Baudrillard ve Simülasyon Evreni: Tüketim Toplumunda Kimlik Arayışı

“Batı Avrupalı toplumlar, iki yüz yıllık modernleşme serüveninin sonunda dünyaya sundukları ideolojik, politik ve kültürel model olma vasfını yitirmişlerdir. Ancak simülasyon evreni, bu büyük çöküşü ustalıkla gizlemektedir.”

Sabah uyandığında eline aldığın cam ekranda beliren o dünya, gerçekten bir sosyalleşme olanağı sunuyor mu? Yoksa seni önceden yazılmış bir senaryonun içine mi çağırıyor? Üzerindeki ceketin markası, sevgiline aldığın hediyenin etiketi, paylaştığın videodaki estetik kadraj ya da yüzüne eklenen o kusursuz filtre… Tüm bunlar gerçek mutluluktan ziyade bir tür mutluluk simülasyonunun parçaları. Bu görünmez düzen, seni yalnızca tüketime yönlendirmiyor; aynı zamanda varlığını tüketim üzerinden kurmaya zorluyor olabilir mi? Seçim yaptığına inanırken, çoktan seçilmiş imgeler arasında dolaşıyor olabilir misin? Seni, beni ve hepimizi sorgusuz sualsiz birer tüketim makinesine dönüştüren bu örtülü evren, Baudrillard’ın yıllar önce haber verdiği o devasa “hipergerçeklik” laboratuvarından başka bir şey olmayabilir mi?

Tüketim Toplumu: İhtiyaçtan Göstergeye Geçiş

Bu simülasyon evrenine geçişi daha iyi anlatabilmek için öncelikle Baudrillard’ın Tüketim Toplumu kavramına değinmeliyiz. Düşünüre göre Modern Batı toplumlarında tüketmek, ihtiyaçları karşılayan bir eylem olmaktan çoktan çıktı. Nesneler artık kullanım değerlerinden ziyade, taşıdıkları anlamlar üzerinden dolaşıma giriyor. Birey, bu nesneleri tüketirken aslında belli bir yaşam tarzını, bir konumu ve dolayısıyla bir kimliği satın aldığını sanıyor. Böylece tüketim nesneleri pasif birer araç olmaktan çıkarak bireyin davranışlarını, arzularını ve kendini algılama biçimini şekillendiren belirleyici bir güç haline geliyor. Sonuç olarak bu nesneler, gündelik ihtiyaçları karşılayan araçlar olmaktan çıkıp sistemin sürekliliğini sessizce yeniden üreten çarkın dişlileri hâline geliyor.

Sözgelimi bir ayakkabı, artık yalnızca bir ayakkabı değildir; daha prestijli, daha vizyoner ya da toplumsal hiyerarşide “daha doğru bir yerde” durduğumuzu fısıldayan bir kimlik vaadidir. Bizler bu vaadi satın aldığımız ölçüde, sistemin içinde görünürlük kazanabiliyoruz. Kimlik anlayışımız bu dönüşümle birlikte, doğuştan gelen ya da coğrafi aidiyetlere dayanan bir yapı olmaktan uzaklaşıyor. Geçmişte bireyin ait olduğu sınıf, kültürel sermaye gibi medeniyet göstergeleri statüyü belirlerken; tüketim toplumunda bu rolü giderek sembolik tercihler üstlenmeye başladı. Hippi, gotik, clean girl gibi sıfatlar, izlenen filmler ya da sosyal medyada kullanılan estetik üslup gibi bireyin kendini nasıl konumlandırdığını anlatan işaretlerde kendini gösteriyor. Kimlik artık yalnızca yaşanan bir deneyim değil; kurulan, gösterilen ve sürekli güncellenen bir temsile dönüştü. Birey olabilmek ise bu sistemin dışında kalmamak adına bir köşe kapmaca oyununun içinde bulunmayı zorunlu hale getiriyor.

Sistemin devamlılığı açısından bu inanç oldukça kritiktir. Çünkü bu noktadan sonra bireyler, kendi ihtiyaçlarını karşılamak için değil, sistemin çarklarını döndürmek için emek vermeye başlar. Bu durum, Baudrillard’ın deyimiyle, geri dönülmez bir simülasyon evreninin kapılarını aralar. Bu evrende gerçek ile kopya arasındaki sınır kalkmış, gerçeklik yerini simülasyona bırakmıştır. Tüketim toplumunun fertleri için artık ihtiyaçlar nesnel bir zorunluluk değildir. Mutluluk bile, içi boşaltılmış ve pazarlanabilir birer göstergeye dönüşmüştür. İşte bu içi boşalmış göstergeler dünyası, bizi hakikatin zemininden tamamen koparan o büyük kırılmaya hazırlar. Tüm gönderen sistemlerinin tasfiye edildiği bu çağda Baudrillard, “Gerçek ya da hakikatle olan bağımız bütünüyle kopmuştur” der. Batı toplumları, iki yüz yıllık modernleşme serüveninin sonunda dünyaya sundukları ideolojik, politik ve kültürel model olma vasfını yitirmişlerdir. Ancak simülasyon evreni, bu büyük çöküşü ustalıkla gizlemektedir. Bireyler, hangi kültürün mirasçısı olduklarını veya hangi yöne evrildiklerini sorgulamadan bu akışın içinde sürüklenmektedirler. Üstelik bu durum, bilinçli bir “saklama” eylemi de değildir; çünkü gizlemek olarak bahsettiğimiz durum, sahip olunan bir şeyi yokmuş gibi göstermektir. Her ne kadar gizlenmeye çalışılsa da gerçek hala oradadır ve ayrımı kolayca yapılabilmektedir. Oysa simüle etmek, bir gerçeği taklit etmekten ziyade, o gerçeğin belirtilerini bizzat üretmektir.

Örneğin, hastaymış gibi yapan biri sadece yatağa uzanıp rol yaparken; hastalığı simüle eden kişi vücudunda hastalığın belirtilerini gerçekten yaşar. Tıbbi açıdan belirtiler gerçektir, ancak semptomların kaynağı belirsizdir. Bu durumun hakiki bir hastalık olup olmadığının anlaşılamaması, psikoloji ve tıp biliminin de elini kolunu bağlamaktadır. Çünkü bütün semptomlar üretilebiliyorsa ve bir hastalığa ait semptom doğal bir olgu olma özelliğini yitirmişse, o zaman her hastalığın simüle edilebileceğini, hatta edilmekte olduğunu düşünebiliriz. İşte modern Batı toplumlarının trajedisi buradadır: Ortada artık taklit edilen bir asıl yoktur; sadece gerçeğin yerini almış, ondan daha gerçek görünen göstergeler vardır.

Arnolfini’nin Evlenmesi. Jan Van Eyck, 1434.

Gerçeğin Çöküşü ve Simülakrların Dört Aşaması

Baudrillard, bu simülasyon evrenine geçişi simülakrların dört aşaması üzerinden açıklar. Bu aşamalar, gerçekliğin yavaş yavaş nasıl yer değiştirdiğini ve sonunda ayırt edilemez hâle geldiğini gösteren bir hat sunar. İlk aşama, Rönesans öncesini kapsar. Bu dönemde imge, temel bir gerçekliğin doğrudan yansımasıdır. Rütbeler, kıyafetler ve nişanlar gibi göstergeler, toplumsal hiyerarşiyi açık biçimde temsil eder. Bir kralın pelerinini yalnızca bir kral giyebilir; çünkü o pelerin bir “aksesuar” değil, temsil ettiği düzenin kendisidir.

“İkinci aşama ise Aydınlanma Çağı ile başlar ve dengeler yavaş yavaş değişir. Perspektif bilgisinin gelişmesiyle sanatçılar, gerçeğe son derece yakın imgeler üretmeye başlar. Jan van Eyck’in Arnolfi’nin Evlenmesi Portresi’nde karşımıza çıkan güçlü perspektif bunun yerinde bir örneğidir.”

Bu aşamada sahtecilik neredeyse mümkün değildir. Dünya ile gerçeklik arasındaki sınırlar nettir. İkinci aşama ise Aydınlanma Çağı ile başlar ve dengeler yavaş yavaş değişir. Perspektif bilgisinin gelişmesiyle sanatçılar, gerçeğe son derece yakın imgeler üretmeye başlar. Jan van Eyck’in Arnolfi’nin Evlenmesi Portresi’nde karşımıza çıkan güçlü perspektif bunun yerinde bir örneğidir. Resimdeki her detay anlam yüklüdür ve yüksek bir gerçekçilik taşır. Bu çağda sanatçılar, gerçekliği taklit edebilir bir alana kavuşur. Aynı dönemde ortaya çıkan matbaa, kopya üretebilen en önemli araç hâline gelir. Kitaplar artık bir rahibin elinden çıkan o tekil ve kutsal anlamı kaybeder. Basılan ilk kitaplar, el yazmasını taklit ederek sisteme sızar. Böylece bu çağ, alçının mermer gibi göründüğü, tiyatronun gerçek duygular üretiyormuş hissi verdiği bir “gibi yapma” evrenine dönüşür. Üçüncü aşama ise Sanayi Devrimi’nin getirdiği seri üretim evresidir. Fabrikalar, buhar ve elektrikle birlikte orijinal ve kopya arasındaki belirgin farkı artık gizlemektedir. Bu dönemde gazetelerin yaygınlaşması, fotoğraf makinesinin icadı gibi gelişmeler, imgeleri oldukça hızlı biçimde çoğaltılabilir, dağıtılabilir ve dolaşıma sokulabilir hale gelmesini sağlar.

Bu noktada gerçeklik, temsil aracılığıyla seri bir şekilde yeniden üretilir ve görsel olan, gerçeğin yerini almaya başlar. Dördüncü aşama ise içine doğduğumuz dijital ve postmodern çağdır. Medya araçlarının yaygınlaşması, dijital teknolojilerin gelişmesi ve reklamcılık sektörünün kitlelerin düşünme biçimleri üzerindeki etkisinin artmasıyla birlikte gerçeklik ile pazarlama iç içe geçer. Bireyler neye gerçekten ihtiyaç duyduklarını sorgulamak yerine kendilerine sunulan imgeler üzerinden arzularını tanımlar hale gelir. Günümüz teknolojileri bu durumu bir adım öteye taşır: sanal influencer’lar, deepfake videolar, Bitcoin ve metaverse… Hatta bugün yapay zekâ, simülakrın zirvesini inşa eder; hiç var olmamış bir geçmişin verilerinden, hiç yaşamamış insanların kusursuz yüzlerini üretir. Referansı olmayan, yalnızca kodlardan doğan bu yeni gerçeklik, taklit edecek bir “gerçek” arama zahmetine bile girmez.

Hipergerçeklik: Orijinali Olmayan Kopyaların Dünyası

Günümüzde özellikle sosyal medya, simülasyonun en görünür alanlarından biri hâline gelmiştir. Örneğin “anın tadını çıkarmak”, dikkatin bütünüyle o ana verilmesini gerektirir. Ancak bu anı göstermek, çoğu zaman o andan kopmayı zorunlu kılar. İlginç olan, bu çelişkinin herkes tarafından bilinmesine rağmen halen devam etmesidir. İçeriği üreten de izleyen de bu yapaylığın farkındadır. Buna rağmen kimse farkında değilmiş gibi davranır. Paylaşır, izler ve bu döngüyü sürdürür.

“Sizce yağmurlu bir havada, çok para vererek aldığı Ugg botlar ıslanmasın diye sokakta çorapla koşan biri bu sistemden kurtulabilir mi? Ya da bu yazıyı okuyup huzursuz olan okur, sistemi çözdüğünü mü sanır? Yoksa tüm bu farkındalık, simülasyonun yalnızca bir başka katmanına mı aittir?”

Bu aşamada artık herkes belli taklitleri kullanır. Bu taklitlerin dışında kalan hiçbir şey gerçek olarak kabul edilmez. Dahası taklit edilebilecek bir “orijinal” de kalmamıştır. Örneğin, Vikinglerin boynuzlu miğfer taktıklarına dair hiçbir arkeolojik kanıt bulunmamaktadır. Yapılan araştırmalar, bu imgenin ilk kez 1876 yılında Alman besteci Richard Wagner’in Nibelungen Yüzüğü adlı operasında kullanıldığını gösterir. İlk kopya burada üretilir. Ancak dördüncü aşamaya, yani günümüze gelindiğinde bu kopya, Viking denildiğinde akla gelen temel imgeye dönüşür. Artık tarihsel bir karşılığı olmasa da boynuzlu miğfer, Vikinglerin gerçeği olarak kabul edilir.

Simülakrların bütün aşamaları tamamlandığında bireyler bütünüyle bir simülasyon evreniyle karşı karşıya kalır. Bu evrende imgeler yalnızca anlam taşımaz; anlamın yerini alır. Jean Baudrillard, bu yeni çağda görüntülerin “ölümcül” bir güce sahip olduğunu bildirir. Ona göre artık dinler bile simüle edilmiş ve inanç, haçlar, ikonalar ve imgeler üzerinden işler hâle gelmiştir. Göstergeler, atıf yaptığı şeylerin önüne
geçmiştir. Bu durum gündelik deneyimlerimizde de açıkça hissedilir. Aşırı dramatize edilmiş bir film, hiç yaşamadığımız duyguların karşılığını mı sunar, yoksa yalnızca duyguların kopyasını mı üretir? Sürekli maruz kaldığımız haber akışında, yaşananlar gerçek olsa bile giderek hissizleşmiyor muyuz? Bir haberin hemen ardından gelen reklamı, paylaşılan bir hikâyeyi ya da bir reality show’u aynı donuk bakışla izlemiyor muyuz?

Sosyal medyada popüler olduğu için yediğimiz yemekler, bizi bir adım öteye götürmeyen ama zorunlu olduğu söylenen işler, bir öncekinden neredeyse farksız olmasına rağmen “daha yenilikçi” sloganlarıyla satın aldığımız cep telefonları, tek tipleşmiş üretimle piyasaya sürülen hazır giyim markaları… Tüm bunlar, kimlik sandığımız şeyin aslında sistemi besleyen bir tüketim döngüsünden ibaret olup olmadığını düşündürür. Peki bu evrende bireyler daha çok tüketebilmek için çalışan ve bunu özgürlük sanan kölelere mi dönüşmüştür?

Baudrillard’a göre bu simülasyon evreninden çıkmak mümkün değildir. Ancak kitleler, bu düzene karşı bir tür tepkisellik geliştirebilir. Yoğun bir enformasyon bombardımanı karşısında anlamı reddetmek, ona duyarsızlaşmak ya da simüle edilen anlamları yeniden üretmemek, sistemin anlam kodlarını zayıflatabilir. Yine de Baudrillard bu durumu bir kurtuluş yolu olarak görmez. Çünkü bu direniş biçiminin kendisi bile, sistemin dışında bir eylem değil; sistemin önceden öngördüğü ve kapsadığı bir durumdur. Sizce yağmurlu bir havada, çok para vererek aldığı Ugg botlar ıslanmasın diye sokakta çorapla koşan biri bu sistemden kurtulabilir mi?

Ya da bu metni okuyup huzursuz olan okur, sistemi çözümleyebildiğine gerçekten inanır mı? Yoksa tüm bu farkındalık, simülasyonun yalnızca bir başka katmanına mı aittir?

Artık Taklit Edilecek Bir Asıl Yok: Simülakr ve Simülasyon yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

“Simülakrlar dünyasında anlamı koruyan tek şey, Truman’ın görüntülenemeyen zihnidir. Christof bir konuda haklıdır: Dışarısı da tehlikelerle dolu. Evet, dışarıdaki dünya Seahaven gibi güvenli değildir; kaotiktir, belirsizdir yani Baudrillard’ın ifadesiyle ‘Gerçeğin Çölü’dür. Belki de Christof’un hapishanesi Seahaven değil; gerçeğin peşine düşmek ve sorgulamak yerine anlamı değiştirmeyi seçen bizlerin konforlu salonlarıdır.”

The Truman Show ve Simülasyon Evreni

“Günaydın, tünaydın ve iyi geceler.”

Bu replikle başlayan The Truman Show filmi; Truman Burbank adında 30 yaşındaki Amerikalı bir adamın, doğumundan itibaren simülasyon içinde sürdürüldüğü hayatını konu alır. Bu hayatın günün 24 saati kesintisiz canlı yayınla tüm dünyaya televizyon üzerinden servis edildiği film, gerçeğin ve mahremiyetin yok oluşunu simgeleyen çarpıcı bir yapımdır. Truman’ın hayatında doğallığa ve tesadüflere yer yoktur. Onun hayatı, günleri, anbean karşılaşacağı kişiler ve kuracağı diyaloglar kader denen tasarlanmıştır. Tüm bu işleyişin arkasında “Christof” (Adamı kelimesinin İngilizcedeki karşılığı olan anlamıyla “Gerçek Adam”dır. İronik bir diğer nokta ise soyadı olan “Burbank” kelimesinin, Kaliforniya’da ünlü Hollywood stüdyolarının bulunduğu medya şehrinin ismi olmasıdır.

Truman, simülakrlarla çevrili bir dünyada simülasyonun sınırlarını zorlayan tek kişidir. Bu isimlendirme, Truman’ın simülasyon evreninin içindeki çelişkili konumunu anlatır. Yaşadığı Seahaven adlı kurmaca kasabada yer alan herkes onun için oyuncudur. Gerçekliğe sahip değildirler; diyalogları ve hareketleri, repliklerini ezberler ve Truman’ı simülasyon olan hayatında tutmak için en iyi rolü oynarlar. Masum Truman ise bu kurgu evrende tek hakikatli, yaşamı ve kaderi sahip olduğu olan bireydir. Ancak, öte yandan kendisinin gerçektir. Baudrillard’ın tabiriyle sistem; sürdürülebilirliğini sağlamak, sahteyi gerçekmiş gibi göstermek ve izleyiciye hakikati hissettirmek için “Gerçek Adam”ın masumiyetine muhtaçtır.

Yaşadığı çoğunlukla yapay ve kurmaca bir dünyada kalan insanlar, zamanla iletişim araçlarının sunduğu simülasyonların zihnini kurcalayan “Gerçek nedir?” sorusu, modern dünyada gülünçleşmiştir. Simülasyon konforuyla birlikte yaşamayı seçen insanlar, bu sorunun muhtemelen bir anlamı olmadığına kanaat getirirler. Kendisini bir televizyon programının başrolünde oynayan Truman Burbank, modern dünyanın kusursuz işleyen mekanizmasını temsil eder. Ancak gerçeklik ve özgürlük, bireyin bu düzen içinde kendini konumlandırmasıyla anlam kazanır. O yüzden Truman’ın hikâyesi, yalnızca bir karakterin değil, insanın kendi gerçekliğini arama mücadelesinin de hikâyesidir.

“Baudrillard’a göre Truman’ın dünyası basit bir yalan veya taklit değildir. Taklit, doğası gereği hâlâ bir gerçeğin olduğunu kabul eder ve bize hatırlatır. Bu bağlamda Truman’ın yaşadığı Seahaven’daki durum, Baudrillard’ın simülasyon ve simülakr kavramlarıyla açıklanabilir.”

İşte Disneyland da bu özlem duygusunu bastırmak ve yok etmek için kurulmuştur. The Truman Show filmindeki Seahaven kasabası da Truman için özel olarak tasarlanmış bir Disneyland işlevi görmektedir. Ama Truman’ın yaşadığı çok daha trajiktir. Disneyland ziyaretçilere pasif bir illüzyon sunarken; Truman’ın gerçeği olarak algıladığı, doğrudan yaşamının içine işlemiş bir simülasyondur.

Buradaki temel yanılgı dış dünyanın gerçek olduğu fikridir; çünkü Disneyland’ın bireyi, dış dünyanın da bir simülasyon olduğu gerçeğini gizlemektir. Ziyaretçilerin gerçek zannederek döndüğü dünya da tıpkı Truman’ınki kadar kurmacadır.

Baudrillard’a göre Truman’ın dünyası basit bir yalan veya taklit değildir. Taklit, doğası gereği hâlâ bir gerçeğin olduğunu kabul eder ve bize hatırlatır. Bu bağlamda Truman’ın yaşadığı Seahaven’daki durum, Baudrillard’ın simülasyon ve simülakr kavramlarıyla açıklanabilir.

Baudrillard’a göre Truman’ın dünyası basit bir yalan veya taklit değildir. Taklit, doğası gereği hâlâ bir gerçeğin olduğunu kabul eder ve bize hatırlatır. Bu bağlamda Truman’ın yaşadığı Seahaven’daki durum, Baudrillard’ın simülasyon ve simülakr kavramlarıyla açıklanabilir.

Baudrillard’ın teorisine göre simülasyon, gerçeğin yerine geçen, onun yokluğunu gizleyen ve gerçeklikten bağımsız bir şekilde var olan bir modeldir. Simülakr ise bu modelin, gerçeğin yerini tamamen alarak onunla herhangi bir bağının kalmaması durumudur. Artık gerçeklik değil, yalnızca simülasyon vardır. Baudrillard’ın ifadesiyle bu durum “hipergerçeklik”tir.

Hipergerçeklik: Truman’ın Dünyası

The Truman Show filminde Truman’ın yaşadığı dünya, bu hipergerçeklik kavramının somut bir örneğidir. Truman’ın çevresindeki her şey, gerçeğin birebir kopyası gibi görünse de aslında tamamen yapaydır. Bu dünya, izleyicilere gerçeklik hissi verirken, aslında bir televizyon setidir. Truman’ın yaşadığı her an, izleyiciler için bir eğlenceye dönüştürülmüştür.

Christof’un kontrolündeki bu dünya, Truman’ın özgürlüğünü kısıtlayan bir hapishaneye dönüşmüştür. Truman’ın bu hapishaneden kurtulma çabası, insanın kendi gerçekliğini arama mücadelesini simgeler.

İllüstrasyon: Dilan Ateş

Flashback sona erdiğinde Truman’ın tepesine sadece onu izlatan bir yağmur yağmaya başlar. Bulut resmen onu takip etmektedir. Ama bu tuhaflık Truman’ı korkutmaz, aksine şüphelerini katıksız bir şekilde doğrular. Heyecanla eve döndüğünde karısına Fiji’ye gitme planını anlatır. Bu sahne yönetmenin Truman’ın ne kadar az tanıdığının göstergesidir. Truman uyguladığı yağmura rağmen Truman’ın geçmişini hatırlayıp korkacağını sanmıştır; fakat Truman’ın ilk düşüncesi okyanusu geçerek Fiji’ye gitmek olur. Ve film sonunda tüm engellemelerle rağmen Truman bir gemi bulup tek başına bu yolculuğa çıkar. Fiji’ye gitme hayalini sonunda gerçekleştirebileceğini düşünür ama yöntem buna izin vermemektedir.

Truman, geçmişinin yüzüğü yapay denizde sona gelir ve gökyüzü görünümündeki dekora çarpar. Yüzünde hem şaşkınlık hem de hayal kırıklığı vardır. O an yönetmen ilk kez Truman ile doğrudan iletişime geçmeye karar verir. Truman onu göremez, yönteminin sesi gökyüzünden gelir. Bu bir anlamda yönteminin kendisinin Truman’ın yaratıcısı olarak gördüğünün kanıtıdır. Yöntem Truman’a “Dışarıda senin için yarattığım bu dünyadan daha fazla gerçek yok.” dediği anda Truman’ın karşı cevabı şok edicidir. “Hiçbir zaman kafama tek bir kez bile yalan söyleyen biriyle konuşmak istemedim.” diyerek Truman’ın kararının uyuşmamasını açıklar.

Truman sahneden çekilmeyi, kendi gerçekliğini aramayı tercih eder ve siyah kapıdan çıkar. Bu sahne, dışarıdaki hayatın korkunç ve kaotik olma riskinin farkındalığıyla bugün çoğu zaman insanların kendi gerçekliğini aramaktan kaçınan bir konforu tercih ettiğini düşündürür. Çünkü sistem; ancak insanlar kendi gerçekliğini sorgulamazsa ve bu gerçeklik, sistemin sunduğu konforlu simülasyonlarla ikame edilirse ayakta kalabilir.

Truman’ın daha sonra neler yaşadığını hiç görmüyoruz. O hayat boyunca kameralar izlenir ve bu durumdan kurtulabilmek için her şeyi dener. Onun yalnız yaşama çabası yok sayılıp kapanıp çıktığında neler yaptığı görülmesi olasıdır, filmde bu simülasyondan çıkışı hali aktarılmaz. Çünkü bundan sonrası Truman’a özel bir deneyimdir. Filmin asıl finali, Truman’ın özgürlüğüne ulaşmasına TV karşısında sevinen fakat ekran karardığında “Diğer kanallarda ne var?” diye soran iki güvenlik görevlisidir. Bu son, tüm temaları birbirine bağlar. Bu sahne Baudrillard’ın dile getirdiği gibi medyanın, adeta gerçekliğin yerine geçen bir simülasyon haline geldiğini ve insanların bu sonsuz akışın içinde nasıl uyum sağladığını gözler önüne serer.

Truman, bu yapay dünyadan çıkarak gerçekliğin ne olduğunu keşfetmeye çalışır. Ancak bu keşif, onun için yeni bir başlangıçtır. Gerçeklik, Truman’ın hayal ettiği kadar basit olmayabilir. Bu nedenle, Truman’ın hikâyesi, insanın kendi gerçekliğini arama sürecini simgeler.

Simülakrlar dünyasında anlamı koruyan tek şey, Truman’ın görüntülenemeyen zihnidir. Evet, dışarıdaki dünya Seahaven gibi güvenli değildir; kaotiktir, belirsizdir yani Baudrillard’ın ifadesiyle “Gerçeğin Çölü’dür. Belki de Christof’un hapishanesi Seahaven değil; gerçeğin peşine düşmek ve sorgulamak yerine anlamı değiştirmeyi seçen bizlerin konforlu salonlarıdır.

Christof Truman’ın nasıl simülakrların içinde değil de doğal bir akışta yaşadığını anlamış, bu film de aslında bizi aynı yere indirir. Bizler Truman’ın simülasyon olan dünyasını izlerken tıpkı Disneyland ziyaretçileri gibi kendi yaşadığımız dünyanın gerçek olduğu yanılgısına düşeriz.

Truman uyandı ve gitti. Peki ya biz? Bizler hâlâ yayındayız…

Gerçeğin Çölüne Hoş Geldin Truman yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Jean Baudrillard’ı Anlamak: Prof. Dr. Oğuz Adanır ile Simülasyon Üzerine

Jean Baudrillard’ın kavramları Türkiye’deki en yetkin anlatımlardan biri olan Prof. Dr. Oğuz Adanır, çok sayıda Baudrillard kitabının çevirisini üstlenmiş ve onun düşünce dünyasını Türkiye’de geniş kitlelere taşımıştır. Kendisiyle yaptığımız bu söyleşide, Baudrillard’ın düşünce dünyasını, simülasyon kuramını ve tüketim toplumu analizlerini derinlemesine ele alıyoruz.

Aslı Şen: Oğuz Hocam, hoş geldiniz. Biz sizin kariyerinizi ve çalışmalarınızı yakından takip ediyoruz ancak okurlarımız için izleyebilir miyiz kendinizi tanıtmanızı rica edebilir miyiz?

Oğuz Adanır: Telgraf usulü bir özet geçmem gerekirse İzmir’de doğdum. Ortaokuldan sonra İstanbul’a, ardından 1968 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne geldim. Lisans, yüksek lisans ve doktora çalışmalarımı Sorbonne’da tamamladım. Bu çalışmaları esnasında sosyoloji ve iletişim bilimleri üzerine çalıştım. Türkiye’ye dönmemle birlikte Dokuz Eylül Üniversitesi Sinema-TV bölümünde öğretim üyeliğine başladım. Oradan emekliye ayrıldım ve bugün de evden çalışmaya devam ediyorum.

Irmak Çağlayan: Baudrillard’ın pek çok kitabının kapağına baktığımızda çevrilen olarak sizin adınızı görüyoruz. İlk olarak ne zaman ve hangi eserle tanıştınız?

O.A.: Baudrillard’ın okuduğum ilk kitabı Tüketim Toplumu oldu. O sıralarda Paris’te doktora öğrencisiydim. Kitabı biraz geç keşfettiğimi fark ediyorum çünkü o dönemde Marx ve Marksizm üzerine yoğunlaşmıştım. Sonra çevreme de yaymaya başladım.

Bir İngiliz yayınevinin Seuil’e gönderdiği Baudrillard terminolojisinin en kolay anlaşılmasını sağlayan metni gördüm. O yüzden onun başında Simülasyon ve Simülakrlar kitabını yaptım. Bu yayınlanan 10. baskıya kadar geldi. 2010’lu yıllara gelindiğinde Türkiye’de Baudrillard daha çok tanınmaya başladı.

Baudrillard’ın 35-40 civarındaki metninin neredeyse tamamını okumuşumdur. Onun dışında hem onun hakkında hem de hakkında yazılanları okudum. Orada 15 civarında kitap okumuşumdur. Baudrillard’ın düşünceleri üzerine kendi yaptığım bir çalışma da mevcuttur. Kendisiyle tanıştığımda bir mülakat yaptım. Davetimiz üzerine İzmir’e geldi ve burada bir konuşma yaptı. Ben de Paris’e gittim ve onunla uzun bir söyleşi yaptım.

Biraz da oturup sohbet ettim. Onun çok mütevazı biri olduğunu söyleyebilirim. Çok az konuşan, çok az yorum yapan, çok fazla insanlarla iletişime girmeyen birisiydi.

I.Ç.: Kafelerde oturduğunuzdan ve konuştuğunuz konulardan bahsettiniz, Baudrillard akademisyen ve yazar kimliği dışında nasıl biriydi? Tanışma sürecinizden bahsedebilir misiniz?

O.A.: Nasıl biri olduğunu aslında bana değil, eşine sormak lazım. O daha iyi bilir. Biz ancak bir süre görüşüp, belli konulardan sohbet ediyorduk. Özellikle çarpıcı bazı konular oluyor elbette. Mesela terminlerin yanlış kullanılmasından hiç hoşlanmaz. Sürekli olarak yanlış şekilde kullanılmasına tepki gösterirdi. Yani onun kullandığı şekilde kullanılmasını isterdi. Yanlış bir şekilde söylerseniz o düzeltmeler muhakkak yapar. Ama genelde çok sakin biriydi, oturup rahat sohbet edebilirdiniz. Sizi dinler, düşünür, sonra cevap verirdi.

Mesela telefonda da konuştuğumuz oldu. Özellikle Seytanın Satılan Ruh ya da Kötülüğün Egemenliği adlı bir çevirim vardı. O kitabın bazı bölümlerinde o anlama geldiğini bir türlü çözememiştim. Telefon ettim ve fikrini sordum. “Ne istersen yap, nasıl istersen koy.” dedi. Ben de İzmir’deki Fransız entelektüellerden birine danıştım. Onlar o şekilde bir çözüm önerdiler. Bu çeviri sürecinde aslında onu çok iyi anladığımı söyleyemem. Ama çeviri yapmayı öğrendim diyebilirim.

Deniz Benzer: Sizi kişisel tanışmaya götüren hikâyeyi öğrenebilir miyiz? Nasıl oldu da Baudrillard ile yüz yüze tanıştınız, nasıl bir yolculuğun ardından böyle bir ilişki geliştirdiniz?

O.A.: Baudrillard benim doktora tezimin bibliyografyasında yer alıyor. Çünkü ben tezimi yazmanın bitirdikten sonra onun kitaplarını tanıştım. 1977 yılının sonlarına doğruydum. Doktora çalışmamı teslim etmiştim ve o dönem Zürih’e gittim. Orada tesadüfen müthiş çarpıcı bir düşünürle karşılaştım. Fransız ve özellikle Kuzeybatı Avrupa’nın; İngiltere, Almanya gibi ülkelerin içinde bulunduğu toplumsal durumla ilgili eleştirel düşünceler geliştiren, insanı sorgulamaya iten biriyle karşılaştım. O dönem 1978’in başında tez savunmamı yaptım. Ondan sonra Türkiye’ye döndüm.

“Sessiz Yığınlar ile başladığımız çeviriler, bizim Dokuz Eylül Üniversitesi olarak bir kitap basma girişimimize dönüştü. Kendisinin ilk kitabının çevirisini yapabilir miyiz diye rica ettik. Bize ücretsiz olarak verdi ve para kazanınca ödeyebilirsiniz dedi. İlk kitap o şekilde yayımlandı. Sonra geri gel, şimdi Türkçeden baktık 15-16 kitabın çevirisini ama toplamda 30 civarında Türkçeye çevrilmiş kitabı var. Oldukça tanınan ama bilinmeyen bir isim haline geldi.”

D.B.: Baudrillard kitabında neyi? Hangi kitapla yer alıyor?

O.A.: Simülasyon Kuramı Üzerine Notlar ve Söyleşiler adlı kitapta yer alıyor. Tabii bu gördüğünüz 4 ya da 5, gözden geçirilmiş yeni baskı olduğu için o kitap her baskıda gelişti. İlk hali oldukça zayıftı, şimdi son halini aldı. 35 yıl oldu yayımlanalı, hatta daha fazla da olabilir.

İlk tanışmamız böyle oldu. Sonra iletişim koptu. Sessiz Yığınlar ile başladığımız çeviriler, bizim Dokuz Eylül Üniversitesi olarak bir kitap basma girişimimize dönüştü. Kendisinin ilk kitabının çevirisini yapabilir miyiz diye rica ettik. Bize ücretsiz olarak verdi ve para kazanınca ödeyebilirsiniz dedi. İlk kitap o şekilde yayımlandı. Sonra geri gel, şimdi Türkçeden baktık 15-16 kitabın çevirisini ama toplamda 30 civarında Türkçeye çevrilmiş kitabı var. Oldukça tanınan ama bilinmeyen bir isim haline geldi.

D.B.: Sizin tanıştığınız veya çevrilen başladığınız dönemde şu anki gibi küresel ölçekte popüler biri miydi yoksa sonrasında mı popüler oldu? Türkiye özelinde sizin bilinirliği kazandırdı?

O.A.: Türkiye için öyle denebilir ama ben zaten 1977’de tanıştım. O, Fransa’da 1968’de *Nesneler Sistemi’nin yayımlanmasıyla birlikte bu kitaba göre tanınıyordu. Ondan sonra 1970’de Tüketim Toplumu ve en önemlisi metinlerinden biri olan Simgesel Değiş Tokuş ve Ölüm 1976 yılında yayımlanmıştır. Yani Fransa’da bilinmesine rağmen göz ardı edilen bir düşünürken, o tarihlerde Amerika’da çok önemli bir üniversitenin sahibi sayılan New York Amerikan Üniversitesi’nde tanınmıştır. Hem orada tanındı, 1970’li yılların ikinci yarısında itibaren Amerika’da tanınmasının bir nedeni olarak orada dersler vermesi gösterilir. Kendisi Amerika’da çok önemli üniversitelerde dersler vermiştir. Tabii Amerika deyince Kanada tarafını da unutmamak lazım orada da ciddi katkıları vardır. Zaman içinde giderek yaygınlaştı. 1982’de tanıştık ama Baudrillard’ı Türkiye’ye ancak 2004 yılında getirebildik. Hemen gel deyince gelen cinsten bir insan değildi. Ben o tarihlere kadar yedi yıl kadar kitap çevirmiştim.

Baudrillard ile ilk kez 1982’de karşılaştık. Türkiye’den Fransa’ya dönmüştüm, o süre içinde bu adamla mülakat yapmıştım. Ama o tarihte ne biliyordum ne de çeviri anlamında çok şey yapmıştım. Daha sonra tekrar bir şekilde iletişim kurduk. Önce Nanterre Üniversitesi’nde tanıştım, daha sonra tekrar Sorbonne’da karşılaştık. Bu sırada kendisi Amerika’ya gidip geliyordu. Daha sonra tekrar bir şekilde iletişim kurduk.

Evine telefon ettim. Nereden geldiğimi sordum. Türkiye’den geldiğimi söyledim. Hemen ertesi gün bana randevu verdi. Paris’te République Meydanı’na yakın bir yerde, bir lojmanda oturuyordu. Mustafa Altıntaş adlı arkadaşım ve fotoğrafçılık ilgilenen ressam bir arkadaşımdan yardım alarak, onunla birlikte gittik. 1982 yılında kendisiyle ilk görüşmemi yaptım.

Türkiye’de yayınlanan bir makale yazmıştım. Onun dışında başka bir şey yoktu. Yani çevirileri Türkiye’ye kazandırmaya ilk ben başladım. Sonra zaman içinde başka kişiler de katkıda bulundu, ama çeviri süreci bu şekilde ilerledi.

D.B.: Baudrillard deyince Türkiye’de sizin isminiz öne geliyor. Bazı durumlarda gerçekten sınırlı mı bırakıldı? Baudrillard’ın çok özel bir doktora savunma jürisi var. Bu isimler nasıl bir araya geldi?

O.A.: Orada ortak biraz karışık. Çünkü ne yazarsanız yazın herkes bir yerden başlar. Liseyi bitirdikten sonra Reims’ten Paris’e geliyor. Paris’te lise öğrenimini yapıyor. Sonra Sorbonne’a giriyor. İletişim alanında eğitimini sürdürüyor. Ardından eğitim sürecini tamamen bırakıyor ve Nanterre Üniversitesi’nde öğretim görevlisi oluyor.

Herhalde en önemli dönüm noktalarından biri 1968 olaylarıdır. Bu süreçte öğrencilerle birlikte hareket ediyor ve sistem karşıtı bir tavır alıyor. Daha sonra Amerika’ya gidip geliyor ve dersler veriyor.

Her şeyde olduğu gibi onun düşüncesi de bir anda ortaya çıkmıyor. Barthes’tan etkileniyor, Bourdieu’dan etkileniyor. Marcel Mauss’un çalışmalarından etkileniyor. Lacan’dan etkileniyor. Ama bu isimlerin hiçbirine birebir bağlı kalmadan kendi teorisini oluşturuyor.

“Dostu François L’Yvonnet, editörlüğünü yaptığı ve yaklaşık 30 entelektüelin Baudrillard hakkındaki yazılarından oluşan kitapta şöyle diyor: ‘Baudrillard’ı öyle hemen paldır küldür anlayabilmek mümkün değil. Zaman içinde belli aşamalar var.’”

Her şey konusunda hem de diğer konularda çeviriler var. Muhtemelen Henri Lefebvre ile o sıralarda tanışıyor. Lefebvre onun akademik kariyerinde etkili oluyor. Daha sonra Nanterre Üniversitesi’nde ders vermeye başlıyor. Bu dönem aslında onun akademik hayattan uzaklaşmaya başladığı dönemdir.

Çünkü o sırada Foucault’yu unutmak adına uzun bir makale yazıyor. Bu makaleyi Foucault’ya gönderiyor. Foucault o zaman Nanterre’de öğretim görevlisidir. Bu makale üzerine Foucault ile arasında bir kırılma yaşanıyor ve fikir ayrılıkları oluşuyor.

Çünkü üniversitede kademe atlayabilmesi için belirli sınavlara katılması gerekiyor. Bu sınavları geçemediği için üniversite içerisinde yükselme şansı bulamıyor. Bir süre sonra üniversiteyle bağları kopuyor.

D.B.: Hocam bahsettiğiniz üzere Roland Barthes, Bourdieu gibi kilit bir isim, Baudrillard’ın çalışmalarına bir katkısı ve etkileşimi nasıl olmuştur?

O.A.: Böyle bir şey söylemek mümkün değil. Çünkü Baudrillard 1970’li yılların sonunda özgürleşmeye başlıyor. Zaten kitaplarının bir kısmı, 1970’lerin sonundan itibaren kendi düşünce sistemini oluşturduğu metinlerdir.

Mesela kendini hiçbir zaman bir sosyolog olarak görmez. Dostu François L’Yvonnet, editörlüğünü yaptığı ve yaklaşık 30 entelektüelin Baudrillard hakkındaki yazılarından oluşan kitapta şöyle diyor: “Baudrillard’ı öyle hemen paldır küldür anlayabilmek mümkün değil. Zaman içinde belli aşamalar var.” Baudrillard, Simgesel Değiş Tokuş ve Ölüm kitabında nesnelerin, insanların ve kültürün nasıl işlediğini anlatır.

François L’Yvonnet, Tüketim Toplumu’nun son baskısı için yazdığı önsözde Baudrillard’ın düşüncelerini şöyle özetler: “O bir sosyolog değildir. O bir filozof olarak görülmemelidir. O bir eleştirmendir.”

Az önce söz ettik, Foucault’yu unuttun diyor çünkü Foucault’nun hiçbir zaman üzerinden pek fazla bir şey bilmediği bir dönem var. Yani bu dönemde kendisine Baudrillard’ın düşüncesinin oldukça farklı bir şekilde geliştiği söylenebilir. Daha sonra yeniden Foucault ile karşılaşıyor ve bu karşılaşma önemli bir kırılma noktası oluyor. Bu süreçte Baudrillard’ın düşüncesi daha da keskinleşiyor.

Zaten Marx hakkında söyleyecek çok fazla şey yok. Marx sadece ekonomiyle ilgili değil, aynı zamanda toplumsal ilişkilerin analizini de yapar. Baudrillard ise bu analizleri farklı bir düzleme taşır. Ona göre artık üretim ilişkileri değil, tüketim ilişkileri belirleyici hale gelmiştir.

Bu kavramın evrimini Halil Soylu’nun Antropoloji adlı çalışmasında kitapta görebilmek mümkün. Baudrillard Marx yerine Mauss’u tercih eder. Marcel Mauss’un Armağan adlı eserinden çok etkilenmiştir. Mauss’un armağan kavramı üzerinden geliştirdiği düşünce, Baudrillard’ın tüketim toplumuna dair analizlerinde önemli bir yer tutar.

Bu bağlamda Marx’ın sadece üretim üzerinden yaptığı analizlerin yetersiz kaldığını söyler. Baudrillard, tüketimin toplumsal ilişkilerdeki rolünü vurgular.

D.B.: Peki bu bahsettiğiniz birey tipinde Marcus’un tek boyutlu insanına benzerlik var mı?

O.A.: Onunla da hesaplaşıyor aslında. Sanırım Gösterge Ekonomisi başlıklı metinlerinde Marcus’la hesaplaştığı bir bölüm var. Marcus’un bireyin modern toplumda tek boyutlu hale geldiğini söylemesi Baudrillard için yeterli değildir. Çünkü Baudrillard’a göre birey artık sadece tek boyutlu değil, aynı zamanda simülasyonun bir parçasıdır.

Eskiden toplum sınıflara ayrılıyordu. O sınıfın ideolojisi, bu sınıfın ideolojisi konuşuluyordu. Bugün ise bu ayrımlar ortadan kalktı. Artık herkes aynı simülasyon evreninin içinde yer alıyor.

Baudrillard modernliği de eleştirir. Ona göre modernlik, gerçekliğin yerini alan bir sistemdir. Postmodernizm ise bu sistemin içinden doğar.

Postmodernizmde Baudrillard’ın yana koyacak olursanız, Baudrillard’ın mevcut sistemin tamamen yok olup gitmesini istemediğini görürsünüz. Bu bir sistem eleştirisidir ama aynı zamanda bu sistemin içinden konuşan bir eleştiridir.

“Baudrillard kendini bir akademisyen olarak bile görmüyor, akademik dünyayı reddediyor. Simülakrlar ve Simülasyon’da üniversiteyle ilgili bölümler var. Orada üniversitelerin bir üniversite simülakrına dönüştüğünden bahseder. Artık üniversite olma özelliğini kaybetti ama üniversite gibi görünmeye devam eder. Orada bir üniversite yok. Az önce öğrencinin diliminden söz ettik, üniversite ne demek?”

I.Ç.: Ben bir soru yöneltmek istiyorum. Baudrillard’ın akademik dünyaya dışlanma ya da benimsenme biçimi çok merak ediyorum. Entelektüel sahnede de açıkça görülen bir durum var. Popüler kültürde de sık sık Baudrillard’a gönderme yapılıyor. Sizce bu durum akademik dünyaya nasıl yansıyor?

O.A.: Baudrillard kendini bir akademisyen olarak bile görmez. Akademik dünyayı reddediyor. Simülakrlar ve Simülasyon kitabında üniversiteyle ilgili bölümler var. Orada üniversitelerin bir üniversite simülakrına dönüştüğünden bahseder. Artık üniversite olma özelliğini kaybetti ama üniversite gibi görünmeye devam eder. Orada bir üniversite yok. Az önce öğrencinin diliminden söz ettik, üniversite ne demek? Önce dildi, sonra yeni şeyler geliyor. Mevcut toplumsal yapıya bakınca üniversitenin işlevi değişmiştir.

Ona göre akademi gerçekliği açıklamak yerine yeniden üretir. Bu yüzden akademik sistemin bir parçası olmayı reddeder.

D.B.: Bourdieu ile ilişkileri nasıl peki bu süreçte?

O.A.: Bourdieu ile mesafeli bir ilişkisi var ama birbirleriyle kavgalı değiller. Baudrillard, Bourdieu’nun insanı ve akademiyi ele alış biçimini eleştirir. Ama aynı zamanda onun katkılarını da kabul eder.

Olağan koşullarda zaten düşünceleri marjinal olan bir insanın hiçbir şekilde mevcut akademik dünyanın söylemini paylaşmayıp, onunla ters bir konumda durması beklenir. Çünkü bu adam mevcut yapılanmanın dışına çıkıyor.

Oğuz Adanır ile Jean Baudrillard ziyareti, 1982, Paris

Etkilenmiş olabilir ama yaptığı her şeyin nedeni olarak onu göstermek mümkün değil. Zaten yaptığı çalışmaların araştırmalarında akademik sistemle bağları kopmuştur. Ona göre akademi gerçekliği açıklamak yerine yeniden üretir. Yani akademi bir simülasyon üreticisidir.

Bu yüzden Baudrillard sistemin dışına çıkmayı tercih eder. Ona göre gerçeklik artık yoktur, yerini simülasyonlar almıştır.

“Nihilist olan ben değilim, nihilist olan sistemin kendisidir. Sistem farkında bile olmadan kendi kendini yok etmeye doğru götürmektedir.”

Simülasyon kavramı bu bağlamda önemli hale gelir. Ona göre simülasyon, gerçekliğin yerini alan bir sistemdir.

“Mike Gane, Baudrillard’ın düşüncesini ‘Radikal Belirsizlik’ olarak tanımlıyor. Her şeyden söz ediyor ama hiçbir şey kesin değil. İşte varlığın burada devreye giriyor. Bütün bunlardan bahsedip kesin, doğru olduğunu savunmadığı için hep belli ölçüde ikna edici kalıyor gibi görünüyor. Ama aslında klasik anlamda üretilen düşünceden çok daha çarpıcı ve doğru şeyler söylüyor.”

Bütün bu imgeler üzerinden bir gerçeklik oluşuyor ve bu gerçeklik hakkında konuşuluyor sanılıyor. Yani insanlar gerçekliğin kendisini değil, onun temsillerini konuşuyorlar.

Baudrillard aslında böyle bir şey söylüyor. Doğrudan gerçekliğin kendisine değil, onun temsiline bakıyoruz.

Simülasyon bu sistemin en önemli parçasıdır. Çünkü artık gerçek ile kurgu arasındaki fark ortadan kalkmıştır.

Baudrillard’a göre gerçeklik ortadan kalktığında yerine simülasyon geçer. İnsanlar bu simülasyon evreninde yaşamaya başlar.

Bu süreçleri birbirine karıştırmamak lazım. Baudrillard’ın düşünce evrenine girmek için çaba harcamak gerekiyor. Okuduğunuzda doğrudan anlayabileceğiniz bir düşünür değildir. Çünkü onun metinleri çoğu zaman bir kurgu gibi ilerler.

“İnsanlar da eğer Baudrillard’ı gerçekten ilgileniyorlarsa derinlemesine ilgilenmeli. Eserlerini önce bir okuyacaksınız, sonra bir daha okuyacaksınız. Terminolojiyi öğreneceksiniz. Ondan sonra başkalarıyla karşılaştırmaya imkân doğabilir.”

Baudrillard, Marx’ın üstüne oturduğu ve Hegel ile başlayan diyalektik süreci de eleştirir. Ona göre diyalektik artık geçerli değildir. Çünkü gerçeklik ortadan kalkmıştır.

Radikal eleştiri, bugün dünyayı anlamak için yeterli değildir. Baudrillard’ın düşüncesi daha çok gerçekliğin yokluğu üzerine kuruludur.

Ben teorik metnin, mesela Simgesel Değiş Tokuş’un minimalize edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü metinler çoğu zaman kapalıdır ve okuyucu için zordur.

Ama onun metinlerini anlamak için tekrar tekrar okumak gerekir. Çünkü her okuduğunuzda yeni bir anlam katmanı açılır.

Ben bugüne hâlâ bir yığın gözümden kaçmış, eksik konu olduğuna eminim. Yani insanlar da eğer Baudrillard’ı gerçekten ilgileniyorlarsa derinlemesine ilgilenmeli.

Eserlerini önce bir okuyacaksınız, sonra bir daha okuyacaksınız. Terminolojiyi öğreneceksiniz. Ondan sonra başkalarıyla karşılaştırmaya imkân doğabilir.

A.Ş.: Onu en kolay kim anlayabilir?

O.A.: Evet. O benim olabilir Baudrillard gibi düşünmeyi öğrenmiş birisi. Ama yok, 2007’den 2025’e kadar böyle birileri çıkmadı. Hep Baudrillard hakkında yazan insanlar var. Baudrillard onu da aşmış durumda.

A.Ş.: Hocam, simülasyon ve simülakr kavramını anlamaya çalışan bir insan olarak biraz havada kaldığını düşünüyorum. Bir örnek üzerinden anlatabilir misiniz bu kavramı?

O.A.: Kuramı anlatamayız. Baudrillard kendisi 35 kitapta anlatmaya çalışıyor. Ben nasıl anlatayım şimdi?

A.Ş.: Hayır, aslında bir örnek üzerinden ele almak istiyorum. Belki Matrix örneği olabilir. Yani onu da seviyorum, doğru bulmuyorum. Oradaki yansımaları daha anlaşılabilir kılar ama aslında istediğim biraz daha farklı.

O.A.: Benim Journal of Baudrillard Studies’de gerçeklik ile ilgili bir çalışmam var. 2007 yılında yayımlandı. Türkiye’de benim dışımda yazmadılar. Gerçeklik meselesi üzerinden Baudrillard’ı anlamak mümkün değil.

“Baudrillard’a göre modernleşme doğru bir şeydi ama 60’larda tüketim toplumunun devreye girmesiyle birlikte 180 derece geri döndü. İşte o kopuş noktası postmodernin başlangıcıdır. Modern toplumlar modernleşmeyi yaşadığını söyler. Baudrillard’ın iddiaları arasında belki de en önemlisi budur.”

Çünkü bizde gerçeklik ilkesi değişmedi ne anlaşıldığı belli değil. Bizde Baudrillard’ın üstünde durduğu anlamda bir gerçeklik ilkesi yok. Cumhuriyet devrimleriyle birlikte modernleşme yaşandı ama bu modernleşme tam anlamıyla gerçekleşmedi.

Kapitalizmin oluşması için belirli koşullar gerekir. Avrupa’da nüfus 40 milyonun altındaydı, eğitimli toplumların hiçbir gelişimi yoktu. Bizde 1920’lerde 13 milyon nüfus vardı. Devlet kapitalizmi gibi bir sistem oluştu.

“Gerçek, görüntüleri aracılığıyla açıklanan bir şey haline dönüştü.” diyor Baudrillard. Yani artık gerçeklik doğrudan değil, temsiller üzerinden anlaşılmaktadır.

D.B.: Peki bu yarım yamalaklık nasıl bir şey? Tam olarak geçemiyoruz ama bir yandan da ayak uydurmaya çalışıyoruz.

O.A.: Tabii, toplumun bir kısmı modernleşme ilkelerini kabul etmiş durumda. Türkiye’ye baktığımız zaman nüfusun %50’si modernleşmeyi kabul etmiş durumda.

Baudrillard’ın Türkiye’ye bakışı aslında bu açıdan da ilginçtir. Türkiye, modernleşme sürecini tam anlamıyla yaşamamış ama bir yandan da postmodernleşme sürecine girmiş bir toplumdur.

Baudrillard’a göre modernleşme süreci 60’lı yıllarda tamamlanmış ve ardından postmodernleşme başlamıştır.

Modernleşme ve postmodernleşme arasındaki bu kırılma noktası, onun düşüncesinin merkezinde yer alır.

Onu gerçekten anlamak istiyorsanız ciddi bir şekilde incelemeniz gerekiyor. Yazdığım kitaplardan veya yabancı kaynaklardan yararlanabilirsiniz. Baudrillard’ın düşüncesini anlamak için bugün sıfırdan başlarsanız minimum üç ila dört yıl gerekir.

D.B.: Sanki amaç biraz da şu an yaşadığımız bu kafa karışıklığını yaratmak. İnsanlara doğrudan bir şey aktarmaktan ziyade, zihinlerini karıştırarak onları düşünmeye sevk ettiğini söyleyebilir miyiz?

O.A.: O zaten bizi düşünmeye sevk eden bir düşünür. Kendi diline bulunduğu toplumdan ödünç alarak yazıyor. Yani metinleri çoğu zaman doğrudan anlaşılır değil. Çünkü Baudrillard’ın dili oldukça farklıdır.

Türkiye’de Baudrillard’ın bu kadar geç tanınmasının nedeni de budur. Onun metinlerini anlamak zaman alır.

“François L’Yvonnet’nin dünyaya Jean Baudrillard’ın Penceresinden Bakmak başlıklı konuşmasını çok öğreticidir. Baudrillard okumak isteyenlere tavsiye ediyorum. Çevirisini yaptık, yakında yayımlanacak. Hiç Baudrillard okumadıysanız önce bu metinle başlayın.”

A.Ş.: Söylediğiniz şey o anın gerçekliği ve gelecekle çok uyuşuyor. Popüler kültürde bu kadar bahsedilmesinin sebebi de bu muhtemelen. Son sorum olarak şunu sormak istiyorum: Baudrillard’ı nasıl anlamalıyız?

O.A.: Kendisini kesinlikle anlamadıklarını düşünüyorum. Wachowski Kardeşler Matrix filminde Baudrillard’dan etkilenmiş olabilirler ama Baudrillard’ın söyledikleri çok daha farklıdır.

Baudrillard’ın düşüncesi, gerçek ile kurgu arasındaki çizginin ortadan kalktığını söyler. Bu yüzden onun düşüncesini anlamak için klasik düşünme biçimlerinden uzaklaşmak gerekir.

D.B.: Bu konuda oldukça yaygın bir şehir efsanesi var. Minor rolünü oynaması için Baudrillard’a teklif götürüldüğü ve filmin onun anlatığı şeyin tam tersini yaptığı söylenir.

O.A.: Baudrillard onlarla hiç bu şekilde bir ilişki kurmamıştır. Kendisi sinema ile doğrudan bir ilişki kurmaz.

A.Ş.: Hocam, bize vakit ayırdığınız ve bunları anlattığınız için çok teşekkür ederiz. Dosya konusunun anlatımı harika bir içerik oldu.

I.Ç.: Çok teşekkür ederiz zaman ayırdığınız için.

O.A.: Estağfurullah, ben teşekkür ederim.

Oğuz Adanır: Jean Baudrillard’ı Anlamak yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.