılır. Monopoly 1903 yılında Amerika’da değişen vergi sistemini halka anlatmak için tasarlanmış. Fakat Amerikan ekonomisi ile konjonktürler öyle paralel gitmiş ki son geldiği durum ‘orası benim, ver kiramı, onu aldım, bunu kestim’ gibi bir duruma gelmiş. Çünkü Amerika’da hayat böyle ve biz buna vahşi kapitalizm diyoruz. Aslında her kutu oyunu board game yapıldığı yılın ekonomik ve sosyal durumunu yansıtır. Çünkü her şeyi ona göre şekillendirirsiniz, insanlar dışarıda yapamadıklarını evde yapmak isterler ve oyunlar onlar için çok büyük bir avantajdır aslında daha doğrusu avantajdı. İnsanlar özdeşleştirmek istedikleri kahramanları oyunlarda bulurlardı tabii bunlar şimdi dijital oyunlara geçti.

E.N.G.: En merak ettiğimiz konulardan bir tanesi de ziyaretçilerin müzeye geldiklerinde en ilgilerini çeken oyun ve koleksiyon hangisi oluyor?

O.B. : Yaş grubu önemli bir etken. 1960’larda yapılmış bir uzaylı var. Amerika’da 51.bölge vardı ve burada bir video yayımlanmıştı. Uzaylı yatıyor ve ona otopsi yapıyorlar. Onun birebir oyununu yapmışlar. Uzaylı ortadan ikiye yarılmış, kenarda organları duruyor ve sen onu kesip, parça çıkarıyorsun. Çocuklar onu gördüklerinde oyuncağa yapışıyorlar bu çok ilginç. Uzay konsepti benimde ilgimi çeker ama neden Star Wars, Star Trek değil. Bir sürü şey var orada ama çocuklar gidip direkt uzaylıya yapışıyor. Belki renginden dolayıdır bilemiyorum. Daha yaşlı insanlar tabii kendi dönemlerinin oyunlarına ilgi gösteriyorlar. Kırk yaşının üzerine çıktığımızda herkes kendi zaman dilimine gidiyor. Aslında biz o müzede insanlık tarihini anlattık. 1850’lerden başlayıp 1990’lara kadar uzanan bir zaman çizelgesi var orada. Müzede ilk uçak icat edildiği zaman yapılmış bir kutu oyunu var. Kutu oyununu bir kenara at sadece kapağı bile bir sanat eseri değerinde. O yüzden her yaş grubunun ilgi alanları çok farklı.

“Bilinmeyenin olduğu yerde hayal gücü devreye giriyor”

E.N.G.: Bir röportajınızı okudum ve şöyle bir cümleniz dikkatimi çekti. Gelen kişilere mümkün olduğunca hikâyeleri anlatmaya çalıştığınızı, buranın sadece bakılıp geçilecek bir yer olmadığını söylüyorsunuz. Peki, sizin hikâyesini anlatmaktan en keyif aldığınız oyun veya koleksiyon hangisi?

O.B. : Bu en çok hangi çocuğunu seviyorsun gibi bir soru oldu. Çok ilginç hikâyeler var tabii ki. Şunu söyleyebilirim okullar buraya gelmek istediklerini söylemek için bizi arıyorlar ben diyorum ki siz gelmeyin önce öğretmenlerinizi gönderin. Ben burayı önce öğretmenlere anlatmak daha sonra ise onların çocuklara anlatmasını istiyorum. Çünkü benim yüz tane çocuğa orayı anlatmam mümkün değil zaten çocukların ilgisini çekebilecek bir pedagojik eğitimim yok, odaklarını sabitleyemem. Klasik olarak hiçbiri göndermiyor ve sonra gelip bizi gezdirir misin diyorlar. Tabii ki gezdiremem çünkü siz benim dediğimi yapmamışsınız. Tabii ben ne yaptım sevgili hocam olan Sunay Akın’ı stüdyoya soktum ve altı buçuk saat süren bir kayıt aldık. Bütün hikâyeleri ses kaydı alıp bir internet sistemi kurduk ve QR kod ile Youtube’un içine gömdük. Youtube dışarıya kapalı şekilde ve cep telefonunuzla QR kodu okuttuğunuz zaman Sunay Akın’ın sesinden hikâyeleri dinleyebiliyorsunuz ama tabii hepsini koymadık.

Çok hikâye var mesela yine Monopoly oyununa geleceğim. Bu oyunu Parker Brothers adında bir oyun şirketi üretiyor. Bu benim en keyif aldığım hikâyelerden biridir. 1942 yılında İngiltere’den bir firma geliyor ve biz bu oyunun İngiltere haklarını alıp İngiltere’de üretmek istiyoruz diyor. Ticari anlaşmalar yapılıyor ve bunlar oyunu üretip satmaya başlıyorlar. Bir süre sonra İngiliz gizli servisi geliyor ve bizde bu oyundan istiyoruz ama bizim istediğimiz şekilde üreteceksiniz diyorlar ve toplu bir üretim istiyorlar. Ciddi bir para veriliyor ve oyunlar onların istediği şekilde üretiliyor. Bu oyunlar Almanların elinde esir tutulan İngiliz askerlerinin ailelerinin kurduğu bir dernek vasıtasıyla esir İngiliz askerlerine oynamaları için gönderiliyor. Askerler ellerine ulaşan oyun kutularını açmaya başladıkları zaman her yüz oyundan bir tanesinin içeriğinin farklı olduğunu görüyorlar. O yüz kutudan bir tanesinin içinde harita, pusula, maymuncuklar var. Oyunu kullanarak esir kamplarından esirleri kaçırıyorlar. Hiçbiri göründüğü gibi değil çok zekice bir iş. Baktığın zaman Monopoly ama kaç kişiyi esir kampından kurtarmış.

E.N.G.: Peki şu oyunun atası diyebileceğiniz, sonraki süreçte şu oyunun çıkmasını sağladı diyebileceğiniz bir oyun var mı?

O.B.: Şuan çok pahalı olan ama bütün çocukların bayılarak oynadığı Legoların atası Anchor Stone Blocks (Çapa Taş Blokları) denilen bir oyundur ve ilk olarak 1810 yılında Almanya’da üretilmiştir. Bir kutusu on iki kg civarındadır çünkü kesme taş ve sıkıştırılmış kumdan imal edilmiştir. Çocuğun onu taşıması çok zor tabii. Albert Einstein’ın oynamaktan en keyif aldığı oyundur. Bu oyunun Amsterdam’da kulübü var ve 180 bin kayıtlı üyesi var. Yılda iki kez toplanıyorlar ve oyunun yeni versiyonuyla kuleler, katedraller vb. inşa edip böyle bir etkinlik yapıyorlar. O oyun şuan bizim Lego dediğimiz oyunun atası.

“Biz erkek çocuğa tabanca, kız çocuğa bebek veriyoruz sonra erkek çocuk büyüyor ve kız çocuğunu vuruyor”

E.N.G: Bir röportajınızda bu müze hakkında bu konseptle dünyada kurulan ilk ve tek müze diyorsunuz. Bu müzeyi diğer müzelerden ayıran ne, konsept nasıl bir fark yaratıyor?

O.B: Diğer müzelerden değil oyun müzelerinden ayıran konsept şu benim bildiğim kadarıyla diğer oyun müzelerinde sadece oyunlar var. Kimisi 80’li yılların bilgisayar oyunlarını, oyun makinelerini koyar kimi ise sadece board game koyar. Bizde ise endüstriyel oyunun etrafında sinema, tiyatro, kukla, masal kahramanları, televizyon, vahşi batı yani hayata dair ne varsa biz o oyunların etrafına ördük. Çünkü oyuncaklar, posterler, görseller, imzalı içerikler var. Stan Lee, Robin Williams’ın ıslak imzalı fotoğrafları var. Bunlar çok özel parçalar ve bu müzeyi özel kılan bu. Diğer oyun müzelerinde bunları göremezsiniz. Oyun müzesinde oyun olmalı gibi bir konsept var bizde ise oyun müzesinde oyunla bağlantılı, oyunu yaratan içerikler olmalı. Biz aslında oyunu sonuç olarak görüyoruz ama oyunun sebepleri var ve biz burada oyunun nasıl doğduğunu anlatıyoruz.

F.Y: Sosyal ve kültürel açıdan kitleleri etkileyebilmiş, sizin en büyük başarılardan diyebileceğiniz bir oyun var mı?

O.B: Monopoly. Onun haricinde mesela ilk havacılık oyunu var. Bu oyun insanlar uçağın ne olduğunu henüz bilmiyorken yapılmış bir oyun. Bilinmeyenin olduğu yerde hayal gücü devreye giriyor. Mesela Rusya’nın 1960’da yapılmış bir tane trafik simülatörü var ve bu oyun ileri geri vitesi, gazı, freni anlatıyor. Direksiyonu çevirdikçe araba dönüyor ve çocukların karşısına trafik ışıkları çıkıyor. Çocukların bu trafik işaretlerini bilip uyması lazım. Bana göre asıl çok etkili oyunlardan biri 1960’larda Almanya’da yapılmış, alman çocuklarına otomobilin nasıl üretildiğini anlatan bir oyun. Tabii BMW, Mercedes, Audi’yi o yapacak. Sunay Akın’ın bir lafı var, bizde erkek çocuğa tabanca, kız çocuğa bebek veriyoruz sonra erkek çocuk büyüyor ve kız çocuğunu vuruyor. O yüzden çocuğun önüne ne koyuyorsan ülke ileride o oluyor. İlk uzay, uzaylı oyuncağını Amerika Birleşik Devletleri yapmıştır ve uzaya ilk çıkan onlardır. Dediğim gibi çocuğun önüne ne koyuyorsan ülkenin geleceği o’dur. Çok net bir formüldür ve tartışmaya kapalıdır.

Orhan Bahtiyar ile Oyun Müzesine Yolculuk yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.