Prof. Nurdoğan Rigel, one of Türkiye’s leading communication scholars, explores the foundational approaches and critical turning points in communication studies. Her account spans from the establishment of communication faculties in Türkiye and the urban sociology tradition of the Chicago School which played a significant role in shaping the discipline to the American years of Theodor Adorno, an influential figure of the Frankfurt School who paved the way for critical theory.

Aslı Şen: Welcome, Professor Rigel. It’s wonderful to have you with us. Could we begin by getting to know you a little better?

Nurdoğan Rigel: I completed my bachelor’s degree at Marmara University, followed by my master’s and doctorate at Istanbul University. Back then, first-year students were required to do an internship. I started mine at the Turkish News Agency (THA) with great enthusiasm. Once I joined the agency, I grew to love journalism even more, as you realize you’re learning far more than what is taught in the classroom. At the time, the Turkish News Agency was regarded as the best training ground for journalism, second only to the Anadolu Agency. Of course, you learn the profession the hard way. Ultimately, you cannot expect the managers and editors at your workplace to act as mentors; they are under constant pressure to deliver news on time. They are systematic and professional, while you are in the position of a novice, hoping for guidance. In fact, my first news stories often ended up in the trash. Our editor would cross out the parts he disliked with a red pen and throw them away. I would wait for him to leave for lunch, then retrieve the stories from the trash to examine his edits and notes. I taught myself how to write news that way. I learned everything how to gather, conceptualize, and organize a story through that process of trial and error, a real “baptism by fire.” Back then, at university, we mostly took classes from business, economics, and law professors; the field of ‘communication’ did not exist yet. We had only one or two lecturers from TRT or the Cumhuriyet newspaper, and they rarely attended classes. We were essentially emerging from an intellectual vacuum, and we had to fill that void through our own efforts. Every Tuesday and Thursday, foreign magazines arrived at the agency. I learned a great deal from them, particularly Newsweek and Time. Even just scanning the headlines in those magazines builds a significant body of knowledge a realization that truly hits you years later. Moreover, this environment forces you to develop reflexes: to think, read, and write at lightning speed. That muscle memory develops over time. It is a process you don’t notice while you are living it, but you realize how it shaped you years later, when you look back or when asked about it by others. Once that happens, you can never truly leave journalism.

Mustafa Burak Avcı: Professor, what led you to pursue a path in academia?

N.R: While I was learning so much at the Turkish News Agency, I found I couldn’t tear myself away from the university; my intellectual thirst was still very much alive. It was through the late Toktamış Ateş, a prominent professor at Istanbul University’s Faculty of Economics who frequently visited the agency, that I learned about the establishment of the Institute of Social Sciences. I wasn’t about to miss that opportunity, so I applied immediately.

Following my master’s and PhD studies, and I realized I had grown to love Istanbul University even more. Perhaps the influence of the distinguished professors from the law, political science, and business faculties played a role.

At the time, it was clear that Public Relations was closely intertwined with the field of Business School. The academic language of the other disciplines was quite challenging; law, as we know, has its own dense syntax, and political science, while somewhat more accessible, was still demanding. International Relations remains my great love, and because I approached it with genuine passion, political science became easier to engage with. Yet, I could never bring myself to like law even though I knew I had to master its language. Business Administration and Political Science ended up being my favorite areas of study. You see, back in that era, the field of communication science didn’t yet exist in Türkiye. The disciplines were structured as follows: Journalism and Public Relations, and Radio and Television; cinema was added later on. I pursued my master’s degree in Public Relations and Journalism. My master’s thesis was titled, “The Impact of Mass Media on Elections.” The story behind this thesis is quite interesting; in journalism, we have a practice known as pulling a quote. You extract a specific element from the content. Since a journalist must write a headline, they immediately pull out a key point from the text to use as the hook.

“Park was also the first to view the city as a laboratory and to recognize that communication functions as a form of social control. Communication is, in essence, a system of control that operates so subtly you hardly notice it.”

Robert E. Park, 1930s

One day, I came across the term “Political Advertising” in an editor’s column in Newsweek. “That’s it, I’ve found it!” I thought. I decided to base my thesis on this topic. However, there were no available resources on the subject at the time. While I was wondering how to proceed, I attended a fourto-five-day conference in Istanbul as a reporter. A multitude of professors were there political scientists, media and communication scholars… We were there to cover the event, but my mind was occupied with questions for my thesis. There was one particularly significant figure present, the kind of person who possesses a magical touch they might not realize the impact of their influence, but they leave a lasting impression. Betül Mardin was one of them. She was the pioneer of Public Relations in Türkiye, and she was at that very conference. She looked quite stern, but she was an absolutely wonderful lady. I approached her and explained my predicament. one day she called me to her office. “I will bring you an article from Time; you will see that political advertising is right there.”

I honestly thought that someone so incredibly busy and preoccupied would have forgotten all about me. But no, she hadn’t forgotten at all; she had actually brought the article. In essence, that article became the cornerstone of my work. It was a concept that existed globally, yet here, one had to struggle just to uncover it. Indeed, by the 1983 elections, advertisers led primarily by Man Ajans began to enter the fray. At that time, I went to interview Eli Acıman, and he had told me, “Forget about journalism, kid; come join our agency.” I was so intent on becoming a ‘great journalist’ that I declined. I hadn’t yet realized how much creativity and intelligence advertising demanded, or how much it could have contributed to my development. That remains one of my regrets.

I managed to complete the thesis somehow, and it became the very first study in this field in Türkiye. After that, I realized I had become someone who was constantly in pursuit of new concepts. I then pursued my Ph.D. in Radio and Television. After completing my master’s degree in Journalism and Public Relations, I decided to switch perspectives and see what I could learn from the other side of the discipline. My doctoral thesis examined how satellite and cable broadcasting technologies would lead to significant legal challenges, as they would either render existing laws obsolete or simply outpace them.

I used the Gulf War as a case study. I later adapted this thesis into a book titled The Electronic Renaissance (Elektronik Rönesans). Subsequently, I published several other books, including Media Lullabies (Medya Ninnileri), Dream Blindness (Rüya Körleşmesi), News, Children, and Violence (Haber, Çocuk ve Şiddet), and News in Message Design (İleti Tasarımında Haber). Afterward, I had the opportunity to experience three American universities, and these institutions contributed significantly to satisfying my intellectual hunger.

Robert E. Park and Clara Cahill Park, at Chicago Campus.
University of Chicago Photo Archive, apf1-06709.

“Though rarely acknowledged, one of the most pivotal figures in Chicago was Jane Addams, the first American woman to be awarded the Nobel Peace Prize. She led a massive charitable institution and was the primary source of support for the University of Chicago faculty most notably Robert Park in their urban studies.”

The main campus of the University of Chicago, where Robert E. Park
conducted his academic work (Hyde Park, Chicago).

The first was Florida International University (FIU). Compared to others, it had a modest library, yet it was where I first witnessed that libraries did not have to close at five o’clock; they operated 24/7. It felt like a place where you could simply live and never leave. Because I would stay in the library until midnight, my closest friend became the campus police officer.

I still remember sitting down and crying when I counted 360 references for my thesis at FIU. While back home we could find virtually nothing, here, even in a small-scale university library, I could access 360 sources directly relevant to my thesis. That was the moment I realized that the core of the matter had long been settled elsewhere.

Afterward, I went to Texas A&M University. When I joined the doctoral courses on “Digital Storytelling” I saw that two professors could co-teach a single course: one week it was taught by a professor from Computer Science, and the next week I taught it from a discourse-based perspective. It is not exactly easy to conduct a course like that in our system; here, professors would often clash over turf. However, there was no such friction there. I learned a great deal from them as well.

Then there was Brandeis University in Boston another institution that contributed immensely to my development. I supervised a few theses there, too. These experiences likely led me to view communication studies through an American perspective. Of course, years later, one sees one’s own academic trajectory crystallizing. Self-discovery is a process that takes years. Essentially, I found myself shifting from a Francophone perspective to an American one. This was not something I did intentionally; it was a natural byproduct of the fact that the data and information were originating from that source.

During this process, I realized that I was delivering course content heavily rooted in the American tradition of communication studies. Throughout this time, I developed 24 distinct courses. Among these, there are two that I regret most not having had the chance to fully implement: Media and Diplomacy and Communication and Space. You will notice that when I designed the Communication and Space course, I drew heavily on the Chicago School.

Jane Addams with children at Hull House, 1930s.

A.Ş: How did communication studies emerge, and why is the Chicago School significant in this context?

N.R: When you trace the foundations and history of communication studies, you inevitably encounter the Chicago School. They were working primarily on sociology, barely realizing that they were laying the groundwork for what would become communication studies. The key to understanding this transition lies with Robert Ezra Park. If you examine Robert E. Park’s biography, you see he possessed a robust background in journalism. The moment a journalist steps into the realm of sociology, everything shifts. It is recounted in one of the articles about him: while his doctoral students were resting, exhausted from their separate research assignments, Robert Park approached them and famously asked, “How can you sit there? How can you just sit when the city is in constant motion?” This reaction is essentially a journalistic reflex. City reporters are never meant to stay seated. Even in today’s age, you cannot simply sit at a desk and ask Google or ChatGPT, “What is going on out there?” You must be right in the city, the very place where events unfold.

Robert Park’s journalistic instinct stems from this. Park was also the first to view the city as a laboratory and to recognize that communication functions as a form of social control. Communication is, in essence, a system of control that operates so subtly you hardly notice it. The reason this discipline emerged in Chicago is that, at the turn of the last century, the city was a site of profound chaos.

Take Upton Sinclair, for instance a journalist who penned the novel The Jungle, which exposed the horrific working conditions in meatpacking plants. I remember putting the book down after only a few pages, thinking, ‘I cannot go on.’ You simply cannot bear the weight of such reality, yet this was the daily existence for people in Chicago at the time. As a journalist, Sinclair faced intense backlash for documenting these truths. Then there is John Steinbeck, whom we all know well. His Cannery Row similarly depicts the crushing poverty of that era. When you think of “America,” your mind immediately goes to Hollywood; you see no trace of destitution, only a magnificent way of life. You are conditioned to believe that is the reality, but these authors insisted that it was not. Steinbeck’s The Grapes of Wrath does exactly the same; he was a ‘narrative journalist’ who laid bare the misery in California. Sinclair and Steinbeck were the pioneers who broke the silence on this poverty. However, that is where the media’s control mechanism kicks in. If you read Steinbeck’s Travels with Charley, you notice a staggering contrast. Suddenly, the narrative shifts from an America of misery to one of beauty, wealth, and five-star luxury. These stories were serialized in Travel magazine before being compiled into a book, and it is highly likely the editor told him, “Forget the misery; tell us about the beauty.” And just like that, America transforms into the sanitized version we know from Hollywood.

Thus, the Chicago School, together with Robert Park, positioned communication as a mechanism of social control. Though rarely acknowledged, one of the most pivotal figures in Chicago was Jane Addams, the first American woman to be awarded the Nobel Peace Prize. She led a massive charitable institution and was the primary source of support for the University of Chicago faculty most notably Robert Park in their urban studies. In fact, Jane Addams was the first to treat the city as a laboratory, even before the university did. She dedicated her life to helping street children, single parents, and the marginalized, striving to alleviate their suffering. Although her name appears in few textbooks, she is of profound significance. She meticulously mapped the city’s crime patterns, focusing on which neighborhoods reported the highest rates, the root causes of these offenses, and potential remedies. Addams made these issues visible by analyzing their causes and solutions, while Robert Park translated these into academic language and established them as an academic subject.

However, Park’s work does not aim to generate solutions perhaps because he does not view the core purpose of academia as problem-solving. When we begin to formulate our thesis regarding the Chicago School as the foundational element of communication sciences, two concepts emerge: should the field be approached through the lens of the “Sociology of Communication” or “Media Sociology”? These are not synonymous or interchangeable terms; the Sociology of Communication is a macro-concept, whereas Media Sociology is a micro-concept. When you examine the field through the lens of the Sociology of Communication, the sociological influence is far more pronounced. This is why I believe the Chicago School and the Sociology of Communication should be discussed in tandem. When viewed through the lens of Media Sociology, however, the landscape changes. This concept only gained prominence in the 1960s, as the full impact of television following the Second World War remained largely unrecognized until that decade. It was only after the late 1960s that this influence truly began to be felt. For instance, when the series Dallas began airing in Türkiye in the 1980s, we noticed that the streets were completely deserted during its broadcast. This was quite an anomaly for that era, especially in a city like Istanbul, which is bustling 24/7. Back then, people structured their entire schedules around Dallas. It aired on Thursdays, I believe, and we would deliberately avoid making plans for that evening. Dallas serves as one of the primary examples of how the media transformed everyday life. It demonstrated to those in power how everyday life could be controlled or ‘colonized,’ if you will by media narratives. Whether you label it as power or a control mechanism, the effect was the same.

“When I first started teaching, a student of mine once told me: ‘You are trying to teach us so many things, but first, teach us how to think.’ That was a profoundly important lesson for me. So, how do we teach that? Through critical theory.”

This brings us to Jürgen Habermas’s concept of “communicative action.” The idea of the ‘colonization of the lifeworld’ ultimately belongs to Habermas. If we set aside the Sociology of Communication for a moment and look at the public sphere through the lens of communicative action, we see that these two concepts are foundational and highly adaptable across every domain of communication. Years ago, at a conference, I suggested that the public sphere had essentially morphed into a private sphere. Other academics did not receive this well at the time. But look at us now are we not living in a “private sphere” on social media? Everything that was once intimate and private has become shareable, and this is done entirely with the individual’s own consent. Much like Chomsky’s concept of the ‘manufacture of consent,’ we are participating in this transformation of our own free will.

Foucault’s conceptualization of the “confession” reveals a specific power dynamic, and we have effectively embraced the power of social media, voluntarily confessing our lives to it. We wander about in a perpetual state of confession, and within this framework, our daily lives continue to be as Habermas would put it “colonized”  We are being colonized, quite literally. And we do this unconsciously, under the guise of mere entertainment. But has the experiential mechanism of communication ceased to function? Certainly not. The control and surveillance mechanisms identified in Chicago persist; they have simply mutated. In the past, this control was managed through censorship, propaganda, political communication, and traditional media editorial systems. None of those mechanisms are necessary now. Because we have already granted our consent; we have accepted this regime and allowed it to exploit our data and our very identities. Consequently, we are witnessing a fundamental transformation of Habermas’s concepts within a new, emerging paradigm.

Theodor W. Adorno, one of the leading thinkers of the Frankfurt School

Shoshana Zuboff, a retired professor from Harvard, conceptualizes this phenomenon as “surveillance capitalism.” Sherry Turkle, also from Harvard, coined the term “alone together.” They were among the first scholars to recognize how social life and technosociology were being reshaped by the rapid evolution of communication technology in the 1990s. It is no coincidence that these scholars emerged from Harvard. While few of Sherry Turkle’s books have been translated into Turkish, her seminal contribution to the field remains the concept of being “alone together.” Indeed, we are becoming increasingly alienated, transforming into atomized and isolated individuals. We do this willingly, wholeheartedly, under the illusion that we are enjoying ourselves. And yes, perhaps people actually are having fun.

I was watching a game show the other day. One of the contestants was an influencer who, by all accounts, seemed sensible and had a background in health sciences. When the host asked about her ultimate dream, the girl replied, “I want to be famous.” The host, who was quite sharp, responded: ‘My goal in life was simply to do what I love most. I believe that when you do what you love, you inevitably become well-known because you excel at it. Why did you reverse the process? These days, it seems everything starts from the opposite end. How do you become famous now? Through a couple of one- or two-minute clips you post on social media. The late journalist Mehmet Ali Birand used to refer to this as “the man on the street.” It is impossible to ignore how the very demographic captured by that phrase those whose sole ambition is to “become famous” has come to occupy the absolute epicenter of the system. By seizing power, they have turned the entire structure upside down, starting with democracy itself. It is plain to see how this reversal is pregnant with dangerous consequences.

For instance, early news research and media studies were characterized by an inherent elitism. This is where the ‘discourse elites’ stood out against those at the bottom of the discursive hierarchy. Even a superficial glance at traditional news sources revealed that discourse was exclusively manufactured by elites, namely political, economic, or bureaucratic figures who controlled the gates of information. However, if you look closely, starting in the 1990s, ‘third-page’ tabloid news gradually migrated to the core of the media ecosystem. The very sources Birand labeled as “people on the street” have now come to dominate the landscape via YouTube, the internet, and social media. In other words, as the former underclasses of discourse began to dictate the system, less and less space remained for the intellectual elites who were once the custodians of scientifi c and cultural knowledge. This is because the system now services a world engineered not to educate, but to entertain.

If we navigate life purely in the present, without a single thought for tomorrow, we are living under grave danger. If we look for the genesis of this entertainment-centric narrative, the answer lies in “self-help” literature. The foundational ethos of personal development is encapsulated in the phrase: “Now, today, here.” The very moment you anchor yourself solely in the “here and now,” you effectively wipe your memory clean. This tyranny of the present decimates the future while completely erasing the past. Do you retain any meaningful connection to the past? Not at all. I just shared my own life story with you. In that trajectory, there was a relentless pursuit of deeper knowledge and aspirations for the future; there was a perpetual desire to learn and to teach. None of this was bound to ‘today’ it was entirely projected onto the future. Nowadays, however, because an exorbitant amount of energy is invested in the present, our daily lives are colonized, and this tyranny of the immediate is eroding the fabric of society. If we navigate life purely in the present, without a single thought for tomorrow, we are living under grave danger. When we are told that everything in our lives is going swimmingly, that is precisely when we ought to be deeply suspicious. There is even a book titled Only the Paranoid Survive. In this contemporary landscape, we are practically forced to be paranoid. Something is quietly being stripped away from us, even as we are urged to invest more and more of ourselves. We need to pause and reflect. But because we have forgotten how to think in the midst of all this noise, we cannot even manage that.

“After all, Adorno is someone with very little zest for life, who takes pleasure in nothing. You cannot expect someone who uses critical theory as ‘I will criticize everything, I will look at everything from a negative perspective’ to create music that inspires enthusiasm. He uses music solely for his elitism.”

When I first started teaching, a student of mine once told me: ‘You are trying to teach us so many things, but first, teach us how to think.’ That was a profoundly important lesson for me. So, how do we teach that? Through critical theory. And critical theory arrives with the entire corpus of the Frankfurt School. The foundational figure of this thought is Theodor W. Adorno. He is, without a doubt, the toughest nut to crack in the entire field. I recently came across a quote about him that I absolutely loved: ‘The greatest favor Adorno did was to disabuse readers of the notion that they are always smarter than the author.’ That is classic Adorno. In other words, he is implying, ‘You cannot compete with me neither in knowledge, nor intelligence, nor in your worldview.’ There is this distinct aura about Adorno that says, ‘I am brilliant, I am erudite, I am elite, and I don’t really care to accommodate you.’ Ultimately, he is saying you have a great deal to learn from him but only if you possess the patience to endure the first hundred pages, much like navigating an Umberto Eco novel.

(SPOT) So, how do we teach that? Through critical theory. And critical theory arrives with the entire corpus of the Frankfurt School. The foundational figure of this thought is Theodor W. Adorno. For example, Max Weber’s three-and-a-half to four-month journey to America fundamentally transformed sociology. It shifted the entire paradigm of European sociology and demonstrated just how pivotal religion is as a societal element. Yet, this American influence is stubbornly downplayed by the Frankfurt School, particularly by Adorno. It was only toward the end of his life, in a 30-page essay, that he finally conceded America’s profound impact. Without America, after all, the Frankfurt School would not have survived it saved their lives, quite literally. When Adorno returned to Germany, the Americans were understandably furious, thinking: ‘We rescued you and your colleagues, and without a shred of gratitude, you tore us to shreds by labeling us a “culture industry.”’ Had Adorno not witnessed that reality firsthand, he could never have conceptualized the ‘culture industry.’

Foucault, in his work on the ‘intellectual gaze,’ posits that true intellectual vision is only possible when one examines their own world from the outside. By experiencing an alien environment, you gain the rare vantage point needed to look back at your own society objectively. As long as you remain submerged within it, you are blind to its contours; you cannot map its coordinates. But once you step outside, the mind is forced into a comparative state, which is precisely what catalyzes dialectical thought. Consequently, the thinkers of the Frankfurt School owe the evolution of their paradigm to their exile in New York and, subsequently, California, where during their stay, they deliberately insulated themselves within a sort of intellectual ghetto.

(SPOT) By experiencing an alien environment, you gain the rare vantage point needed to look back at your own society objectively. As long as you remain submerged within it, you are blind to its contours; you cannot map its coordinates. But once you step outside, the mind is forced into a comparative state, which is precisely what catalyzes dialectical thought. Perhaps this is also fundamentally linked to Jewish education. Ultimately, Hebrew contains no vowels; it consists entirely of consonants, and a text cannot resonate without someone to vocalize it. The individual who provides that vocalization eventually emerges as the leader of the community. Through their erudition, their ability to decipher the text, and their capacity to narrate it, a structure reminiscent of shamanism takes shape; they regard their language as their true homeland. Language transforms into a sanctuary. When Adorno returned to Germany, he gave an interview. When asked, ‘Why did you return to Germany?’ he famously replied, ‘I did not return to Germany; I returned to the German language.’ In that single sentence, you can feel the immense suffering he endured over those eleven years of exile. He returned to his language because Adorno was a thinker who wrote from the station of the ink.

Max Horkheimer acted as his father figure. He rarely commands the spotlight, yet it is fair to say that without Horkheimer, Adorno could never have truly become Adorno. The tight-knit enclave they established among themselves in California kept them anchored and ensured their collective survival, driven by a mutual dependence that was both intellectual and material. Furthermore, there is nothing more notoriously difficult in academia than co-authoring a book; yet, during the creation of Dialectic of Enlightenment, it is evident that both thinkers possessed such a symphonic alignment of thought that they could virtually complete each other’s sentences. There was absolute equilibrium between them. Operating and writing in a second language is a harrowing endeavor. No matter how brilliant you are, it takes at least four to five years for the cognitive dominance of your native tongue to recede, and Adorno actively resisted that erosion. German was the very matrix that generated the intellectual Adorno. Consequently, he does not look favorably upon English, which he regards as secondary. Nor does he look favorably upon the place. Sometimes his friends criticize him: “Did you see this light in the sky in Germany? Why are you pushing American life so far away?” He replies, “There’s a lack of landscape.” That’s what surprises me. How can there be a lack of landscape in America? What kind of landscape could he possibly have in mind? He has the landscape of German cities in his head. The first thing you notice when you first go to America is the excess of light. The country has a completely different kind of light. His friends even get annoyed with him, saying, ‘You didn’t see this kind of light in Germany.’ But California’s scenery was supposedly insufficient… For instance, if you look at Jean Baudrillard’s America, it’s a sociologist’s America through and through. Adorno’s America, however, is just exile for him. Yet that exile saved your life; it was through that popularity there that you became ‘Adorno.’ Had he stayed in his own country, he would likely have been a failed musician or musicologist. The things he attempted to write about music were not well received anyway. After all, Adorno is someone with very little zest for life, who takes pleasure in nothing. You cannot expect someone who uses critical theory as ‘I will criticize everything, I will look at everything from a negative perspective’ to create music that inspires enthusiasm. He uses music solely for his elitism.

Of course, they all have that rigorous German education in their backgrounds. They owe their perspectives, their critical faculties, and their entire way of thinking to German discipline. In fact, Communication Studies also owes a great deal to German roots. We don’t place much importance on this here, but when you look at it, that academic and cultural cultivation whether from a place of exile or somewhere you went to learn creates very significant differences in you.

Deniz Benzer: You mentioned that Adorno’s view of America was negative. When we look at Adorno and Horkheimer’s Dialectic of Enlightenment, we see that they also criticize Germany at one point. What are your thoughts on that work?

N.R: Unhappiness isn’t something that leaves Adorno anyway; wherever you go, you carry it with you. The Dialectic of Enlightenment is a first-year undergraduate study. After that, it should lead you to Negative Dialectics. Don’t you need a German education to rethink the Enlightenment? Otherwise, you can’t really imagine an American thinking about the Enlightenment and examining it within that framework. That’s why that German education or perhaps that continental European education is necessary. After all, by the age of twenty, the entire body of macro-knowledge has already formed in these people. After that, it moves toward choosing a direction and producing results. Of course, we must not forget that there is also the impact of the trauma seriously experienced there. The transformation of dialectics into the negative in fact, these two volumes need to be taken together. You can’t just read The Dialectic of Enlightenment and stop there. You have to complete it with Negative Dialectics. Because one was written in America, while the other was written in German upon his return. It’s impossible to create an Adorno framework without seeing both of those. But you can criticize it from this angle: there is discourse, but no action. All of his students criticize him this way. Don’t get mad at Adorno, there’s nothing to be done. It’s clear that we still learn a great deal from every text, every sentence of his…

Not everyone has to be a man of action. Academics have their own personalities, too. Some thinkers have been both men of discourse and men of action. I am also interested in the personalities of thinkers, and from what I can see, an activist character would never have emerged from Adorno. I wish everyone could be like that, but they don’t have to be. Take Herbert Marcuse, for example he’s one of them and a man of action. No one ever told him, “You’re still involved in this stuff even in your 70s.” These people are also the intellectual fathers of the ’68 generation.

The students are angry with Adorno for that reason, too: “We’re here in the squares because of you, with your ideas, but you still aren’t coming out.” Adorno doesn’t feel forced to do this. You don’t have to go out into the square. Learn, think, speak; continue your action in another way. You don’t have to be in the streets. But no one ever told Marcuse, at his advanced age, to “wander around the squares.” It’s entirely a matter of character. We all have a character, an inner drive. Something is pulling you toward it. That driving force is an innate character. If you have siblings, you know that no sibling follows another. They’re all different. There’s a formula from above. I believe in it. We’re all born with that formula, and we strive to fill it out. So don’t be angry with Adorno. He was born that way. There’s nothing to be done.

From Chicago to Frankfurt: The History of Communication Studies yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.

Aslı Şen: Nurdoğan Hocam hoş geldiniz, iyi ki geldiniz. Sizi tanıyarak başlayabilir miyiz?

Nurdoğan Rigel: Lisansım Marmara Üniversitesi, yüksek lisansı ve doktorayı İstanbul Üniversitesi’nde tamamladım. O dönemlerde birinci sınıfta staj yapılıyordu. Büyük bir coşku ile Türk Haberler Ajansı’nda staja başladım. Ajansa girdikten sonra gazeteciliği daha çok sevdim. Çünkü insan okulda verilenlerden daha fazla şey öğrendiğini hissediyor. Bir de Türk Haberler Ajansı o dönem Anadolu Ajansı’ndan sonra gazeteciliği en iyi öğreten ajans olarak biliniyordu. Tabii mesleği acılarla öğreniyorsunuz . Sonuçta çalıştığını yerdeki müdürleri, şefleri bir çeşit eğitmen gibi göremezsiniz. Onlar da haberi zamanında yetiştirmeye uğraşıyorlar. Çok sistemli ve profesyoneller, siz ise öğrenmeye çalışan, onlardan yardım bekleyen bir konumda oluyorsunuz. İlk yazdığım haberler çöp kutusunu boyluyordu. 

Şefimiz kırmızı kalemle beğenmediği yerlerin altını çizer ve atardı. Ben de onların yemeğe çıkmasını bekler, çöpe attığı haberlerimi çıkarırdım. Nelerin üstünü çizmiş, neler yazmış, incelerdim. Kendi kendime haber yazmayı öğrenmeye çalışırdım. Böylelikle haber nasıl toplanır, nasıl düşünülür, nasıl organize olunur bunların hepsini o deneyim adı verilen kan ve gözyaşı dökülen süreçte öğrendim. O dönem okulda ağırlıklı olarak; işletme, iktisat ve hukuk hocalarından ders alıyorduk. İletişim diye bir alan henüz yoktu. Gazetecilik dersleri için TRT’den ve Cumhuriyet Gazetesi’nden gelen bir veya iki öğretim görevlisi vardı. Onlar da çok sık derse gelemiyorlardı. Yani ciddi bir bilgi açlığı içinden çıkmıştık. Ve o boşluğu kendi çabalarımızla doldurmak zorundaydık. O dönem Türk Haberler Ajansı’na her hafta salı ve perşembe günleri yabancı dergiler gelirdi. Başta Newsweek ve Time olmak üzere o dergilerden çok şey öğrendim. Bu yabancı haber dergilerindeki başlıkları bile görseniz önemli bir bilgi birikimi oluşturuyorsunuz. Bunu yıllar sonra fark ediyorsunuz Bir de tüm bunların yanında haber üretim sisteminde hızlı düşünüp bir şeyleri çok hızlı okuyup, çok hızlı yazabilecek refleksi ediniyorsunuz. Refleks gelişiyor, o kas gelişiyor bir süre sonra. Bunları yaparken fark etmediğiniz ama yıllar sonra “bir şeyler nasıl olmuş” diye düşündüğünüzde ya da sizler sorduğunda farkına vardığımız bir durum. Öyle olunca da gazetecilikten kopamıyorsunuz. 

Mustafa Burak Avcı: Hocam peki akademide devam etmeye nasıl kadar verdiniz?

N.R: Türk Haber Ajansı’nda çok şey öğreniyordum ama bu arada üniversiteden de bir türlü kopamıyordum. Bilgi açlığım devam ediyordu. O dönem İstabul Üniversitesi İktisat Fakültesinin önemli hocalarından Rahmetli Toktamış Ateş ajansa gelip giderdi. Ondan öğrendim, Sosyal Bilimler Enstitüsünün kurulduğunu. Ben de kaçırır mıyım, hemen başvurumu yaptım. 

Ondan sonra yüksek lisanstı, doktoraydı derken İstanbul Üniversitesi’ni daha çok sevdiğimi fark ettim. Belki de kallavi hukuk, siyaset bilimi ve işletme fakültesi hocalarının etkisi var bunda. O zamanlar İşletme fakültesinin Halkla İlişkiler alanına çok yakın olduğunu hissediyordunuz. Diğerlerinin akademik dili biraz zorluyordu. Hukukun dili malûm, siyaset bilimi biraz yakın ama yine de zorluyordu. Uluslararası ilişkiler, halâ büyük aşkımdır, sevgiyle gittiği için siyaset bilimi rahat okunuyordu ama hukuku bir türlü sevemiyordum. Yine de diline hâkim olmak gerekiyordu. İşletme ve Siyaset Bilim içlerinde en sevdiğim alanlar olmuştu. Bakın bahsettiğim dönemde halâ Türkiye’de iletişim diye bir alan yok. Ve ayrışma şöyle: Gazetecilik ve Halkla İlişkiler, Radyo Televizyon. Sinema da daha sonraları eklendi. Ben de yüksek lisansımı Halkla İlişkiler ve Gazetecilik’te yaptım. Yüksek lisans çalışmam “Kitle İletişim Araçlarının Seçimlere Etkisi” üzerineydi. Tezin çıkış hikâyesi de güzeldir; gazetecilikten gelen “cımbızlama” dediğimiz bir şey vardır. İçerikten çekip alırsın. Çünkü gazeteci başlık atmalıdır, başlık atacağı için metindeki önemli bir şeyi hemen çekip alır, başlık için kullanır. Bir gün Newsweek’te bir editör yazısında “Siyasal Reklam” diye kavram gördüm. “Tamam, buldum” dedim. Tezimi “Siyasal Reklam” üzerine yapacağım. Ama o dönem konu hakkında ulaşabileceğim hiçbir kaynak yoktu. “Nasıl olacak” diye düşünürken, muhabir olarak İstanbul’da bir 4-5 günlük bir kongreye gittim. Bir yığın hoca gelmiş; siyaset bilimci var, basın-yayından hocalar…  Biz haberini yapmak için oradayız hesapta ama benim aklımda tezim hakkında sorular sormak var. Oradaki en önemli isimlerden biri, insana sihirli dokunuş yapanlardan biri var, onlar ne yaptıklarını bilmez ama dokunur geçerler. Betül Mardin de onlardan biridir. Türkiye’de Halkla İlişkiler’in kurucusu Betül Mardin hoca da bahsettiğim kongredeydi. Çok sert görünümlü ama müthiş hanımefendi biriydi. Yanına gittim ve durumdan bahsettim. “Sen bana şu gün ofisime gel” dedi. “Ben sana Time’dan bir makale getireceğim, göreceksin siyasal reklamcılığın orada olduğunu” dedi.
O kadar iş yoğunluğu olan ve kafası karışık olan birinin beni unutacağını düşünmüştüm. Ama hayır, hiçbir şekilde unutmamış ve o makaleyi bana getirmişti. İşin özü o makale oldu. Dünyada böyle bir kavram var ancak burada bulmak için çırpınmak zorunda kalıyorsunuz. Nitekim 1983 seçimlerinde reklamcılar  -başta Man Ajans olmak üzere- işin içine girmeye başladı. O dönem Eli Acıman ile röportaja gitmiştim “boşver çocuğum gazeteciliği falan, sen bizim ajansa gel” demişti. Büyük gazeteci olacağım ya, kabul etmedim. Reklamcılığın ne kadar yaratıcılık ve zekâ yüklü olduğunu, bana ne kadar katkı sağlayacağını fark etmemiştim. Pişmanlıklarımdan biridir.

Bir şekilde tezi yazdım ve Türkiye’de alandaki ilk çalışma oldu. Ondan sonra kavramların peşine düşen bir insan haline geldiğimi fark ettim. Sonra doktoramı Radyo ve Televizyon alanında yaptım. Yüksek lisansı Gazetecilik ve Halkla İlişkilerde yapınca diğer tarafa geçeyim, bir de oradan bir şeyler öğreneyim dedim. Doktorada tezim, uydu ve kablolu yayın teknolojilerinin hukuku ortadan kaldıracağı ya da hukukla aynı hızda paralel biçimde gidemeyeceği için ciddi sıkıntılara yol açacağı üzerineydi. Case olarak da Körfez Savaşı’nı ele almıştım. Sonra bu tezi Elektronik Rönesans adında bir kitaba çevirdim. Akabinde Medya Ninnileri, Rüya Körleşmesi, Haber, Çocuk ve Şiddet, İleti Tasarımında Haber gibi yayımlanan kitaplarım oldu. Sonrasında üç Amerikan üniversitesi deneyimleme fırsatım oldu. Bilgi açlığımı besleme konusunda bu okullar da bana çok şey kattılar. Bu okullardan ilki Florida International University, FIU idi. Diğer üniversitelere göre minik bir kütüphanesi vardı. İlk defa kütüphanelerin saat beşte kapanmadığını, 24 saat çalıştığını gördüm. Ve kütüphanede uyuyasınız, oradan çıkmayasınız geliyor. Gece yarılarına kadar kütüphanede kaldığım için en yakın arkadaşım kampüs polisi olmuştu. FIU’da tezimle ilgili 360 tane kaynakça saydığım zaman oturup ağladığımı bilirim. Burada hiçbir şey bulamazken, küçük ölçekte bir üniversite kütüphanesinde tezinizle ilgili 360 tane kaynak tarayabiliyorsunuz. Olayın çoktan bitmiş gitmiş olduğunu anlıyorsunuz. Sonrasında Texas A&M University’e gittim. “Dijital Hikâye Anlatımı” üzerine doktora derslerine girdiğimde iki hocanın aynı dersi anlatabildiğini gördüm. Bir hafta bilgisayar bilimleri hocası, diğer hafta da söylem bazında ben anlatıyordum. Bizde kolay bir şey değildir böyle ders işleyebilmek. Burada hocalar kavga eder. Ancak orada öyle bir durum yoktu. Onlardan da çok şey öğrendim. Sonrasında ise Brandeis University var. O da Boston’daydı, bana çok şey katan üniversitelerden biridir. Birkaç tezi de orada yürüttüm. Bu deneyimler herhâlde biraz Amerikan perspektifinden iletişim bilimlerine bakmama neden oldu. Tabii yıllar sonra insan kendisini konular bazında netleşirken görüyor. İnsanın kendisini fark etmesi yıllar alıyor. İşte o frankofon bakış açısından Amerikan bakış açısına geçirmeye uğraşmışım. Çünkü doğal olarak bilgiler, veriler oradan geliyor. Yani kasıtlı yaptığınız bir şey değil, verilerin oradan gelmesi nedeniyle bir Amerikan bakış açısı olduğunu görüyorsunuz. Bu süreçte ders içeriklerini de yoğun bir şekilde Amerikan iletişim bilimleri geleneğiyle bağlantılı biçimde aktardığımı fark ettim. Bu süre içinde 24 ayrı ders kurmuşum. Bu dersler içinde yapılamamasına en çok üzüldüğüm iki ders var. Birincisi Medya ve Diploması, ikincisi ise Mekân ve İletişim. Bunların içinden Mekân ve İletişim dersini kurarken ağırlıklı bir şekilde Chicago ekolünü anlattığını görürsünüz.

A.Ş: İletişim bilimleri nasıl ortaya çıktı, Chicago Okulu bu bağlamda neden önemli?

N.R: İletişim bilimlerinin temeline, tarihçesine gittiğiniz zaman karşınıza Chicago Okulu çıkıyor. Sosyoloji üzerine çalışıyorlar ve iletişim bilimlerini başlattıklarının farkında bile değiller. Tüm bunların cevabı Robert Ezra Park ile geliyor. Robert E. Park’ın biyografisine baktığımız zaman ağır bir gazetecilik altyapısı olduğunu görüyoruz. Bir gazeteci sosyolojinin içerisine girdiği an, her şey değişiyor. Onu anlatan makalelerden birinde geçer: Ayrı ayrı konular verdiği doktora öğrencileri yoruldukları için oturup dinlenirken, Robert Park yanlarına gelip şöyle der: “Nasıl oturursunuz? Şehir orada hareket hâlindeyken siz nasıl oturabilirsiniz?” Aslında bu tepki bir gazeteci tepkisidir. Şehir muhabirleri oturtulmaz. Şimdiki gibi hiçbir zaman masanın başına geçip Google’a sor, ChatGPT’ye sor, orada ne oluyor gibi bir durum olamaz. Direkt olayların mekânı olan şehirde bulunmalısınız. Robert Park’ın da gazeteci refleksi buradan geliyor. Şehri bir laboratuvar gibi görüp aynı zamanda iletişimin bir denetim mekanizması olduğunu fark eden ilk kişi de Robert Park’tır. İletişim gerçekten de hiç hissettirmeden denetleme sistemidir. Chicago’da başlamasının sebebi de geçtiğimiz yüzyılın başında ciddi bir kaos mekânı olmasıdır. Upton Sinclair’in Jungle adında bir romanı vardır ve bir gazetecidir. Kitapta mezbahâlârdaki sağlıksız çalışma koşullarını ele almıştır. Birkaç sayfa okuduktan sonra “devam edemeyeceğim” dediğimi hatırlıyorum. Gerçekliğin ağırlına katlanamıyorsunuz ama o dönemde Chicago’da insanlar bunları yaşıyormuş. Upton Sinclair bir gazeteci olarak bu durumu kaleme aldığı için suçlanıyor. Sonrasında hepinizin daha iyi bildiği John Steinbeck geliyor. Onun Sardalya Sokağı da aynı şekilde o dönemin ağır sefaletini anlatıyor. Amerika deyince aklınıza Hollywood gelir. Bir sefalet göremezsiniz orada, muhteşem bir yaşam biçimi anlatılır. Hep öyle zannedersiniz ama bu adamlar onun gerçek olmadığını söyler. Steinbeck’in Gazap Üzümleri de böyledir. Kendisi bir anlatı gazetecisidir. Kaliforniya’daki sefaleti aktarır. Sinclair ve Steinbeck bu şehirlerdeki sefaleti anlatan ilk gazetecilerdir. Fakat sonra iletişimin denetim mekanizması devreye giriyor ve yine Steinbeck’in kitabı olan Köpeğim Charlie ile Amerika Yolları’nı okuyorsunuz ve ciddi bir fark görüyorsunuz. Birden bire sefalet Amerika’sından bir güzellik, zenginlik ve beş yıldızlı otellerin Amerika’sına geçiş yapıyor. Kitaptaki öyküler basımından önce Travel adında bir dergide yayımlanmaya başlıyor. Büyük ihtimalle dergi editörü “boşver bu sefillikleri, sen güzellikleri anlat” diyor. Ve birden bire Amerika, o Hollywood’dan bildiğimiz Amerika’ya dönüşüyor.

Böylelikle Chicago Okulu Robert Park ile birlikte iletişimin bir kontrol mekanizması olarak konumlandırıyor. Pek bahsedilmez ama Chicago’daki en önemli isimlerden biri de Nobel almış ilk kadın olan Jane Addams’tır. Dev bir yardım kuruluşunun başındadır ve Chicago Üniversitesi’nde, başta Robert Park olmak üzere, diğer hocalara şehirle ilgili çalışmalarda en büyük yardımı yapan kişidir. Şehri bir laboratuvar olarak, üniversiteden önce ilk çalışan da Jane Addams’dır. Sokak çocuklarına, tek başına ebeveyn olmuş, zor durumda olan herkese yardım etmeye çalışmış ve o insanların sefaletine deva olmak için uğraşmıştır. İsmi çok az yerde geçse de çok önemlidir. Hangi şehirden daha fazla suç haberi geliyor, o haberlerin sebebi nedir, nasıl çözüm bulunur gibi sorulara odaklanmış, şehrin suç haritasını çıkarmıştır. Addams suçu sebepleri ve çözümleriyle görünür kılmış, bunları akademik bir dile çevirip, akademik konu haline getiren ise Robert Park olmuştur.

Ancak Park’ın çalışmaları bir çözüm üretme gayesi taşımaz. Belki de akademinin meselesini çözüm üretmek olarak görmediğindendir. Robert Park ve onun ekolü ile ilgili olarak Chicago Okulu’nun iletişim bilimlerinin kurucu unsuru olduğu tezimizi kurmaya başladığımızda karşımıza iki kavram çıkıyor: alana İletişim Sosyolojisi üzerinden mi bakılmalı yoksa Medya Sosyolojisi üzerinden mi? Çünkü bunlar alternatif ya da birbirleri yerine kullanılabilecek kavramlar değiller. İletişim sosyolojisi dediğiniz makro bir kavram, medya sosyolojisi ise mikro bir kavram. Bu alana iletişim sosyolojisi olarak baktığınız zaman sosyolojinin etkisinin daha yoğun olduğunu görüyorsunuz. O yüzden Chicago Okulu ve iletişim sosyolojisi alanının birlikte anılması gerektiğini düşünüyorum. Medya sosyolojisi üzerinden bakıldığında ise durum değişiyor. Bu kavram 60’lardan itibaren anılmaya başlandı. Çünkü o döneme kadar televizyonun, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki etkisini kimse farkında değildi. Bu etki 60’lar sonrasında hissedilmeye başlandı. Örneğin 80’lerde Dallas dizisi Türkiye’de yayınlanmaya başladığında yöneticilerimiz, dizinin başladığı saatlerde sokakların bomboş olduğunu fark etmiştir. O dönem için oldukça garip bir durumdu bu. Özellikle İstanbul gibi yedi gün 24 saat hareketli olan bir şehirde. O dönem insanlar planlarını Dallas’a göre ayarlardı. Sanırım perşembe günleri yayınlanırdı ve o günün akşamı plan yapmamaya çalışırdık. İşte Dallas medyanın gündelik yaşamı nasıl dönüştürdüğünün ilk örneklerindendir. Medya yaşamı değiştiriyor ve dolayısıyla yönetenlere gündelik yaşamın nasıl kontrol edilebileceğini ve yaşamın nasıl sömürgeleştirileceğinin yolunu gösteriyordu. Buna iktidar, kontrol mekanizması, artık hangisini demeyi uygun buluyorsanız. İşte oradan sonra da Habermas’ın, iletişimsel eylem kavramı öne çıkıyor. Çünkü gündelik yaşamın sömürgeleştirilmesi kavramı “iletişimsel eylem” üzerinden netice itibari ile Habermas’a ait. Kamusal alan ve iletişimsel eylem üzerinden, iletişim sosyolojisini unutup baktığımız zaman, iletişimin her alanında iki kavramın da çok rahat merkeze oturduğunu ve dönüşebildiğini görüyoruz. Mesela yıllar önce bir kongrede kamusal alanın mahrem alanına dönüştüğünü söylemiştim. Diğer akademisyenler pek hoş karşılamamışlardı. Ama şu an baktığınızda sosyal medyada mahrem alanı yaşamıyor muyuz?  Bu da ciddi şekilde kişinin kendi rıza ile yapılıyor. Mahrem alanda olan her şey paylaşılabilir hâle geliyor. İşte Chomsky’nin rıza üretimiyle ifade ettiği gibi kendi rızamızla bunu yapıyoruz. Foucault’nun itiraf mekanizmasında bahsettiği  iktidar kurgusu vardır. Biz de sosyal medyanın iktidarını kabul etmişiz, kendi rızamızla da o iktidara itiraf ediyoruz bir şeyleri. Sürekli itiraf ede ede geziyoruz ve gündelik yaşamımız bu çerçevede Habermas’ın ifadesiyle sömürgeleştirilmeye devam ediyor. Kolonize ediliyor yani. Ve biz de bunu farkında olmadan eğlenmek için yapıyoruz. Ama iletişimin deneyim mekanizması vasfı bitti mi? Hayır, bitmedi. Chicago’da bahsedilen kontrol, denetim devam ediyor. Eskiden o kontrol; bir çeşit sansürle, propagandayla, siyasal iletişimle, medyadaki editöryal sistemle yönetiliyordu. Ancak şu an hiçbiri yok. Çünkü rızayı çoktan vermişiz, iktidarı kabul edip bizi sömürmesine izin vermişiz. Böylelikle Habermas’ın kavramlarının yeni bir paradigma üzerinden dönüşmeye başladığını görüyoruz. 

Harvard’ın emekli hocalarından Shoshana Zuboff, bu durumu “gözetim kapitalizmi” olarak kavramsallaştırıyor. Yine Harvard’dan Sherry Turkle’ın “hep beraber ama tek başına” diye bir kavramı var. 90’larda iletişim teknolojisinin gelişmesi ile birlikte insanların, sosyal yaşamın, teknososyolojinin nasıl oluştuğunu ilk fark eden hocalardır onlar. Bu hocaların Harvard’da olmaları rastlantı değildir. Sherry Turkle’ın Türkçeye çevrilmiş çok kitabı yoktur ama alana asıl kazandırdığı “alone together” yani “birlikte ve yalnız” kavramı vardır. Evet yalnızlaşıyoruz, atomize ve yalıtılmış bireyler haline geliyoruz. Bunu da kendi rızamızla, gönülden yapıyoruz ve bu çerçevede eğlendiğimizi zannediyoruz. Evet belki de eğleniyor insanlar. Geçen bir yarışma programı izliyordum. Aklı başında sağlık bilimleri okumuş Influencer’lık yapan biri vardı. Sunucu hayâlini sordu ve kızcağız da “Ünlü olmak istiyorum” dedi. Sunucu da çok akıllı biri ve dedi ki: “Benim de yaşamdaki hedefim, en sevdiğim işi yapmaktı. Sanırım en sevdiğin işi yaparken iyi yaptığın için ister istemez ünlü oluyorsun. Siz neden tersten başladınız?”

Şimdilerde tersten başlanıyor galiba. Nasıl ünlü olacaksın? Sosyal medya çektiğin bir iki dakikalık videolarla. Rahmetli Mehmet Ali Birand “sokaktaki insan” derdi. O tabire konu olan “ünlü olmak isteyen” insanın neredeyse bütün sistemin merkezini tutması ve iktidar olmasıyla en başta demokrasi olmak üzere, sistemi ters yüz ettiği ve bu ters yüz oluşun ne kadar tehlikeli durumlara gebe olduğunu görmemek mümkün değil. Mesela ilk haber araştırmalarında, medya çalışmalarında elitizm vardır. Söylem seçkinleri, söylem düşkünleri burada öne çıkmıştır. Çünkü sadece haber kaynaklarını izlediğiniz zaman bile söylemin elitler tarafından üretildiğini görüyordunuz. Bunu da konusuna göre siyasi, ekonomik, bürokratik elitler oluşturuyordu. Bu elit dediklerimiz bilginin kaynağını tutmuş olan kişilerdir. Ama dikkat ederseniz 90’lar itibariyle yavaş yavaş üçüncü sayfa haberleri sistemin merkezine yerleşmeye başlar. Birand’ın sokaktaki insan dediği haber kaynakları, şu an Youtube, internet, sosyal medyada sisteme hâkim olmaya başladı. Yani eskinin söylem düşkünlerinin sisteme hakim olmaya başlamasıyla bilimsel ve entelektüel bilginin kaynağı olan söylem seçkinlerine alan kalmamaya başladı. Çünkü sistem eğitmek değil eğlenmek üzerine kurulu bir dünyaya hizmet ediyor. Peki bu eğlence merkezli anlatı ne zaman başladı diye sorarsak, cevabımız “Kişisel gelişim” kitapları olur. 

Kişisel gelişimdeki temel düşünce şudur:  “Şimdi, bugün, burada.” Şimdi ve buradayı merkeze aldığını anda belleği sıfırlamış oluyorsunuz. Şimdinin iktidarı da geleceği biçiyor. Geçmişi de zaten yok ediyor. Geçmişle bir bağınız kalıyor mu? Hayır kalmıyor. Az önce sizlere yaşam hikâyemi anlattım. O yaşam hikâyesinde daha fazla bilgi peşinde koşacak, gelecek hayalleri vardı. Hep bir öğrenme ve öğretme isteği vardı. Bunun “bugün”le bir ilgisi yok, hep gelecek üzerine kuruluydu. Şimdilerde bugüne, büyük yatırım yapıldığı için gündelik yaşamamızda sömürgeleştiriliyor, şimdinin iktidarı toplumu bitiriyor. Ertesi günü planlamadan, şimdi üstünden yaşadığımız zaman ciddi bir tehlikede yaşıyoruz demektir. Hayatımızda bir şeyler çok güzel gidiyor denildiğinde aslında kuşkulanmak lazım. Yalnızca Paranoidler Ayakta Kalır diye bir kitap bile var. Bu anlamda paranoyak olmak zorundayız. Burada elimizden bir şey alınıyor, çok fazla yatırım yapmamız isteniyor. Durup düşünmek lazım. Ama arada düşünmeyi unuttuğumuz için onu da yapamıyoruz. İlk hocalığa başladığım zaman bir öğrencim bana şöyle demişti: “Bu kadar çok şey öğretmeye çalışıyorsunuz ama önce düşünmeyi öğretin.” 

Benim için çok önemli dersti. Nasıl öğreteceğiz peki? Eleştirel düşünceyle. Eleştirel düşünce ise Frankfurt Okulu’nun külliyatıyla geliyor. Bu düşüncenin temel adamı Theodor W. Adorno’dur. Alanın en demir leblebisidir. Geçende onunla ilgili bir söz duydum, çok hoşuma gitti: “Adorno’nun yaptığı en büyük iyilik, okurun her zaman yazardan daha zeki olduğu düşüncesini okurdan silmiş olmasıdır” diyor. Tam Adorno işte. Yani: “Benimle ne bilginle, ne zekânla, ne de hayata bakış açınla baş edemezsin.”demek istiyor. Çünkü zekiyim, bilgiliyim, elitim ve seni çok da dikkate almıyorum havası vardır Adorno’da. Netice itibariyle, benden öğreneceğin çok şey var. Ama Umberto Eco’nun da yaptığı gibi kitaplarının ilk 100 sayfasına sabredip dayanabilirsen.

Biz de ona dahiliz, aile desteği olmadan, Türkiye şartlarında gönül verilecek bir şey değil akademisyenlik. Mesela yurtdışı deneyimi, kolay kolay yanınızda aile desteği olmadan yapamazsınız, burslar da bir yere kadar idare eder. Benim yurtdışı deneyimlerimin bir tanesi bursludur. Diğer ikisi de davetledir. Davetle olanı siz karşılamak durumundasınızdır.  Neticede uluslararası alanda çalışabilmek için aile katkısı önemlidir. Adorno gibi isimlerde bu katkıyı görüyorsunuz. Diğer bir deyişle bu büyük isimleri aslında onların yaşam öykülerinde yer alan ailelerin katkılarına borçluyuz. 

Örneğin Max Weber’in üç buçuk, dört aylık Amerika seyahati sosyolojiyi değiştirmiştir. Avrupa sosyolojisinin bakış açısını değiştirmiştir ve dinin toplumda ne kadar önemli bir öge olduğunu ortaya koymuştur. Amerika’nın etkisi Frankfurt Okulu’nda, Adorno’da inatla göz ardı edilir. En sonunda bir 30 sayfalık makalesinde Amerika’nın hakkını teslim ediyor. Çünkü Amerika olmasaydı Frankfurt Okulu olmuyordu. En basitinden hayatlarını kurtarmış. Adorno Almanya’ya geri döndüğünde de Amerikalılar çok kızmış: “Biz seni kurtardık, arkadaşlarını kurtardık, hiçbir minnet göstermeden ‘kültür endüstrisi’ deyip bizi biçtin.” diye. Adorno orayı görmeseydi, “kültür endüstrisi”ni yazamayacaktı. Foucault’nun “Entelektüel Bakış” adında bir kitabı vardır. Orada entelektüel bakışın insanın kendi dünyasına dışarıdan bakmasıyla mümkün olduğunu belirtir. Bir başka dünyayı deneyimlerken, aynı zamanda kendi dünyana da dışarıdan bakma şansı yakalarsın. İçinde olduğun sürece onu göremezsin, koordinatlarını belirleyemezsin. Ama dışarı çıktığın zaman zihin ister istemez mukayese imkânı bulur ve bu da diyalektik düşünceyi mümkün kılar. Bu nedenle Frankfurt Okulu düşünürleri ekollerini aslında önce New York sonra da Kaliforniya’daki yaşamlarına borçludur. Oradaki yaşadıkları süreçte bir çeşit entellektüel getto oluşturuyorlar. 

Belki de yahudi eğitimiyle de ilintili bir durumdur. Netice itibariyle ibranicede sesli harf yoktur. Sessiz harflerden oluşur ve biri seslendirmeden olmaz. O seslendiren de bir süre sonra topluluğun lideri haline gelir. Hem bilgisiyle, metni okuyabilmesiyle, anlatabilmesiyle şamanizme benzer bir yapı vardır onlarda, dili vatanları olarak kabul ederler Dil bir vatana dönüşür. Adorno, Almanya’ya döndüğü zaman röportaj yapıyorlar. “Neden Almanya’ya döndünüz?” dediklerinde, “Ben Almanya’ya dönmedim, Almanca’ya döndüm” diyor. 11 yılda nasıl bir acı çektiğini o cevapta görüyorsunuz. Ben Almanya’ya döndüm diyor. Çünkü Adorno mürekkep makamıyla yazan biri. 

Horkheimer, onun baba figürüdür. Pek ortaya çıkmaz ama Horkheimer olmasa Adorno’nun Adorno olamayacağını söyleyebiliriz. Kaliforniya’da kendi aralarında oluşturdukları cemiyet onları bir arada tutup ayakta kalabilmelerini sağlamıştır. Çünkü birbirlerine hem entelektüel olarak hem de maddi olarak ihtiyaçları varmış. Kaldı ki akademide ortak bir kitap yazabilmek kadar zor bir şey yoktur ki Aydınlanmanın Diyalektiği’ni yazarken ikisinin de, neredeyse birbirlerinin cümlelerini tamamlayacak kadar yakın bir bilgiye sahip olduklarını görüyoruz. Aralarında hiçbir dengesizlik yoktur. Metinleri ikinci bir dille yazıyor olmak gerçekten zor. Ne kadar zeki olursanız olun, ana dil etkisinin üzerinizden kalkması en dört-beş yıl sürer ve Adorno da bu etkinin kaybolmasını istemiyor. Çünkü o Almanca entelektüel Adorno’yu var eden dil. Dolayısıyla ikincil gördüğü İngilizce’ye de iyi bakmıyor. Mekâna da iyi bakmıyor. Bazen arkadaşları onu eleştiyorlar: “Sen Almanya’da gökyüzünün bu ışığını görüyor muydun? Neden bu kadar öteliyorsun Amerikan yaşantısını?” diye. O da, “Manzara eksikliği var” diyor. 

Beni çıldırtan da budur. Amerika’da manzara eksikliği nasıl olur? Kafasındaki manzara ne olabilir? Onun kafasında Alman şehirlerinin manzarası var. Amerika’ya ilk gittiğinizde fark ettiğiniz ilk şey ışık fazlasıdır. Bambaşka bir ışığı var ülkenin. Arkadaşları da ona “Bu manzarayı Almanya’da görmedin” diye kızıyorlar. Ama Kaliforniya’nın manzaraları yetersizmiş… Mesela Baudrillard’ın Amerikası’na bakarsın, tam bir sosyolog Amerika’sıdır. Adorno’nun Amerika’sı ise onun için sürgündür. Fakat o sürgün senin hayatını kurtarmış, oradaki popülariteyle Adorno olmuşsun. Ülkesinde kalmış olsaydı, muhtemelen başarısız bir müzisyen ya da müzik bilimci olacaktı. Müzik hakkında yazmaya kalkıştığı şeylerin beğenilmemiştir. Zaten yaşam coşkusu o az olan ve hiçbir şeyden hoşlanmayan biri Adorno. Eleştirel kuramı “her şeyi eleştireceğim, her şeye negatif yönden bakacağım” şeklinde kullanan birinin coşku verecek bir müzik yapması beklenemez. Müziği sadece elitizmi için kullanıyor. Tabii hepsinin geçmişlerinde o ciddi Alman eğitimi var. Bu bakış açılarını, eleştirme güçlerini, düşünce biçimlerinin hepsini Alman disiplinine borçlular. Aslında İletişim Bilimleri de kökeninde Almanca’ya çok şey borçlu. Bizde buna çok önem verilmez ama bakıldığında o akademik kültürel ekme, bir sürgün ya da bir şeyler öğrenmek için gittiğiniz yerler üzerinizde çok ciddi farklar yaratıyor.

Deniz Benzer: Adorno’nun Amerika’ya bakışının negatif olduğundan bahsettiniz. Yine Adorno ve Horkheimer’ın Aydınlanmanın Diyalektiği eserine baktığımızda Almanya’yı da bir noktada eleştirdiğini görüyoruz. O eser hakkında ne düşünüyorsunuz?

N.R: Zaten mutsuzluk onu insanı bir şey değil, nereye giderseniz kendinizle götürüyorsunuz. “Aydınlanmanın Diyalektiği” lisans birinci sınıf çalışmasıdır. Sonrasında sizi “Negatif Diyalektik”e götürmesi gerekir. Aydınlanmayı yeniden düşünebilmek için Alman eğitimi gerekmiyor mu? Yoksa bir Amerikalının aydınlanmayı düşünüp o hâle, o çerçevede inceleyebilmesini pek düşünemiyorsunuz. Onun için o Alman eğitimi, belki de o ana kara Avrupa eğitimi gerekiyor. Zaten bu insanlarda yirmi yaşına kadar makro bilgilerin tamamı oluşuyor. Sonrasında bir mentol seçme ve ürün vermeye doğru gidiyor. Tabii unutmamak lazım ki orada ciddi şekilde  yaşanan travma travmanın etkisi de var. Diyalektiğin de negatife dönüşmesi, aslında onların iki cilt olarak birlikte verilmesi gerekiyor. Aydınlanmanın Diyalektiği’ni okuyup bırakamazsınız. Onu Negatif Diyalektik’le tamamlamanız gerekiyor. Çünkü bir tanesi otomatikman Amerika’da yazılmış, öteki ise tekrar döndüğü Almanca’da yazılmış. O ikisini görmeden bir Adorno çerçevesi oluşturabilmeniz mümkün değil. Ama şu açıdan eleştirebiliyorsunuz: şöyle söylem var, eylem yok. Bütün öğrencileri de böyle eleştirir. Kızmayın Adorno’ya, yapacak bir şey yok. Her metninden, her cümlesinden hâlen çok şey öğrendiğimiz ortada… 

Herkes Chomsky gibi eylem adamı olmak durumunda değil. Akademisyenlerin de karakterleri var. Chomsky, her zaman hem söylem hem eylem adamı olmuş. Keşke herkes öyle olabilse ama zorunda değil. Mesela Marcuse, içlerinden biri ve eylem adamı. Kimse ona dememiş ki: “Sen işte 70’li yaşlarda hâlâ bu şeylerin içindesin.” 68’in fikir babaları bunlar aynı zamanda. Öğrenciler de onun için kızıyor:

“Biz meydanlarda, sizin yüzünüzden, sizin düşüncelerinizle buradayız ama sen hâlâ çıkmıyorsun.” Zorunda değil ki. Sen de meydana çıkmak zorunda değilsin. Öğren, düşün, konuş; başka bir şekilde aksiyonunu sürdür. İlla meydanlarda olmak durumunda değilsin. Ama Marcuse’ye de hiç kimse, bu ileri yaşında, “meydanlarda dolaş” dememiş. Tamamen karakter. Hepimizde bir karakter, içtepi var. Bir şey sizi oraya doğru götürüyor. O götüren şey, doğuştan gelen bir karakter. Birkaç kardeşseniz, hiçbir kardeşin bir diğerini izlemediğini bilirsiniz. Hepsi ayrı. Yukarıdan bir formül var. Ben ona inanıyorum. O formülle doğuyoruz hepimiz ve o formülün içini doldurmaya uğraşıyoruz. Dolayısıyla Adorno’ya kızmayın. O öyle doğmuş. Yapacak bir şey yok.

Chicago’dan Frankfurt’a İletişim Bilimlerinin Tarihi yazısı ilk önce Context Dergi üzerinde ortaya çıktı.